Tutum ölçekleri ve birleşik ölçüler

Açılış sahnesi

Öğrenci "bakım yükü" kavramını tek bir soruyla ölçemeyeceğini artık biliyor. Masasında bir liste var: yorgunluk, kendine zaman ayıramama, sağlığın bozulması, aile içinde gerginlik, bakımdan duyulan anlam ve memnuniyet. Her biri için bir ya da iki ifade yazıyor. "Torunuma bakmak beni bedenen yoruyor." "Kendime ayırabileceğim zamanım kalmadı." "Torunuma bakmak hayatıma anlam katıyor." Her ifadenin yanına beş kutu çiziyor: kesinlikle katılmıyorum, katılmıyorum, kararsızım, katılıyorum, kesinlikle katılıyorum.

Ön denemede bir büyükanne bütün ifadelere "katılıyorum" diyor. Hem "beni yoruyor" hem "beni hiç yormuyor" ifadesine. Öğrenci şaşırıyor. Kadın bunu bilerek mi yaptı, yoksa soruları dinlemeden mi cevapladı? Bir başka sorun daha var. Öğrenci bütün ifadelerin puanlarını toplayıp tek bir bakım yükü puanı çıkarmak istiyor. Ama "hayatıma anlam katıyor" ifadesine katılan bir kadının yükü daha mı ağır, daha mı hafif sayılacak?

Danışmanı bir soru daha soruyor: "Bu ifadelerin hepsi aynı şeyi mi ölçüyor? Yorgunlukla anlam aynı kavramın parçası mı, yoksa iki ayrı şey mi?"

Bu derste ne olacak

Öğrencinin listesi, beş kutulu satırlar ve her şeye katılan büyükanne, kursun süregelen kurgusundan birer parça. Bir kavramı birden çok ifadeyle ölçmeye kalkan herkes ise benzer sorularla karşılaşır. Önceki ders soru türlerini, çift namlulu soruları, filtre soruları ve sıra etkisini anlattı. Kapanışında bakım yükünü tek soruyla değil bir dizi ifadeyle ölçme fikri kaldı.

Ölçme derslerinde ölçek ve indeks ayrımı, eşit aralık varsayımı ve ağırlıklandırma kavramları tanıtılmıştı. Bu ders o kavramları anket formunun içinde somutlaştırıyor. Tutum ölçeğinin nasıl kurulduğu, derecelendirmeli maddelerin nasıl yazıldığı, bazı maddelerin neden ters çevrildiği, katılımcıların her şeye katılma eğiliminin nasıl yakalandığı ve maddelerin gerçekten birlikte tek bir şeyi ölçüp ölçmediğinin nasıl sınandığı dersin çekirdeğini oluşturuyor.

Sıfır noktası — Tek sorudan maddeler dizisine

Tutumlar, değerler ve deneyimler çoğu zaman tek bir soruyla yakalanamayacak kadar çok yönlüdür. Ölçme derslerinde bu tür kavramlara çok boyutlu kavram denmişti. Tek bir soru, kavramın yalnız bir yüzünü ölçer ve o tek noktada yapılan küçük bir anlama hatası bütün ölçümü bozar. Birden çok soru ise hataları birbirine karşı dengeler ve kavramın farklı yüzlerini birlikte yakalar.

Tutum ölçeklerinde en sık kullanılan madde türü, katılımcının bir ifadeye ne ölçüde katıldığını derecelendirdiği maddedir.

Mekanizma — Maddeleri yazmak ve birleştirmek

İyi bir ölçek, aynı yöne bakan maddelerden oluşmaz. Bütün maddeler aynı yönde yazılırsa, yani hepsine katılmak aynı sonucu gösteriyorsa, maddeleri okumadan hepsine aynı cevabı veren bir katılımcı ayırt edilemez.

Ters maddeler iki iş görür. Katılımcıyı maddeleri dikkatle okumaya iter. Aynı zamanda maddeleri okumadan cevap veren katılımcıları yakalamayı sağlar.

Maddeler toplanıp tek bir puana dönüştürülmeden önce bir soru yanıtlanmalıdır: bu maddeler gerçekten birlikte tek bir şeyi mi ölçüyor?

Kuramsal mercekler

Tutum ölçeklerinin ardında bir ölçme kuramı yatar: gözlenemeyen bir özellik, örneğin bakım yükü, birden çok gözlenebilir cevap aracılığıyla dolaylı olarak ölçülür. Her madde bu gizli özelliğin kusurlu bir göstergesidir. Maddeler bir araya geldikçe tekil hatalar birbirini dengeler ve özellik daha güvenilir biçimde yakalanır. Bu yaklaşımda iyi bir ölçek, aynı şeyi farklı yollardan soran maddelerden oluşur.

Ölçme derslerinde ölçek ile indeks arasındaki fark da anlatılmıştı. Ölçeğin maddeleri birbirinin yerine büyük ölçüde geçebilir, çünkü hepsi aynı özelliği farklı şiddetlerde yoklar. İndeksin parçaları ise ayrı ayrı şeyleri temsil eder ve toplanarak bileşik bir ölçü oluşturur. Bakım yükünü ölçerken bu ayrım önemlidir. Yorgunluk ve gerginlik maddeleri bir ölçek gibi davranabilir. Haftalık bakım saati, gece bakımı ve hastalık dönemlerindeki bakım ise bir bakım yoğunluğu indeksinin ayrı parçaları olabilir.

