Nitel/nicel ayrımını aşmak

Açılış sahnesi

Doktora mülakatında jüri üyelerinden biri öğrenciye kendini nasıl tanımladığını soruyor: nitelci mi, nicelci mi? Soru basit görünüyor, ama öğrenci cevap veremiyor. Yüksek lisans tezinde kadınların bakım saatlerini bir ankete dökmüş, güven aralıkları hesaplamış, bir çıkarım kursunun bütün araçlarını kullanmıştı. Aynı tezin öbür yarısında kadınların mutfaklarında oturmuş, bakımın onlar için ne anlama geldiğini dinlemiş, görüşme dökümlerini satır satır kodlamıştı.

Sonunda bir cevap veriyor: sorusuna göre ikisi de. Jüri üyesi başını sallıyor ama bir soru daha soruyor. İki yöntemi birleştirdiğini söylüyorsun, peki birleştirdiğin yerde ne oldu? Anketin söylediği ile görüşmelerin söylediği aynı şey miydi, yoksa ikisi yan yana duran iki ayrı tez miydi? Öğrenci bu kez daha uzun düşünüyor. Görüşmelerde yük olarak anlatılan bakım ile ankette ölçülen saatlerin arasında bir boşluk olduğunu fark ediyor. En çok saat bakan kadınların hepsi en yorgun olanlar değildi. Bu boşluğu hiçbir bölümde açıkça yazmamıştı.

Bu derste ne olacak

Doktora mülakatı ve jüri üyesinin iki sorusu kurgu. Sosyolojide nitel ve nicel araştırmanın birbirine karşıt iki kamp olarak mı, yoksa aynı araştırma mantığının farklı araçları olarak mı görülmesi gerektiği ise disiplinin uzun süredir tartıştığı bir sorudur.

Kursun başında dört tutum tanıtılmış, pragmatizmin iki yöntemi aynı araştırmada birleştirmeye kapı açtığı görülmüştü. Son derslerde ise tekrarlama ve yayın yanlılığı gibi kalite sorunlarının çoğu nicel araçlar üzerinden tartışıldı. Bu ders iki geleneği yan yana koyuyor: ayrımın nereden geldiği, iki geleneğin gerçekten bağdaşmaz olup olmadığı, ortak bir araştırma mantığı paylaşıp paylaşmadıkları, vaka ile değişken arasındaki farkın neden nitel ile nicel arasındaki farktan daha derin olabileceği ve iki geleneğin birbirinden neler öğrenebileceği. Karma yöntem tasarımlarının teknik ayrıntıları ayrı bir kursun konusu. Bu ders, o tasarımların dayandığı düşünsel zemini ele alıyor.

Sıfır noktası — Ayrımın iki katmanı

Nitel ve nicel sözcükleri çoğu zaman iki ayrı şeyi birlikte anlatır. Birinci katman veri ve tekniktir: sayılarla mı, sözcüklerle mi çalışılıyor, anket mi, görüşme mi yapılıyor? İkinci katman ise bilgi anlayışıdır: toplumsal dünya ölçülmeyi bekleyen düzenliliklerden mi, yoksa yorumlanmayı bekleyen anlamlardan mı oluşuyor? Bu iki katman sıkça birbirine karıştırılır ve nitel ile nicel ayrımı, gerçekte olduğundan daha keskin görünür.

Mekanizma — Ortak mantık, farklı yollar

Bağdaşmazlık tezine verilen en etkili cevaplardan biri, iki geleneğin temelde aynı çıkarım mantığını paylaştığını savunur. Bu görüşe göre nitel ve nicel araştırma farklı veri türleriyle çalışır, ama ikisi de gözlemlerden hareketle gözlenmeyen şeyler hakkında sonuç çıkarmaya çalışır ve bu çıkarımın kuralları ikisi için de benzerdir.

Bu eleştirilerin çekirdeğinde, nitel ile nicel ayrımından daha derin bir başka ayrım durur: araştırmacının dikkatinin değişkenlere mi, yoksa vakalara mı yöneldiği.

Bu farkın bir sonucu da örnekleme ve genellemenin iki gelenekte farklı düşünülmesidir. Nitel araştırmacılar zaman zaman kendi çalışmalarını, nicel araştırmanın örneklem büyüklüğü ve temsil ölçütleriyle savunmaya çalışır. Bu, iki geleneğin kendine özgü mantığını birbirine karıştırmak olabilir.

