Tematik analiz

Açılış sahnesi

Öğrencinin masasında üç ayrı yığın var. Birinde büyükannelerle yaptığı görüşmelerin dökümleri, ikincisinde saha notları, üçüncüsünde cetvelle kodladığı gazete haberleri duruyor. Cetvel ona fedakârlık çerçevesinin yıllar içinde gerilediğini göstermişti. Şimdi bu gerilemenin büyükannelerin kendi sözlerinde bir karşılığı olup olmadığını merak ediyor.

Birkaç hafta boyunca üç yığını birlikte okuyup yüzlerce kod çıkarıyor. Sonra bu kodları gruplayıp danışmanına ilk tema listesini götürüyor. Listede dört başlık var: "Aile", "Kreş", "Yorgunluk", "Sevgi". Danışman listeye uzun uzun bakıyor. "Bunlar dosya klasörlerinin adları gibi," diyor. "Kreş hakkında ne diyorsun? Bu başlığın altında birbirine zıt şeyler duruyor olabilir mi?"

Öğrenci "Kreş" başlığının altındaki alıntıları açıyor. Bir kadın kreşi bir kurtuluş gibi anlatıyor, bir başkası bir tehdit gibi. Bir haber kreşi hak olarak savunuyor, bir köşe yazısı onu aileyi zayıflatan bir şey olarak gösteriyor. Başlık doğru ama hiçbir şey söylemiyor. Öğrenci aynı akşam defterine şöyle bir cümle yazıyor: "Kadınlar yorgunluklarını sevgi diliyle anlattıkça, bakımın yükü görünmez oluyor." Bu cümlenin bir tema olabileceğini seziyor. Ama verinin tamamında gerçekten var olup olmadığını henüz bilmiyor.

Bu derste ne olacak

Üç yığın, dört başlıklık liste ve defterdeki cümle bu kursun öbür sahneleri gibi kurgu. Başlık listesinden bir iddiaya geçmek ise temalarla uğraşan hemen her araştırmacının takıldığı yer. Önceki ders anlamı sayıya çevirmeyi ve bir sayının neyle karşılaştırılınca konuştuğunu anlattı. Kapanışında sayının söylemediği bir şey kaldı: fedakârlık çerçevesi neden geriledi ve bu değişim kadınların kendi anlatısında nasıl bir anlam örüntüsü kurdu?

Tematik analiz bu soruya yaklaşmanın açık adımlarla tanımlanmış bir yoludur. Tema kavramı nitel kursta tanıtılmıştı. Bu ders temayı yeniden tanımlamıyor. Onun yerine temaya nasıl ulaşıldığını, aday bir temanın nasıl sınandığını ve farklı türden verilerde bir temanın nasıl izlendiğini adım adım açıyor.

Sıfır noktası — Başlık ile iddia arasında

Nitel kursta bir temanın bir konu başlığı değil, verinin genelinde tekrar eden ve araştırma sorusuna cevap veren bir önerme olduğu söylenmişti. Bu ayrımı kâğıt üzerinde anlamak kolaydır. Veriyle çalışırken ise en sık düşülen tuzak tam da budur. Araştırmacı kodları gruplar, gruplara birer ad verir ve bu adları tema sanır.

Mekanizma — Adım adım temaya ulaşmak

Tematik analiz, anlam örüntülerini adım adım bulmayı, sınamayı ve adlandırmayı hedefleyen bir yöntemdir. Adımlar düz bir sırayla ilerlemez. Araştırmacı ileri gider, geri döner, bir önceki adımı yeniden yapar.

Veriyle tanışma, verinin tamamını birkaç kez okumak ve ilk izlenimleri not etmektir. Kodlama, nitel kursta öğrenilen biçimde, anlamlı parçalara kısa etiketler vermektir. Asıl yaratıcı sıçrama kodlardan aday temalara geçerken yaşanır.

Aday temaların sınanması, tematik analizin en çok emek isteyen ve en sık atlanan adımıdır.

Temalar arasındaki ilişkileri görmek için pek çok araştırmacı görsel bir araçtan yararlanır.

Son adım temaları tanımlamak ve adlandırmaktır. İyi bir tema adı bir konu değil bir iddia taşır. Her temanın ne olduğunu ve ne olmadığını anlatan kısa bir tanım yazılır. Bulgular yazılırken her tema en güçlü alıntılarla ve bu alıntıların analitik bir yorumuyla sunulur.

Kuramsal mercekler

Tematik analiz tek bir yöntem değil, birbirine yakın bir yöntemler ailesidir. Ailenin bir ucunda kod kitabına dayanan yaklaşımlar durur. Bu yaklaşımlarda temalar erkenden belirlenir, bir kod kitabına yazılır ve birden çok kodlayıcının bu kitabı tutarlı biçimde uygulaması beklenir. Bu yaklaşım önceki derste görülen kurala dayalı içerik analizine yakındır.

Ailenin öbür ucunda araştırmacının öznelliğini bir kaynak olarak gören yaklaşımlar durur. Bu yaklaşımlarda temalar veriden "keşfedilmez", araştırmacının kuramı, soruları ve konumu ile verinin karşılaşmasından kurulur. Tutarlılık birden çok kodlayıcının uzlaşmasıyla değil, araştırmacının kararlarını ve düşünümselliğini açıkça yazmasıyla sağlanır. Bu yaklaşımda "tema veriden çıktı" demek yanıltıcı sayılır.

