Çevrimiçi, telefon, yüz yüze ve karma veri toplama

Açılış sahnesi

Ölçek hazır, örneklem çekilmiş. Öğrenci şimdi formu büyükannelere nasıl ulaştıracağını düşünüyor. İlk aklına gelen çevrimiçi bir form. Bağlantıyı mahalle gruplarında paylaşır, birkaç günde yüzlerce yanıt toplar. Ama listedeki büyükannelerin önemli bir kısmının akıllı telefonu yok, olanların bir kısmı da yalnız sesli mesaj ve görüntülü arama kullanıyor.

İkinci seçenek telefon. Öğrenci listedeki numaralardan birkaçını arayarak deneme yapıyor. İlk görüşmede büyükannenin kızı telefonu alıyor ve "annem anlamaz, ben cevaplarım" diyor. İkinci görüşmede kadın beşli ölçeğin seçeneklerini telefonda üst üste dinledikten sonra "kızım, sen hangisini uygun görürsen onu yaz" diyor. Üçüncüsü telefonu açar açmaz "dolandırıcı mısın" diye soruyor ve kapatıyor.

Üçüncü seçenek kapı kapı yüz yüze görüşme. Öğrenci birkaç haneye gidiyor. Görüşmeler uzun ve samimi, kadınlar anketörü içeri alıp çay koyuyor. Ama bir evde görüşme boyunca gelini de salonda oturuyor ve büyükanne "gerginlik" sorularına cevap verirken gelinine bakıyor. Bir başka evde kadın, anketörün yüzüne bakarak yorgunluk sorularına "yok, hiç yorulmuyorum" diyor. Aynı kadın sonra kendi eliyle doldurduğu kâğıt bir ek formda yorgunluk maddesinin en yüksek seçeneğini işaretlemiş.

Bu derste ne olacak

Üç deneme ve üç ayrı sorun, kurstaki öğrencinin kurgusal yolculuğunun yeni bir durağı. Bir anketin hangi kanaldan ulaştığının hem kimin cevap verdiğini hem de nasıl cevap verdiğini değiştirmesi ise anket araştırmasının en iyi bilinen sorunlarından biri. Önceki ders tutum ölçeklerini, ters maddeleri ve kabullenme eğilimini ele aldı. Kapanışında formun büyükannelere hangi yoldan ulaşacağı sorusu kaldı.

Bu ders veri toplama kiplerini karşılaştırıyor. Bir kipin kimlere ulaştığı ile kimlerin dışarıda kaldığı, aynı sorunun farklı kiplerde farklı cevap alması, anketörün varlığının cevapları nasıl etkilediği ve kipleri birleştiren tasarımların hangi faydaları ve riskleri taşıdığı dersin ana eksenini oluşturuyor.

Sıfır noktası — Kanal da ölçümün parçasıdır

Bir anket formu tek başına bir ölçüm aracı değildir. Formun katılımcıya ulaştığı yol, yani bir anketörün karşısında mı, telefonda mı yoksa bir ekranda mı cevaplandığı, ölçümün kendisini etkiler. Aynı sorular farklı yollardan sorulduğunda hem farklı insanlara ulaşır hem de farklı cevaplar alabilir.

Kiplerin ilk ve en belirgin farkı, kimlere ulaşabildikleridir. Önceki derslerde görülen çerçeve ve kapsam sorunları, her kipte başka bir biçim alır.

Mekanizma — Kip cevabı nasıl değiştirir

Kipler yalnız farklı insanlara ulaşmakla kalmaz. Aynı kişiye aynı soru farklı kiplerde sorulduğunda, cevaplar da farklı çıkabilir.

Kip etkisinin önemli bir kaynağı, anketörün varlığıdır. Bir anketörün karşısında cevap veren katılımcı, yalnız soruya değil, karşısındaki kişiye de cevap verir.

Soruların sunuluş biçimi de cevabı etkiler. Telefonda seçenekler sesli okunur ve katılımcı onları aklında tutmak zorundadır. Bir ekranda ya da kâğıtta ise seçeneklerin hepsi aynı anda görünür.

Her kipin güçlü ve zayıf yanları olduğu için pek çok araştırma kipleri birleştirir.

Kuramsal mercekler

Anket yöntemlerine dair geniş bir çerçeve, bir anketin sonucunu etkileyebilecek bütün hata kaynaklarını birlikte düşünmeyi önerir. Bu çerçevede veri toplama kipi, hem kapsamı hem ölçümü etkileyen bir karardır. Bir kip bazı grupları dışarıda bırakarak kapsamı daraltabilir, aynı zamanda soruların nasıl cevaplandığını değiştirerek ölçümü etkileyebilir. İyi bir tasarım, bu iki etkiyi birlikte hesaba katar.

