Betimleyici grafik ve tablo hazırlama

Açılış sahnesi

Tez teslimine birkaç hafta kalmış. Öğrencinin bilgisayarında düzinelerce tablo ve grafik taslağı açık duruyor. Mahalle türlerine göre yardım alma paylarını üç boyutlu, parlak renkli bir pasta grafiğe dökmüş. Pastanın dilimleri öne doğru eğik duruyor ve öndeki dilim arkadakilerden büyük görünüyor, oysa aslında daha küçük. Yaş gruplarına göre sağlık durumunu gösteren bir çubuk grafikte eksen sıfırdan değil, ortalarda bir yerden başlıyor ve küçük bir fark çok büyük görünüyor.

Danışmanı taslakları tek tek açıyor. Pasta grafiğe uzun uzun bakıyor ve "Bu grafikte hangi dilimin büyük olduğunu gözünle söyleyebiliyor musun?" diye soruyor. Öğrenci tereddüt ediyor. Danışman aynı veriyi basit bir çubuk grafiğe çeviriyor ve fark bir anda netleşiyor. Sonra tablolara geçiyor. Bir tabloda payların hangi yönde hesaplandığı, hangi tabana dayandığı ve eksik cevapların ne yapıldığı hiçbir yerde yazmıyor.

Danışman son olarak bir şey söylüyor: "Grafik bir süs değil, bir iddia. Okur senin söylediğini değil, grafiğin gösterdiğini hatırlayacak. Grafik yanlış bir şey gösteriyorsa, metnin ne kadar doğru olduğu önemli değil."

Bu derste ne olacak

Taslaklar, eğik pasta ve danışmanın çubuk grafiğe çevirdiği veri, dersin kurgusal çerçevesinin parçaları. Aynı verinin farklı grafiklerde okura tamamen farklı izlenimler verebilmesi ise bulgularını sunan her araştırmacının karşılaştığı gerçek bir sorumluluk. Önceki ders çapraz tabloları ve grup karşılaştırmalarını anlattı. Kapanışında bulguların hangi biçimde, tablo mu grafik mi, okura sunulacağı sorusu kaldı.

Hazırlık kursunda grafik künyesi, karşılaştırma ekseni, eksen ölçeği ve bütün tanımı kavramları, bir grafiği okurken sorulacak sorular olarak tanıtılmıştı. Yanıltıcı grafikler dersinde eksen kesme ve çift eksen gibi manipülasyon biçimleri incelenmişti. Bu ders aynı konuya grafiği hazırlayanın masasından bakıyor. Dağılımları gösteren grafikler, görsel karşılaştırmanın hangi biçimlerde daha doğru algılandığı, çok sayıda grubun nasıl karşılaştırılacağı ve tabloların okura ne söylemesi gerektiği dersin konuları.

Sıfır noktası — Grafik bir iddiadır

Bir grafik, verideki bir örüntüyü okura hızlı ve güçlü biçimde iletir. Bu güç, grafiği hem çok yararlı hem de çok tehlikeli kılar. Okur bir tablonun satırlarını tek tek okumaz, ama bir grafiğe baktığında birkaç saniyede bir izlenim edinir. Bu izlenim, çoğu zaman metinde yazılanlardan daha kalıcıdır.

Grafiği hazırlayan kişi, okurun gözünün neyi karşılaştıracağına karar verir. Hangi değişkenin eksenlere, hangisinin renklere, hangisinin ayrı panellere yerleştirileceği, okurun hangi farkı fark edeceğini belirler. Bu kararlar tarafsız değildir, ama dürüst olabilir. Dürüst bir grafik, verideki farkı ne büyütür ne küçültür.

Önceki derslerde dağılımların biçimini görmenin en kolay yolunun onları çizmek olduğu söylenmişti. Sayısal bir değişkenin dağılımını göstermek için özel grafik türleri vardır.

Mekanizma — Gözün neyi karşılaştırdığı

Grafiklerde değerler farklı görsel özelliklerle gösterilir: bir noktanın konumu, bir çubuğun uzunluğu, bir dilimin açısı, bir dairenin alanı ya da bir rengin koyuluğu. İnsan gözü bu özellikleri aynı doğrulukla karşılaştıramaz.

Hazırlık derslerinde eksen ölçeğinin ve eksen kesmenin bir farkı nasıl büyütüp küçültebileceği anlatılmıştı. Çubuk grafiklerde çubuğun uzunluğu değeri gösterdiği için eksen sıfırdan başlamalıdır. Eksen ortalardan başlarsa, küçük bir fark çubukların uzunlukları arasında çok büyük görünür. Çizgi grafiklerde ise eksen, değişimin görünür olmasını sağlayacak biçimde sıfırdan başlamayabilir, ama bu durum açıkça belirtilmelidir.

Çok sayıda grubu karşılaştırmak gerektiğinde, hepsini tek bir grafiğe sıkıştırmak okuru boğabilir.

