Olasılıklı ve olasılıksız örnekleme

Açılış sahnesi

Öğrencinin kapı kapı dolaşarak çıkardığı liste uzun: sayfalar dolusu hane, her birinde torununa bakan en az bir büyükanne yaşıyor. Hepsiyle görüşmeye ne zamanı ne de bütçesi yetiyor. Kaç haneyle görüşeceğini de henüz bilmiyor. Ama önce daha temel bir soruyu çözmesi gerekiyor: hangi hanelerle görüşecek?

Bir arkadaşı pratik bir öneri getiriyor: "Parka git, sabah gelen büyükannelerle konuş, bir haftada bitirirsin." Başka bir arkadaşı daha düzenli bir yol öneriyor: "Her mahalleden şu kadar genç, şu kadar yaşlı büyükanne bul, sayılar tutunca dur." Danışmanı ise başka bir şey söylüyor: "Listen var. Listeden kura çek."

Öğrenci üç öneriyi yan yana düşünüyor. Park önerisi kolay ama parka gelen büyükanneler kimler? Evinden çıkamayacak kadar yorgun olanlar ya da torununa evde bakanlar parkta hiç görünmeyecek. Sayı tutturma önerisi daha dengeli görünüyor ama her mahallede "bulduğu" kişileri nasıl seçecek? Kura önerisi en adil görünüyor, ama listedeki haneler üç ayrı mahalleye dağılmış ve kura bazı günlerde onu kentin bir ucundan öbür ucuna koşturabilir.

Bu derste ne olacak

Liste, iki arkadaş ve danışmanın önerisi bu kursun kurgusal sahnesine ait. Kolay ulaşılan ile rastgele seçilen arasında kalmak ise anket tasarlayan herkesin karşılaştığı bir karar. Önceki ders hedef evreni tanımlamayı ve örnekleme çerçevesini hedef evrenle karşılaştırmayı anlattı. Kapanışında çerçeveden hangi birimlerin seçileceği sorusu kaldı.

Seçimin nasıl yapıldığı, sonuçların neyi temsil edebileceğini belirler. Bu ders iki büyük seçim ailesini ayırıyor. Olasılıklı seçimde her birimin seçilme şansı bilinir. Olasılıksız seçimde bilinmez. Ardından olasılıklı seçimi daha verimli kılan iki tasarıma ve sahada sık kullanılan bir olasılıksız yönteme ayrıntılı bakılıyor.

Sıfır noktası — Seçilme şansı bilinmeli mi

Temel derslerde örneklem, evren hakkında bilgi edinmek için çerçeveden seçilen alt küme olarak tanımlanmıştı. İyi bir örneklemin evrenin küçük bir kopyası gibi davranması beklenir. Bu beklentiyi karşılamanın en güvenilir yolu, seçimi araştırmacının tercihinden bağımsız kılmaktır.

Rastgele seçim, araştırmacının farkında olmadan yaptığı tercihleri devre dışı bırakır. Araştırmacı ulaşması kolay, konuşkan ya da kendisine yakın görünen kişileri seçmeye eğilimlidir. Kura bu eğilimin önüne geçer. Listeden her birimi eşit şansla seçen yönteme basit rastgele örnekleme denir. Listedeki birimleri belirli bir aralıkla, örneğin rastgele bir başlangıçtan sonra her onuncu haneyi seçen yönteme ise sistematik örnekleme denir.

Olasılıklı seçim her zaman mümkün değildir. Liste yoksa, liste erişilemezse ya da hedef evren gizli bir grupsa, araştırmacı başka yollara başvurur.

Nitel kursta amaçlı, kuramsal ve kartopu örnekleme tanıtılmıştı. Orada amaç evreni temsil etmek değil, bilgi zenginliği olan vakalara ulaşmaktı. Bu amaçlar için olasılıksız seçim bir kusur değil, doğru araçtır. Sorun, olasılıksız bir örneklemden olasılıklı bir örneklemin taşıyabileceği iddiaları çıkarmaya çalışıldığında başlar.

Mekanizma — Rastgeleliği verimli kılmak

Basit rastgele örnekleme adil ama her zaman verimli değildir. Evrendeki önemli bir alt grup küçükse, kura onu yeterince yakalamayabilir. Birimler geniş bir alana yayılmışsa, kura sahayı çok pahalı hâle getirebilir. İki tasarım bu sorunlara karşı geliştirilmiştir.

Olasılıksız yöntemler arasında sahada en sık başvurulanlardan biri, örneklemin bilinen bazı özelliklerde evrene benzemesini hedefleyen yöntemdir.

Kuramsal mercekler

Olasılıklı örnekleme, istatistiksel çıkarım kuramının temel varsayımlarına dayanır. Seçim rastgele olduğunda örneklemden elde edilen bir sonucun evrendeki değerden ne kadar sapabileceği hesaplanabilir. Bu hesap, anket sonuçlarının bir güven aralığıyla sunulmasını mümkün kılar. Olasılıksız örneklemede bu hesabın dayanağı yoktur.

