Açıklama, anlama ve eleştiri

Açılış sahnesi

İzleme toplantısından bir hafta sonra öğrenci, tezinin giriş bölümünü baştan yazmaya oturuyor. İlk paragrafta amacını tek cümleyle söylemesi gerekiyor ve üç ayrı cümle yazıp üçünü de beğenmiyor.

Birinci cümle, kızın işi ile büyükannenin bakım yükü arasındaki ilişkinin nedenlerini ortaya koymayı vaat ediyor. İkinci cümle, torun bakan kadınların bu deneyimi nasıl yaşadığını ve anlamlandırdığını anlamayı vaat ediyor. Üçüncüsü, bakım yükünün neden sessizce ve karşılıksız olarak yaşlı kadınlara bırakıldığını sorgulamayı ve bu düzenin değişebileceğini göstermeyi vaat ediyor. Öğrenci üç cümleyi alt alta koyunca fark ediyor: bunlar aynı tezin üç farklı cümlesi değil, üç farklı tezin ilk cümlesi. Her biri başka bir okur için, başka bir amaçla yazılmış gibi duruyor.

Bu derste ne olacak

Giriş bölümünün üç ayrı ilk cümlesi, bu dersin kurgusal çıkış noktası. Sosyolojinin açıklamak, anlamak ve eleştirmek arasında bölünen bilgi hedefleri ise disiplinin kendi kimliği üzerine yürüttüğü en eski tartışmalardan biri.

Önceki ders, varlık ve bilgi sorularına verilen dört cevabı tanıttı. Bu ders aynı tartışmaya başka bir yerden, bilginin ne için üretildiği sorusundan bakıyor. Bir olguyu nedenleriyle açıklamanın, onu yaşayanların gözünden anlamanın ve onu mümkün kılan düzeni eleştirmenin nasıl farklı bilgi türleri ürettiği, bu hedeflerin nasıl bir arada durabileceği ve sosyolojik bilginin kime seslendiği sorusu dersin konuları.

Sıfır noktası — Neden, ne anlama gelir, ne olmalı

Hazırlık kursunda açıklama, bir olgunun neden öyle olduğunu söyleyen ifade olarak tanımlanmış, betimleme, yorum ve değerlendirmeden ayrılmıştı. Anlama da orada, eylemi failin kendi gözünden kavrama işi olarak yer almıştı. Bu ders iki kavramı tek tek cümlelerin değil, bütün bir araştırmanın hedefi olarak ele alıyor ve yanlarına üçüncü bir hedef ekliyor.

Üç hedef üç ayrı soruya karşılık gelir. Açıklama neden sorusunu sorar: bu olgu hangi koşullarda ve hangi mekanizmalarla ortaya çıkıyor? Anlama ne anlama geliyor sorusunu sorar: bu olgu onu yaşayanlar için neyi ifade ediyor? Eleştiri ise ne olmalı sorusunu sorar: bu olguyu mümkün kılan düzen adil mi ve değiştirilebilir mi?

Mekanizma — Üç bilgi hedefinin işleyişi

Açıklama geleneğinin en katı biçimi, sosyal bilimleri doğa bilimlerinin modeline yaklaştırmaya çalışır. Bu modelde bir olayı açıklamak, onu genel bir yasanın özel bir örneği olarak göstermektir.

Sosyolojide açıklama çoğu zaman bu katı modelden daha gevşek bir biçim alır. Genel yasalar yerine olasılıklı eğilimler, koşula bağlı düzenlilikler ve mekanizmalar aranır. Yöntem kursunun önceki derslerinde görülen çıkarımsal istatistik ve nedensel tasarımlar bu açıklama geleneğinin araçlarıdır.

Anlama geleneği ise sosyal bilimlerin konusunun doğa bilimlerinkinden temelden farklı olduğunu savunur ve bu farkı yöntemin merkezine koyar.

Sosyal bilimlerde anlama sorunu doğa bilimlerinde bulunmayan bir özellik taşır: sosyologların incelediği insanlar da kendi dünyalarını yorumlayan varlıklardır ve sosyolojinin kavramları o insanların kendi yorumlarına geri dönebilir.

Üçüncü hedef olan eleştiri, bilgiyi yalnızca var olanı betimlemenin ya da anlamanın değil, onu değiştirmenin bir aracı olarak görür.

Kuramsal mercekler

Üç hedef arasındaki ilişki, bir hiyerarşi olarak da bir iş bölümü olarak da düşünülebilir. Hiyerarşi okumasında her gelenek kendi hedefini sosyolojinin asıl görevi, ötekileri ise ya ön çalışma ya da sapma sayar. İş bölümü okumasında ise üç hedef birbirini tamamlar: eleştiri iyi bir açıklamaya dayanmazsa temelsiz kalır, açıklama anlamayı hesaba katmazsa yanlış değişkenleri ölçer, anlama ise eleştirel bir soru sormazsa var olanı olduğu gibi kabul etme riskini taşır.