Kuramsal mercekler

Veri görselleştirme, bir yandan teknik bir beceri, öbür yandan bir iletişim ve ikna biçimidir. Teknik açıdan amaç, verideki örüntüyü okura mümkün olduğunca doğru ve verimli biçimde aktarmaktır. Gereksiz süsler, üç boyutlu görünümler ve anlamsız renkler kaldırılır. Grafikteki her öğenin bir bilgi taşıması beklenir.

Eleştirel bir gözle bakıldığında ise grafikler, belirli bir bakış açısını doğal ve kaçınılmaz gibi gösterebilir. Hangi değişkenin eksene konduğu, hangi grupların karşılaştırıldığı ve hangi dönemin seçildiği, grafiğin anlattığı hikâyeyi belirler. Aynı veri, farklı karşılaştırmalar öne çıkarılarak farklı sonuçları destekler gibi gösterilebilir. Bu yüzden grafiği hazırlayan, kendi seçimlerinin farkında olmalı ve okura bu seçimleri görünür kılmalıdır.

Ölçek

Kaç grubun karşılaştırıldığı, hangi gösterim biçiminin uygun olduğunu belirler. İki grubun birkaç sayısını karşılaştırmak için sade bir tablo çoğu zaman yeterlidir ve grafikten daha kesin bilgi verir. Birkaç grubun karşılaştırılmasında çubuk grafik ya da kutu grafiği, farkları bir bakışta gösterir. Çok sayıda grubun karşılaştırılmasında ise küçük çoklu grafikler ya da sıralanmış çubuklar gerekebilir, çünkü tek bir kalabalık grafik okuru boğar.

Gösterimin biçimi, gösterilecek bilginin miktarıyla birlikte değişmelidir. Az bilgi için sade bir tablo, orta miktarda bilgi için bir grafik, çok miktarda bilgi için bir grafik dizisi uygun olabilir.

Türkiye bağlamı ve karşılaştırma

Türkiye'de haberlerde ve kurum raporlarında sık kullanılan grafik türlerinden biri, parlak renkli ve üç boyutlu pasta grafiklerdir. Bu grafikler dikkat çekicidir, ama okurun değerleri doğru karşılaştırmasını zorlaştırır. Resmî istatistik kurumlarının yayınlarında ise daha sade çubuk ve çizgi grafikler tercih edilebilir.

Tabloların Türkçe yazımında da dikkat gereken noktalar vardır. Ondalık ayırıcının virgül mü nokta mı olduğu, sayıların nasıl gruplandığı ve başlıkların ne kadar açık yazıldığı, okurun tabloyu doğru anlamasını etkiler. Uluslararası yayınlara hazırlanan tablolarda bu biçim kuralları ayrıca kontrol edilmelidir.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Bir grafiğin ya da tablonun iyi olup olmadığı, okurun ondan doğru bilgi çıkarıp çıkaramadığıyla değerlendirilir. Grafik algısı üzerine yapılan deneyler, farklı gösterim biçimlerinin okurların tahminlerini nasıl etkilediğini ölçer. Bu deneyler, hangi grafik türünün hangi karşılaştırma için daha uygun olduğuna dair öneriler için bilimsel bir temel sağlar.

Tablolar için de benzer bir değerlendirme yapılabilir. Bir tablo, okurun sayıların neyi temsil ettiğini, hangi tabana dayandığını ve nasıl hesaplandığını anlamasını sağlamalıdır. Bu bilgilerin önemli bir kısmı tablonun kendisinde değil, altındaki notlarda durur.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

1. Bir grafik okurun aklında kalan bir iddiadır ve verideki farkı ne büyütmeli ne küçültmelidir.
2. Histogram bir dağılımın biçimini gösterir, ama aralık genişliği görünüşü değiştirebilir.
3. Kutu grafiği ortancayı, çeyrekleri ve uç değerleri gösterir ve grupları yan yana karşılaştırmak için kullanışlıdır.
4. Göz, ortak eksen üzerindeki konum ve uzunluğu, açı ve alandan daha doğru karşılaştırır.
5. Çubuk grafiklerde eksen sıfırdan başlamalıdır, çünkü çubuğun uzunluğu değeri gösterir.
6. Küçük çoklu grafikler çok sayıda grubu ortak eksenlerle ayrı panellerde karşılaştırmayı kolaylaştırır.
7. Tablo notu, sayıların nasıl okunacağını açıklar ve tablonun kendi başına anlaşılmasını sağlar.

Sonraki derse köprü

Grafikler sadeleşti, tablolar notlarını aldı. Öğrenci şimdi bulgularını anlatan metni yazmaya oturuyor. İlk cümlesi şöyle: "Büyükannelerin büyük çoğunluğu torunlarına her gün bakmaktadır ve bu durum onların sağlığını olumsuz etkilemektedir." Danışmanı bu cümlede iki sorun görüyor. "Büyük çoğunluk" ifadesi tablodaki payı abartıyor olabilir. "Olumsuz etkilemektedir" ise betimleyici bir tablodan çıkarılamayacak bir nedensellik iddiası taşıyor. Betimleyici istatistiği doğru cümleyle raporlama, sayıların söylediğini ne eksik ne fazla aktaran cümleler kurmanın yollarını ele alıyor.