Pratikte ise bu ayrım göründüğü kadar keskin değildir. Olasılıklı bir örneklem bile yanıtlamama, erişilemeyen haneler ve çerçeve sorunları yüzünden kusursuz değildir. Bazı araştırmacılar olasılıksız örneklemleri, evrenin bilinen özelliklerine göre düzelterek kullanılabilir hâle getirmeye çalışır. Bu düzeltmeler bazı durumlarda iyi sonuç verebilir, ama örneklemin hangi özelliklerde saptığı bilinmiyorsa düzeltmenin de sınırı vardır.

Nitel araştırma geleneği ise başka bir soru sorar: amaç evreni temsil etmek mi, yoksa bir süreci derinlemesine anlamak mı? Bir büyükannenin bakım yükünü nasıl deneyimlediğini anlamak için bilgi zenginliği olan birkaç vaka, kentin tamamını temsil eden yüzlerce kısa anketten daha çok şey söyleyebilir. Hangi örnekleme yolunun doğru olduğu, sorunun genelleme mi yoksa anlama mı istediğine bağlıdır.

Ölçek

Olasılıklı örnekleme tek aşamada ya da birkaç aşamada yapılabilir. Tek aşamalı bir tasarımda birimler doğrudan listeden seçilir: listeden hane çekilir, hanede görüşülür. İki aşamalı bir tasarımda önce kümeler, sonra kümelerin içinden birimler seçilir: önce mahalleler, sonra haneler. Daha karmaşık tasarımlarda aşamalar çoğalır: önce ilçeler, sonra mahalleler, sonra haneler, en son hane içindeki kişi.

Aşama sayısı arttıkça saha maliyeti düşer ama tasarımın karmaşıklığı ve sonuçların hesaplanması zorlaşır. Büyük ulusal anketler çoğu zaman birkaç aşamalı tasarımlar kullanır. Küçük bir tez araştırmasında ise tek ya da iki aşamalı bir tasarım daha uygulanabilirdir.

Türkiye bağlamı ve karşılaştırma

Türkiye'de resmî istatistik kurumlarının hane anketleri, adres kayıtlarından türetilen çerçevelerle tabakalı ve çok aşamalı olasılıklı tasarımlar kullanabilir. Özel araştırma şirketlerinin yürüttüğü kamuoyu araştırmalarında ise zaman ve maliyet baskısı nedeniyle kota yöntemine ya da kota ile rastgele seçimi birleştiren karma yöntemlere sık başvurulabilir. Bir sonucu okurken örneklemin nasıl seçildiğini sormak, bu yüzden Türkiye'de özellikle önemlidir.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Bir anket sonucunun güvenilirliği değerlendirilirken sorulacak ilk sorulardan biri örneklemin nasıl seçildiğidir. Olasılıklı bir örneklemde seçim sürecinin her aşaması belgelenir: hangi çerçeveden, hangi yöntemle, hangi aşamalarda seçim yapıldığı ve her birimin seçilme olasılığının ne olduğu. Olasılıksız bir örneklemde ise kimlerin neden seçildiği ve kimlerin seçilme şansı olmadığı açıkça yazılmalıdır.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

1. Olasılıklı örneklemede her birimin seçilme olasılığı bilinir ve seçim rastgele bir süreçle yapılır.
2. Olasılıksız örneklemede seçilme olasılığı bilinmez ve evrene istatistiksel genelleme sınırlıdır.
3. Rastgele seçim gelişigüzel değil, bir çerçeve ve bir kura aracı gerektiren planlı bir süreçtir.
4. Tabakalı örnekleme önemli alt grupların örneklemde yeterince temsil edilmesini sağlar.
5. Küme örneklemesi saha maliyetini azaltır ama sonuçların kesinliğini düşürebilir.
6. Kota örneklemesi bilinen özelliklerde dengeyi sağlar, ama kotaların dışındaki özelliklerde sapma taşıyabilir.
7. Hangi örnekleme yolunun doğru olduğu, sorunun genelleme mi yoksa derinlemesine anlama mı istediğine bağlıdır.

Sonraki derse köprü

Öğrenci sonunda tabakalı bir olasılıklı örneklem tasarlıyor: üç tür mahalleden ayrı ayrı kura çekecek. Ama hâlâ bir soru yanıtsız: her tabakadan kaç hane seçecek? Danışmanı bir yandan "ne kadar çok o kadar iyi" demiyor, bir yandan da "birkaç düzine yetmez" diyor. Kaç kişiyle görüşürse sonuçlarına ne kadar güvenebilir? Örneklemden çıkan bir oran, kentteki gerçek durumdan ne kadar uzak olabilir? Örneklem büyüklüğü, hata ve temsil, bu sorulara cevap verirken örneklemin büyüklüğü ile doğruluğu arasındaki ilişkinin sanıldığından farklı olduğunu gösteriyor.