Bu tartışma sosyolojinin kime seslendiği sorusuyla da bağlantılıdır. Aynı araştırma, farklı okurlar için farklı biçimlerde yazılabilir.

Bu dört biçimli ayrım, sosyolog Michael Burawoy tarafından Amerikan Sosyoloji Derneği'nde yaptığı bir başkanlık konuşmasında önerilmiş ve disiplin içinde geniş bir tartışma başlatmıştır. Burawoy'a göre dört biçim birbirine muhtaçtır ve sağlıklı bir disiplin hepsine yer açar.

Ölçek

Üç hedefin her biri, farklı ölçeklerde farklı bir güç gösterir. Açıklama geniş nüfuslardaki eğilimleri yakalamakta güçlüdür. Anlama tek tek insanların ve küçük toplulukların anlam dünyalarını açmakta güçlüdür. Eleştiri ise bu iki ölçek arasındaki bağı, yani gündelik deneyimlerin toplumsal yapılar tarafından nasıl biçimlendirildiğini göstermeyi hedefler.

Türkiye bağlamı ve karşılaştırma

Türkiye'de bakım, yaşlılık ve aile üzerine yapılan araştırmalar, çoğu zaman sosyal politika tartışmalarıyla iç içe yürür. Bir araştırmacının bulgularını bir bakanlığa sunulan raporda, bir akademik dergide ya da bir kadın derneğinin toplantısında paylaşması, aynı bilgiyi farklı bir hedefe ve okura yönlendirmek anlamına gelir. Bu seçimler, araştırmacının açıklama, anlama ve eleştiri arasındaki dengeyi nasıl kurduğunu gösterir.

Uluslararası karşılaştırmada, sosyolojinin farklı ülkelerde farklı hedeflere ağırlık verdiği görülür. Bazı ulusal geleneklerde profesyonel ve açıklayıcı sosyoloji öne çıkarken, bazılarında sosyoloji toplumsal hareketlerle ve kamusal tartışmalarla daha yakın bir ilişki içinde gelişmiştir.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Açıklama, anlama ve eleştiri arasındaki ayrım bir deneyle kanıtlanan bir bulgu değildir. Bilim felsefesinin, sosyoloji kuramının ve sosyolojik pratiğin uzun tartışmaları içinde kurulmuş bir çerçevedir. Bu ayrımın işe yarar olduğunu, araştırmacıların kendi çalışmalarını tarif ederken ona başvurmalarından, yöntem kitaplarının onu temel bir sınıflandırma olarak kullanmasından ve farklı hedeflerin farklı araştırma pratikleri üretmesinden biliyoruz.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

1. Açıklama neden sorusunu, anlama ne anlama geldiği sorusunu, eleştiri ne olması gerektiği sorusunu sorar.
2. Kapsayıcı yasa modeli açıklamayı genel yasalardan türetme olarak görür, sosyolojide bu tür yasalar nadirdir.
3. Hermenötik anlamın parça ile bütün arasında gidip gelerek kurulduğunu vurgular.
4. Çifte hermenötik, sosyolojik kavramların incelenen insanların diline geri dönebildiğini gösterir.
5. Bilgi ilgileri yaklaşımı her bilginin bir ilgiyle birlikte üretildiğini savunur.
6. Kamusal sosyoloji bilgiyi akademi dışındaki kamularla diyalog içinde üretir.
7. Güçlü bir araştırma üç hedefi birbirine yaslayarak yürütebilir.

Sonraki derse köprü

Öğrencinin üçüncü giriş cümlesi, yani bakım yükünün adil olup olmadığını soran cümle, açıkça bir değer taşıyordu. Ama birinci ve ikinci cümleler gerçekten değerden bağımsız mıydı? Öğrenci bu soruyu düşünürken kendi hikâyesini hatırlıyor: çocukluğunun büyük kısmını, annesi çalışırken kendisine bakan büyükannesinin yanında geçirmişti. Konuyu seçmesinde, görüşmelerde hangi cümlelere dikkat ettiğinde ve bulgularını nasıl yorumladığında bu deneyimin payı var mı? Araştırmacının toplumsal konumu ve değerleri, ürettiği bilginin nesnelliğini tehdit eder mi, yoksa bazen onu güçlendirir mi? Nesnellik, konumsallık ve değerler arasındaki ilişki, sosyolojinin kendi bilgisini nasıl savunacağı sorusunun merkezinde duruyor.