Toplumsal bir bakış ise anket görüşmesini, katılımcı ile anketör arasında geçen bir etkileşim olarak görür. Yüz yüze bir görüşmede katılımcı bir yabancıyı evine alır, ona çay koyar ve kendi hayatını anlatır. Bu etkileşim güven ve samimiyet yaratabilir. Aynı zamanda katılımcının karşısındaki kişiye iyi görünme ihtiyacını da artırabilir. Çevrimiçi bir formda bu etkileşim ortadan kalkar. Katılımcı daha rahat olabilir ama sorulara daha az özen gösterebilir.

Ölçek

Görüşme ortamında kimlerin bulunduğu, cevapların ne kadar özgür verildiğini belirler. En özel ortamda katılımcı formu tek başına, kimsenin görmediği bir yerde doldurur. Bir adım ötede katılımcı yalnız anketörle görüşür. Daha kalabalık bir ortamda bir aile üyesi, örneğin gelin, kız ya da eş, görüşme sırasında yanında bulunur. En kalabalık ortamda görüşme, birkaç kişinin dinlediği bir salonda, bir komşu ya da akraba ziyaretinin ortasında yapılır.

Ortam kalabalıklaştıkça hassas konulardaki cevaplar daha çok toplumsal beklentilere yaklaşır. Yüz yüze görüşmelerde üçüncü kişilerin varlığını tamamen engellemek her zaman mümkün değildir. Ama anketörün kimin orada bulunduğunu kaydetmesi, sonuçların yorumlanmasında önemli bir bilgi sağlar.

Türkiye bağlamı ve karşılaştırma

Türkiye'de yaşlı nüfus arasında internet kullanımı son yıllarda artmış olsa da, genç nüfusa göre daha düşük kalabilir. Pek çok yaşlı kadın akıllı telefonunu yalnız görüntülü arama ve sesli mesaj için kullanıyor olabilir. Bu durum, yaşlıları hedefleyen çevrimiçi anketlerin kapsamını ciddi biçimde daraltır. Yazılı formlar da okuma yazma düzeyi düşük katılımcılar için zorlayıcı olabilir.

Türkiye'deki geniş aile yapıları ve ev ziyareti alışkanlıkları, yüz yüze görüşmelerin sık sık kalabalık ortamlarda yapılmasına yol açabilir. Anketörün cinsiyeti de önem taşıyabilir. Bazı hanelerde kadın katılımcılarla yalnız kadın anketörlerin görüşmesi daha kabul edilebilir bulunabilir.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Kip etkisinin varlığı en açık biçimde rastgele atamalı karşılaştırmalarla gösterilmiştir. Katılımcılar rastgele farklı kiplere atanır ve aynı sorulara verilen cevaplar karşılaştırılır. Katılımcılar rastgele atandığı için gruplar arasındaki fark kipin kendisine bağlanabilir. Bu deneyler, hassas konularda kendi başına doldurulan formların daha açık cevaplar aldığını ve sesli sunulan seçeneklerde son seçeneklerin daha sık seçildiğini defalarca göstermiştir.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

1. Veri toplama kipi, formun katılımcıya ulaştırıldığı yoldur ve ölçümün bir parçasıdır.
2. Her kip bazı gruplara daha kolay ulaşır, bazılarını ise sistematik olarak dışarıda bırakır.
3. Dijital uçurum, çevrimiçi anketlerde yaşlılar gibi grupların az temsil edilmesine yol açar.
4. Kip etkisi, aynı sorunun farklı kiplerde farklı cevaplar almasıdır.
5. Anketörün özellikleri ve varlığı, özellikle hassas sorulara verilen cevapları etkileyebilir.
6. Karma kipli tasarımlar kapsamı genişletir, ama her cevabın hangi kipten geldiği kaydedilmelidir.
7. Görüşme ortamında kimlerin bulunduğu, hassas konulardaki cevapların ne kadar özgür verildiğini belirler.

Sonraki derse köprü

Saha başladıktan birkaç hafta sonra öğrenci tablosuna bakıyor ve boş satırların çokluğu dikkatini çekiyor. Listeden seçtiği hanelerin bir kısmında kimse kapıyı açmamış, bir kısmı görüşmeyi reddetmiş, bir kısmı görüşmenin ortasında bırakmış. Görüşülen kadınların cevaplarında ise başka bir örüntü var: neredeyse hiçbiri torununa bakmaktan şikâyet etmiyor. Görüşmeyi reddedenler en çok yorulanlar mı? "Şikâyet etmiyorum" diyenler gerçekten şikâyetsiz mi, yoksa iyi bir büyükanne gibi görünmek mi istiyorlar? Yanıtlamama, sosyal beğenirlik ve kapsama hatası, anketin içine sızan bu sessizlikleri ve iyi görünme çabasını nasıl fark edeceğimizi ele alıyor.