Nicel içerik analizi ve kodlama cetveli

Açılış sahnesi

Öğrenci bilgisayarında boş bir tablo açıyor. İlk sütuna haberin tarihini, ikincisine gazetenin adını, üçüncüsüne sayfa numarasını yazacak. Sonra zorlaşıyor. Dördüncü sütunun başlığına "bakımı kim yapıyor" yazıyor, beşincisine "haber bakımı nasıl çerçeveliyor". Hücrelere ne yazılacağına henüz karar vermemiş.

Danışmanı ekranın başına geliyor ve önce yığına bakıyor. "Bütün yılları mı tarayacaksın?" diye soruyor. Öğrenci onlarca yılın gazetesini tek tek açmanın aylar süreceğini o an hesaplıyor. Danışman ikinci soruyu soruyor: "Çerçeve sütununa ne yazacaksın, kendi cümlelerini mi, yoksa önceden belirlenmiş birkaç seçenekten birini mi?"

Öğrenci birkaç haberi deneme olarak işliyor. Bir haberde çerçeve sütununa "fedakârlık ama biraz da şikâyet" yazıyor. Bir sonrakinde "hem övgü hem eleştiri" yazıyor. Tabloya baktığında her satırın başka bir dille doldurulduğunu görüyor. Bu tabloyu saymak mümkün değil. Aynı hafta ilk kaba sayımı yapıyor ve bakım haberlerinin yıllar içinde çoğaldığını görünce heyecanlanıyor. Danışman sakin bir soru soruyor: "Gazetenin kendisi de kalınlaşmadı mı?"

Bu derste ne olacak

Boş tablo, deneme satırları ve danışmanın soruları kursun öteki sahneleri gibi kurgu. Anlamı sayılabilir bir biçime çevirmeye çalışan herkesin geçtiği aşamalar ise gerçek. Önceki derste nitel içerik analizinin kategori sistemini, kodlama ve bağlam birimini, çapa örnekleri gördük. Kapanışında bir soru bırakıldı: kategoriler yıllar içinde çoğaldı mı, azaldı mı ve bu nasıl güvenilir biçimde sayılır?

Nicel içerik analizi bu soruyu yanıtlamak için kurulmuş bir yöntemdir. Hangi metinlerin sayılacağı, her metnin hangi sabit sorularla işleneceği, bir sayının neyle karşılaştırılınca anlam kazandığı ve sayıya çevirmenin neyi kaybettirdiği dersin ana hattını oluşturuyor.

Sıfır noktası — Sayılabilir bir soru kurmak

Nitel içerik analizi anlamın nasıl kurulduğunu sorar. Nicel içerik analizi ise belirli özelliklerin metinlerde ne sıklıkla, nerede ve ne kadar belirgin biçimde göründüğünü sorar. İkisi aynı yığınla çalışabilir ama farklı bir soruya cevap verir. Sayılabilir bir soru, her metin için aynı biçimde yanıtlanabilecek kadar dar kurulmalıdır.

Nitel içerik analizinden nicele geçerken kategori sisteminin bir özelliği zorunlu hâle gelir. Daha önce ölçme derslerinde görülen kategori şeması ilkesi burada doğrudan uygulanır: her metin bir değişkende tam olarak bir seçeneğe düşmeli, hiçbir metin iki seçeneğe birden girmemelidir. Nitel analizde esnetilebilen bu kural, sayımda esnetilemez. Aksi takdirde toplamlar anlamını yitirir.

Mekanizma — Cetvel, örneklem, görünürlük

Nicel içerik analizinin iskeleti bir kodlama cetvelidir. Cetvel, her metin için aynı soruların aynı sırayla sorulduğu bir form gibi çalışır.

Cetvel hazır olduğunda ikinci karar gelir: hangi metinler kodlanacak? Uzun bir dönemi kapsayan bir gazete koleksiyonunda her sayıyı kodlamak çoğu zaman mümkün değildir. Araştırmacı bir örneklem seçmek zorunda kalır.

Gazeteler haftanın günlerine göre farklı içerik taşıyabilir. Hafta sonu ekleri, pazartesi spor sayfaları ya da belirli günlerde yayımlanan aile sayfaları bu farkı yaratır. Ardışık günlerden ya da yalnız bir günden oluşan bir örneklem bu döngüye yakalanabilir.

Sayılan şey yalnız bir haberin var olup olmadığı değildir. Birinci sayfada büyük bir başlıkla verilen bir haber ile iç sayfada birkaç satırlık bir kutu aynı sayılmamalıdır.

Kuramsal mercekler

İçerik analizinin nicel biçimi, iletişimin görünür yüzeyini güvenilir biçimde ölçme hedefiyle gelişti. Bu gelenekte metin bir ölçüm nesnesidir. Değişkenler tanımlanır, seçenekler kapatılır ve farklı kodlayıcıların aynı sonuca ulaşması yöntemin başarı ölçütü sayılır. Gücü, geniş metin yığınlarında zaman içindeki değişimi ve kaynaklar arası farkı gösterebilmesindedir.

Eleştirel bir gözle bakanlar ise sayının neyi kaçırdığını sorar. Bir haberin "fedakârlık" çerçevesine düştüğünü saymak, o fedakârlığın ironiyle mi, hayranlıkla mı, acımayla mı anlatıldığını göstermez. Sıklık bir önem işareti olabilir ama her zaman öyle değildir. Bir konunun hiç geçmemesi de bir veridir ve sayım onu kolayca kaçırabilir. Bu eleştiri nicel analizi geçersiz kılmaz, ona sınırını hatırlatır.