Kuramsal mercekler

Nitel ve nicel ayrımını aşma çabaları, farklı gerekçelere dayanabilir. Pragmatist gerekçe, araştırma sorusunun hangi yöntemi gerektirdiğine bakar ve felsefi tutarlılık sorusunu ikinci plana iter. Eleştirel realist gerekçe ise iki yöntemin gerçekliğin farklı katmanlarına ulaştığını savunur: nicel yöntemler gözlenen düzenliliklere, nitel yöntemler bu düzenlilikleri üreten mekanizmalara ve anlamlara daha iyi erişir. Bir üçüncü gerekçe ise ayrımın kendisini sorgular ve her iyi araştırmanın hem sayma hem yorumlama içerdiğini vurgular.

Ölçek

Nitel ve nicel yöntemlerin gücü, farklı ölçeklerde farklı biçimde ortaya çıkar. Nicel yöntemler geniş nüfuslardaki dağılımları ve eğilimleri görmekte güçlüdür. Nitel yöntemler ise bu eğilimlerin tek tek insanların hayatında nasıl yaşandığını ve hangi süreçlerle ortaya çıktığını görmekte güçlüdür. Ölçekler arasındaki bağı kurmak, genellikle iki yöntemin birlikte kullanılmasını gerektirir.

Türkiye bağlamı ve karşılaştırma

Türkiye'de sosyoloji bölümlerinde yöntem eğitimi, çoğu zaman nitel ve nicel yöntemlerin ayrı derslerde, bazen de ayrı öğretim üyeleri tarafından öğretilmesi biçiminde örgütlenir. Öğrenciler bir geleneğe yönelip ötekini ikinci planda bırakabilir. Uluslararası karşılaştırmada da benzer bir ayrışma görülür, ama son yıllarda birçok ülkede karma yöntem araştırmaları için ayrı dergiler, dersler ve fon programları ortaya çıkmıştır. Bu gelişme, iki geleneği birleştirmenin artık kendi başına bir uzmanlık alanı olarak görüldüğünü gösterir.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

İki geleneğin birlikte kullanılabileceği, bir felsefi tartışmanın sonucu kadar araştırma pratiğinin kendisinden de bilinir. Pek çok etkili sosyolojik çalışma, nicel verilerle genel eğilimleri ortaya koymuş ve bu eğilimlerin nasıl işlediğini nitel verilerle açmıştır. Bu çalışmaların ürettiği bilgi, tek bir yöntemin tek başına üretebileceğinden daha zengin bulunmuştur. Aynı zamanda, iki yöntemin sonuçları çeliştiğinde bunun nasıl yorumlanacağı konusunda hâlâ süren tartışmalar, birleştirmenin kolay bir iş olmadığını da gösterir.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

1. Nitel ve nicel ayrımı, veri ve teknik katmanı ile bilgi anlayışı katmanını birlikte taşır.
2. Bağdaşmazlık tezi iki yöntemin birleştirilemeyeceğini savunur, karşıtları bu bağın gevşek olduğunu gösterir.
3. Ortak çıkarım mantığı görüşüne göre iki gelenek aynı temel kurallara tabidir.
4. Vaka odaklı ve değişken odaklı araştırma ayrımı, nitel ve nicel ayrımından daha derin olabilir.
5. Nitel araştırma kendi mantığına uygun ölçütlerle değerlendirilmelidir.
6. Yöntemsel çoğulculuk yöntemlerin soruya göre seçilmesini ve birbiriyle konuşturulmasını ister.
7. İki yöntemin çelişen bulguları, olgunun farklı yüzlerini gösteren bir bulgu olabilir.

Sonraki derse köprü

Bu kurs boyunca bir araştırmaya sorulabilecek pek çok soru birikti. Araştırmacı hangi tutumdan konuşuyor ve bunu açıkça yazıyor mu? Hangi bilgi hedefini güdüyor? Konumunu ve değerlerini görünür kılıyor mu? Bulgularını nereye ve hangi mantıkla genelliyor? Çözümlemesi yeniden üretilebilir ve sağlam mı? Planını veriye bakmadan sabitlemiş mi, keşifsel bulgularını öyle mi sunuyor? Yöntemlerini gerçekten birleştiriyor mu? Bu sorular tek tek değerli, ama bir araştırmayı değerlendirirken hepsini birden ve dengeli biçimde sormak gerekiyor. Kursun kapanışı, bu soruları bir araştırmayı bütünsel olarak değerlendirmeyi sağlayan bir rubriğe dönüştürüyor.