Eleştirel bir bakış ise sayılara dökülen tutumların hangi varsayımları taşıdığını sorar. Derecelendirmeli maddelere verilen puanların toplanması, seçenekler arasındaki mesafelerin eşit olduğunu varsayar. Ölçme derslerinde tanıtılan eşit aralık varsayımı burada sessizce devreye girer. Ayrıca bir ölçeğin kavramı nasıl tanımladığı, araştırmacının kavramı nasıl düşündüğünün bir yansımasıdır.

Ölçek

Bir tutum ölçeğinin kaç maddeden oluşacağı, ölçümün güvenilirliği ile katılımcıya yüklenen yük arasında bir denge kurar. Uzun bir ölçek kavramın pek çok yüzünü yakalar ve tekil maddelerin hatalarını daha iyi dengeler. Ama uzun bir formu dolduran katılımcı yorulabilir, dikkati dağılabilir ve son maddelere özensiz cevaplar verebilir. Kısa bir form daha az yük getirir, ama bazı yüzleri kaçırabilir. Tek maddelik bir ölçüm ise en az yükü getirir, ama kavramı en dar biçimde yakalar.

Hangi uzunluğun seçileceği, katılımcıların kim olduğuna, formun geri kalanının ne kadar uzun olduğuna ve kavramın ne kadar ayrıntılı ölçülmesi gerektiğine bağlıdır. Yaşlı ya da yorgun katılımcılarla yapılan anketlerde kısa ve iyi sınanmış formlar çoğu zaman daha güvenilir sonuç verir.

Türkiye bağlamı ve karşılaştırma

Türkiye'deki sosyal bilim ve eğitim araştırmalarında, başka dillerde geliştirilmiş ölçeklerin Türkçeye uyarlanması yaygın bir uygulamadır. Uyarlama yalnız çeviri değildir. Maddelerin anlamı, kültürel bağlamı ve ölçülen kavramın Türkiye'deki karşılığı da sınanmalıdır. Bir kültürde anlamlı olan bir madde, başka bir kültürde farklı bir anlam taşıyabilir ya da hiç anlamlı olmayabilir.

Nezaketin ve karşıdakini kırmamanın önemli sayıldığı etkileşimlerde, kabullenme eğilimi daha belirgin olabilir. Yaşlı katılımcılar, özellikle genç bir anketörle konuşurken, sorulara karşı çıkmak yerine onaylama yönünde cevap vermeyi tercih edebilir. Ters maddeler ve açık, somut ifadeler bu eğilimi azaltmanın yollarındandır.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Bir ölçeğin iyi çalışıp çalışmadığı, geliştirildiği süreçte yapılan sınamalarla anlaşılır. İç tutarlılık, maddelerin birbirleriyle ne ölçüde uyumlu olduğunu gösterir. Boyut yapısı çözümlemeleri, maddelerin tek bir özelliği mi yoksa birkaç ayrı özelliği mi ölçtüğünü ortaya koyar. Ölçeğin geçerliliği ise onun ölçmesi beklenen şeyle ilişkili olması gereken başka ölçülerle karşılaştırılarak sınanır.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

1. Tutum ölçeği, aynı özelliği farklı açılardan yoklayan bir dizi madde aracılığıyla ölçer.
2. Derecelendirmeli maddeler bir ifadeye katılma derecesini sıralı seçeneklerle sorar.
3. Ters kodlanmış maddeler katılımcıyı dikkatli okumaya iter ve özensiz cevapları görünür kılar.
4. Kabullenme eğilimi, içerikten bağımsız olarak katılma yönünde cevap verme eğilimidir.
5. İç tutarlılık maddelerin birlikte tek bir özelliği ölçüp ölçmediğini gösterir.
6. Yüksek tutarlılık dar bir kavramın, düşük tutarlılık karışık boyutların işareti olabilir.
7. Uyarlanan ölçekler çevirinin ötesinde, kültürel anlam ve cevap biçemi açısından yeniden sınanmalıdır.

Sonraki derse köprü

Ölçek hazırlandıktan sonra öğrenci formun büyükannelere nasıl ulaştırılacağını düşünmeye başlıyor. Arkadaşları çevrimiçi bir form önerirse, internet kullanmayan kadınlar dışarıda kalacak. Telefonla ararsa, uzun ölçeği sesli okumak katılımcıları yorabilir. Kapı kapı yüz yüze görüşmeler en güvenilir görünüyor, ama zaman ve para gerektiriyor. Üstelik her yöntemde kadınlar aynı soruya farklı cevap verebilir: anketörün yüzüne bakarak verilen cevapla ekrana yazılan cevap aynı olmayabilir. Çevrimiçi, telefon, yüz yüze ve karma veri toplama, formun hangi kanaldan ulaştığının kimin cevap verdiğini ve nasıl cevap verdiğini nasıl değiştirdiğini ele alıyor.