İki bakış çoğu araştırmada bir iş bölümüne dönüşür. Nicel sayım genel örüntüyü ve değişimin yönünü gösterir. Nitel okuma ise o örüntünün içindeki anlamı açar. Önceki derste kurulan kategori sistemi, çoğu zaman nicel cetvelin seçeneklerine dönüşen ilk taslaktır.

Ölçek

Bir sayı tek başına çok az şey söyler. Anlamı, neyle karşılaştırıldığına göre değişir. Ham sayı bir dönemde kaç bakım haberi yayımlandığını gösterir ama gazetenin o dönemde kaç sayfa olduğunu hesaba katmaz. Toplam içindeki pay, bakım haberlerinin gazetenin tüm haberleri arasında ne kadar yer tuttuğunu gösterir. Yıllar arası değişim, aynı gazetenin zaman içinde nasıl dönüştüğünü gösterir. Gazeteler arası karşılaştırma ise aynı dönemde farklı yayın çizgilerinin aynı konuya ne kadar alan ayırdığını gösterir.

Bu dört karşılaştırma zemini yan yana durur. Araştırma sorusu hangisinin kullanılacağını belirler. Soru bir konunun gündemdeki ağırlığıysa pay anlamlıdır. Soru farklı yayın çizgilerinin tutumuysa gazeteler arası karşılaştırma öne çıkar.

Türkiye bağlamı ve karşılaştırma

Türkiye'de basın metinleriyle nicel içerik analizi yapan bir araştırmacı, kaynakların sürekliliği konusunda dikkatli olmak zorunda kalabilir. Bazı gazeteler el değiştirmiş, adı ya da yayın çizgisi değişmiş, bazıları kapanıp yıllar sonra yeniden açılmış olabilir. Böyle bir değişiklik, zaman serisinde bir kırılma yaratır. Daha önce resmî istatistikler için tanıtılan seri kırılması kavramı burada metin serilerine de uygulanır.

Türkiye'de bakım ve aile haberlerinin belirli dönemlerde yoğunlaşabileceği de hesaba katılmalıdır. Anneler günü, bayramlar ya da okulların açıldığı haftalar bu tür haberlerin arttığı dönemler olabilir. Örneklem bu dönemlere denk gelirse bütün yılı temsil etmeyen bir tablo ortaya çıkar. Yapay hafta ve dönemlere yayılmış örneklem bu riski azaltmanın yollarındandır.

Farklı ülkelerdeki araştırma koşulları karşılaştırıldığında, derlem kurmanın maliyeti belirgin biçimde değişir. Bazı ülkelerde uzun dönemli basın arşivleri tam metin olarak aranabilir ve araştırmacı örneklem yerine tüm metinlerle çalışabilir. Başka yerlerde metinlere yalnız basılı kopyadan ulaşılabilir ve örneklem zorunlu hâle gelir. Bu fark, iki ülkenin sonuçlarını yan yana koyarken yalnız bulguları değil derlemlerin nasıl kurulduğunu da karşılaştırmayı gerektirir.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Nicel içerik analizinin güvenilirliği büyük ölçüde cetvelin ve örneklem kuralının açık yazılmasına dayanır. Başka bir araştırmacı aynı cetveli, aynı açıklamaları ve aynı örneklem kuralını kullanarak aynı metinleri yeniden kodlayabilmelidir. Bu tekrarlanabilirlik, yöntemin nicel iddiasının temelidir.

Farklı kodlayıcıların aynı cetveli ne kadar tutarlı uyguladığı da bu bilginin bir parçasıdır. Bu tutarlılığın nasıl ölçüleceği ve düşük tutarlılığın nasıl yorumlanacağı, kursun ilerisinde ayrı bir başlık olarak ele alınacak.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

1. Nicel içerik analizi metinlerin önceden tanımlı özelliklerini kapalı seçeneklerle kodlar ve sonuçları sayarak karşılaştırır.
2. Kodlama cetveli her metne aynı soruları aynı sırayla sorar ve her değişkenin seçeneklerini sınırlar.
3. Sayımda her metin bir değişkende tam olarak bir seçeneğe düşmelidir, aksi takdirde toplamlar anlamını yitirir.
4. Metin örneklemi seçimin araştırmacının ilgisine kaymasını önleyen açık kurallarla kurulur.
5. Yapay hafta, haftalık döngüsü olan kaynaklarda günlere özgü içerik farklarının sonucu çarpıtmasını azaltır.
6. Sıklık bir konunun ne kadar sık geçtiğini, görünürlük ölçüsü ise ne kadar öne çıkarıldığını gösterir.
7. Bir sayının anlamı ham sayı, toplam içindeki pay, zaman içindeki değişim ya da kaynaklar arası karşılaştırmadan hangisine konduğuna göre değişir.

Sonraki derse köprü

Cetvel doldukça öğrencinin elinde net bir eğri beliriyor: fedakârlık çerçevesi yıllar içinde geriliyor, hak ve sorun çerçeveleri öne çıkıyor. Ama sayı bu değişimin neden olduğunu ve kadınların kendi anlatısında nasıl yankılandığını söylemiyor. Öğrenci görüşme dökümlerine, saha notlarına ve haberlere birlikte dönüp tekrar eden anlam örüntülerini aramak istiyor. Bunu yaparken kategorileri önceden kapatmak yerine veriyle birlikte kurmak, örüntüleri adım adım adlandırmak ve gözden geçirmek istiyor. Tematik analiz, farklı türden verilerde tekrar eden anlamı adım adım bulup sınamanın açık bir yolunu sunuyor.