Nitel içerik analizi

Açılış sahnesi

Öğrencinin masasında fotokopi yığınları üst üste duruyor. Kent kütüphanesindeki yerel gazete koleksiyonundan çıkardığı haberlerin hepsi aynı konuya dokunuyor: çocuk bakımı, kreşler, büyükanneler, çalışan anneler. İlk hafta her haberi okuyup kenarına renkli kalemle not düşmüş. Yeşil "aile desteği", kırmızı "kreş sorunu", mavi "kadın emeği" anlamına geliyor. İkinci haftanın sonunda renkler çoğalmış, bazı haberlerde üç renk üst üste binmiş.

Danışmanı yığından rastgele bir haber çekiyor. Başlık şöyle: "Fedakâr nine torunlarına hem annelik hem babalık yapıyor." Haberin kenarında hem yeşil hem mavi çizgi var. Danışman soruyor: "Bu haber aile desteğini mi anlatıyor, kadın emeğini mi, yoksa bir yalnızlığı mı?" Öğrenci üçünün de doğru olduğunu söylüyor. Danışman bir soru daha soruyor: "Bu rengi haberin tamamına mı verdin, yalnız başlığa mı, yoksa tek bir cümleye mi?"

Öğrenci yığına bakınca rahatsız edici bir ayrıntıyı görüyor. Renklerin ne anlama geldiği yalnız kendi kafasında duruyor. Hiçbir yere yazmamış. Aynı haberi bir ay sonra yeniden okusa belki başka bir renk verecek. Okuması dikkatli ama bir yöntem değil.

Bu derste ne olacak

Fotokopi yığını, renkli kalemler ve danışmanın soruları bu kursun öteki sahneleri gibi kurgunun içinde duruyor. Ama dikkatli okumanın sistemli çözümlemeye dönüşmediği o an, belgeyle çalışan herkesin tanıdığı bir eşik. Önceki ders tek tek belgeleri kendi bağlamında okumayı anlattı. Kapanışında belgeler çoğaldıkça ortaya çıkan başka bir ihtiyaç kaldı: yüzlerce metinde anlamı, yorumu kaybetmeden düzenli biçimde sınıflandırmak.

Nitel içerik analizi bu ihtiyaca verilen yanıtlardan biridir. Kategorilerin nereden geldiği, bir kategorinin nasıl tanımlandığı, metnin hangi parçasının kodlanacağı ve bu kararların başkasının denetleyebileceği biçimde nasıl yazılacağı dersin çekirdeğini kuruyor.

Sıfır noktası — Okumak ile çözümlemek arasında

Dikkatli bir okur bir haber yığınından çok şey öğrenebilir. Hangi başlıkların sık tekrarlandığını, hangi sözcüklerin öne çıktığını, hangi seslerin hiç duyulmadığını sezebilir. Ama sezgi iki noktada zayıf kalır. Okurun neye dikkat ettiği okuma sırasında sessizce değişebilir. Okurun kararları da başkasının göremeyeceği bir yerde, kendi zihninde kalır.

Nitel içerik analizi nitel kursta öğrenilen kodlamayla akrabadır. Orada görüşme dökümleri ve saha notları satır satır okunup kodlanıyordu. Burada malzeme çoğu zaman araştırmacı için üretilmemiş belgelerdir ve kategori sistemi baştan daha sıkı bir biçimde kurulur. Kodlama bir keşif gibi başlar, nitel içerik analizi ise keşfi bir kurallar düzenine bağlar.

Mekanizma — Kategori sistemini kurmak

Nitel içerik analizinin merkezinde bir kategori sistemi durur. Daha önce istatistik derslerinde kategori sözcüğü, bir değişkenin alabileceği değerlerden birini anlatan dar bir anlamda kullanılmıştı. Burada kategori bir anlam sınıfıdır: birbirine benzeyen metin parçalarının altında toplandığı ve tanımı açıkça yazılmış bir başlık.