Temanın hangi derinlikte kurulduğu da bu ayrımla ilişkilidir. Bazı temalar katılımcıların doğrudan söylediğini özetler, açık anlama yakın durur. Bazı temalar ise söylenenin altında yatan varsayımları ve örtük anlamları yakalamaya çalışır. İkinci türden temalar daha fazla yorum ister ve araştırmacının kuramsal çerçevesini daha görünür kılar.

Ölçek

Bir temanın ne kadar geniş bir veri alanında taşındığı, onun ne kadar güçlü bir iddia olduğunu belirler. Bir tema yalnız birkaç görüşmede belirgin olabilir. Belirli bir katılımcı grubunda, örneğin kendisi de çalışmış kadınlarda tutarlı olabilir. Bütün görüşmelerde görülebilir. Görüşmelerin yanında saha notlarında ve haberlerde de izlenebilir.

Bu genişliklerin hiçbiri kendi başına daha değerli değildir. Dar bir alanda güçlü bir tema, geniş ama belirsiz bir temadan daha çok şey söyleyebilir. Önemli olan, temanın hangi veri alanında taşındığını açıkça yazmak ve onu hak etmediği bir genişliğe yaymamaktır.

Türkiye bağlamı ve karşılaştırma

Türkiye'de sosyoloji tezlerinde "tematik analiz yapıldı" ifadesi sık görülebilir. Ama bu ifadenin arkasında çoğu zaman farklı işlemler durabilir. Bazı çalışmalar gerçekten aşamalı bir tema inşası yapar. Bazıları ise görüşme sorularına göre gruplanmış cevapları konu özetleri olarak sunar. Bu durumda bulgular bölümünün başlıkları çoğu zaman görüşme sorularının başlıklarıyla aynıdır. Bu, temaların veriden değil soru formundan geldiğinin bir işareti olabilir.

Türkçe görüşme verisinde deyimler, atasözleri ve kalıp sözler temaların önemli bir taşıyıcısı olabilir. "El elden üstündür", "ağlamayan çocuğa meme vermezler" ya da "kol kırılır yen içinde" gibi sözler, katılımcıların bir durumu kendi kültürel dağarcıklarıyla yorumladığını gösterir. Bu sözler katılımcı dili kodu olarak işaretlendiğinde bir temanın emik tarafını görünür kılabilir.

Farklı akademik geleneklerde tematik analizin nasıl raporlandığı karşılaştırıldığında, bazı dergilerin yöntem bölümünde tema inşasının adım adım anlatılmasını beklediği görülür. Bazı ortamlarda ise yöntem birkaç satırla geçilir. Uluslararası yöntem tartışmalarında son dönemde öne çıkan eleştirilerden biri, tematik analizin adının çok farklı işlemler için kullanılmasıdır. Bu eleştiri, yöntemi kullananların hangi yaklaşımı benimsediklerini açıkça yazmaları gerektiğini vurgular.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Bir tematik analizin güvenilir olup olmadığını anlamanın yollarından biri, temaların nasıl kurulduğunun izlenebilir olup olmamasıdır. Araştırmacının kod listesi, aday temalar, bırakılan temalar, harita sürümleri ve analitik notlar denetim izinin parçalarıdır. Bunları gören bir okur, temaların veriden nasıl türetildiğini kendisi değerlendirebilir.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

1. Tematik analiz nitel verilerde tekrar eden anlam örüntülerini adım adım bulan, sınayan ve adlandıran esnek bir yöntemdir.
2. Konu özeti bir konudaki farklı görüşleri toplar, tema ise bu görüşleri birleştiren bir iddia kurar.
3. Aday tema bir hipotez gibi çalışır ve verinin tamamında sınanmadan bulgu sayılmaz.
4. Tema incelemesi önce kodlanmış alıntılarda, sonra verinin tamamında yapılır.
5. Tema haritası temalar arasındaki ilişkileri gösterir ve analiz boyunca yeniden çizilir.
6. Temalar araştırmacının soruları ve bakışıyla kurulur, bu katkı açıkça yazılmalıdır.
7. Bir temanın hangi veri alanında taşındığı ve onu çürüten vakalar, temanın kendisi kadar bilgi verir.

Sonraki derse köprü

Temalar yerine oturdukça öğrenci bir şeyin eksik kaldığını hissediyor. Tema, neyin tekrar tekrar söylendiğini gösteriyor. Ama nasıl söylendiğini, hangi sözcüklerin seçildiğini, hangi hikâye kalıplarının kurulduğunu yeterince açmıyor. Haberlerde büyükanne hep bir "kahraman", çalışan anne hep bir "eksik" figür olarak mı yerleştiriliyor? "Fedakâr nine" sözü, bakım hakkında hangi soruları sormayı kolaylaştırıp hangilerini zorlaştırıyor? Söylem, çerçeve ve anlatı analizi, dilin bir gerçekliği nasıl kurduğunu ve olayları hangi hikâyelere yerleştirdiğini izlemenin yollarını açıyor.