Kategoriler iki yoldan gelebilir. Tümdengelimsel yolda araştırmacı kategorileri kuramdan ya da önceki çalışmalardan alır ve metne uygular. Örneğin bakımın aile, devlet ve piyasa arasında nasıl bölüştürüldüğünü anlatan bir çerçeveden üç ana kategori çıkarılabilir. Tümevarımsal yolda ise kategoriler metnin kendisinden, tekrar tekrar okuma sırasında ortaya çıkar. Pek çok çalışma iki yolu birleştirir: birkaç ana kategoriyle başlar, alt kategorileri metinden türetir.

Bir kategori sistemi kurmak, metnin hangi parçasının kodlanacağına da karar vermeyi gerektirir. Bir haberin tamamı tek bir birim olabilir. Bir paragraf, bir cümle ya da yalnız başlık da birim olabilir.

Kategori tanımları ne kadar özenli yazılırsa yazılsın, sınırdaki metinler tereddüt yaratır. Bu tereddüdü azaltmanın en kullanışlı yollarından biri, her kategori için tipik bir örneği kılavuza eklemektir.

Kuramsal mercekler

Nitel içerik analizinin içinde iki eğilim yan yana yaşar. Kurala dayalı eğilim, kategori sisteminin baştan olabildiğince açık yazılmasını, kodlamanın adım adım bir prosedüre bağlanmasını ve başka bir kodlayıcının aynı sonuca yaklaşabilmesini ister. Bu eğilimde amaç, yorumun keyfîliğini azaltmaktır.

Karşı tarafta duranlar, metnin anlamının bir kurallar listesine tam sığmayacağını hatırlatır. Aynı sözcük bir haberde övgü, başka bir haberde ima taşıyabilir. Bu yüzden kategoriler metinle birlikte esnemeli, araştırmacının yorumu da kodlamanın bir parçası sayılmalıdır. İki eğilim arasındaki gerilim, açık anlam ile örtük anlam ayrımında belirginleşir. Açık anlam metnin yüzeyinde duran, doğrudan söylenen şeydir. Örtük anlam ise ima edilen, çerçevelenen, satır arasında kalan şeydir.

Nitel içerik analizi bu gerilimi çözmez, yönetir. Örtük anlamı kodlamak isteyen araştırmacı onu da açık bir tanıma bağlamak zorundadır. Yoksa yorum okurun göremediği bir yere çekilir ve yöntemin asıl vaadi olan izlenebilirlik kaybolur.

Ölçek

Kategori sisteminin ne kadar ince bölündüğü, metin yığınından neyin görüneceğini belirler. Kaba bir sistem bakımın yalnız aile içinde mi yoksa dışında mı anlatıldığını ayırabilir. Bu ayrım uzun bir dönemdeki büyük kaymaları gösterebilir ama bakımın içindeki farklılıkları siler. Orta incelikte bir sistem aileyi, devlet kurumlarını ve ücretli bakıcıyı ayırır. Daha ince bir sistem anneanneyi babaanneden, komşuyu akrabadan, kreşi gündüz bakımevinden ayırır. Bu incelik yeni örüntüler gösterir ama her kategoriye düşen metin sayısı azalır ve kodlayıcının tereddüdü artar.

Hangi inceliğin seçileceği bir teknik ayar değil, araştırma sorusunun bir uzantısıdır. Soru bakımın aile ile devlet arasında nasıl bölüşüldüğüyse kaba bir sistem yeterli olabilir. Soru bakım veren kadınların basında nasıl nitelendirildiğiyse ince ayrımlar gerekebilir.

Türkiye bağlamı ve karşılaştırma

Türkiye'de basın metinleriyle çalışan bir araştırmacı, içerik analizinde hem dilin kendisinden hem de arşivlerin durumundan gelen özgül zorluklarla karşılaşabilir. Türkiye'deki yerel gazetelerin bir kısmı dijital ortama aktarılmış, bir kısmı ise yalnız basılı koleksiyonlarda duruyor olabilir. Bu durum hangi metinlerin analize girebileceğini baştan sınırlar. Türkçenin eklemeli yapısı, aynı sözcüğün pek çok farklı biçimde görünmesine yol açar. Anneanne, anneannesi, anneannelerin, anneanneciğim gibi biçimler aynı kavramı taşır. Bilgisayarla yapılan basit bir sözcük araması bunların bir kısmını kaçırabilir ya da ilgisiz sözcükleri yakalayabilir.

Türkçedeki akrabalık terimlerinin inceliği de kategori sistemini etkileyebilir. Anneanne ile babaanne, teyze ile hala, dayı ile amca ayrımı, İngilizce gibi dillerde tek sözcükle karşılanan ilişkileri ayrı ayrı adlandırır. Bu ayrımlar bakımın annenin ailesi mi yoksa babanın ailesi üzerinden mi örgütlendiğini görünür kılabilir.

Nitel içerik analizinin kendisi de farklı akademik geleneklerde farklı sıkılıkla uygulanır. Bazı geleneklerde yöntem ayrıntılı prosedürlere, adım sıralarına ve yazılı kurallara bağlanmış bir disiplin olarak öğretilir. Başka geleneklerde aynı ad çok daha gevşek, neredeyse her türlü sistemli metin okumasını anlatan bir çatı sözcük gibi kullanılır. Bu farkı karşılaştırmak, bir çalışmanın yöntem bölümünde "nitel içerik analizi yapıldı" demenin tek başına yeterli olmadığını gösterir. Hangi kuralların izlendiği ayrıca yazılmalıdır.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Bir nitel içerik analizinin güvenilir olup olmadığını anlamanın en doğrudan yolu, kodlama kılavuzunu görmektir. Kategori tanımları, kapsama ve dışlama kuralları, çapa örnekler ve kodlama birimleri yazılı olduğunda okur araştırmacının kararlarını izleyebilir. Kılavuzu yayımlamayan bir çalışma, bulgularını okurun sınayamayacağı bir yerde bırakır.

İki kodlayıcı arasındaki uyumun nasıl ölçüleceği ve uyumsuzluğun nasıl yorumlanacağı ayrıca ele alınması gereken teknik bir sorudur. Burada önemli olan şudur: kılavuz, başkasının kullanabileceği kadar açık yazıldığında bir yönteme dönüşür.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

1. Nitel içerik analizi dikkatli okumayı yazılı kurallara ve izlenebilir kararlara bağlayan bir yöntemdir.
2. Kategori sistemi kategorilerin tanımlarını, kapsama ve dışlama kurallarını ve örneklerini birlikte içerir.
3. Kategoriler kuramdan alınabilir, metinden türetilebilir ya da iki yol birleştirilebilir.
4. Kodlama birimi kodlanan en küçük parçadır, bağlam birimi onun anlamını doğru yorumlamak için okunan daha geniş parçadır.
5. Çapa örnekler kategori tanımlarını somutlaştırır ve kodlama sırasında tereddüdü azaltır.
6. Kategori sisteminin inceliği araştırma sorusuna göre seçilir ve neyin görünüp neyin kaybolacağını belirler.
7. Kodlama kılavuzu başkasının kullanabileceği kadar açık yazıldığında analiz denetlenebilir hâle gelir.

Sonraki derse köprü

Kategori sistemi oturdukça öğrencinin elinde düzenli bir tablo birikiyor. Danışmanı bu kez başka bir soru soruyor: "Fedakâr nine çerçevesi yıllar içinde çoğalmış mı, azalmış mı? Kreş eleştirisi hangi dönemde yoğunlaşıyor?" Bu soruya yorumla cevap vermek yetmiyor. Kategorilerin kaç haberde, hangi yıllarda, hangi gazetelerde geçtiğini güvenilir biçimde saymak gerekiyor. Saymak için de her kodlayıcının aynı kararı vereceği kadar katı kurallar, kapalı seçenekler ve bir kayıt çizelgesi lazım. Nicel içerik analizi ve kodlama cetveli, anlamı sayıya çevirirken neyin kazanılıp neyin kaybedildiğini tartışarak bu sayımın nasıl kurulacağını gösteriyor.