Zarar vermeme, yarar, adalet ve özerklik

Açılış sahnesi

Bir sanayi bölgesinde makinelerin sesi hiç durmuyor ve bir sosyolog, burada kayıt dışı çalışan göçmen işçilerin çalışma koşullarını incelemek istiyor. Mesai bittiğinde işçiler atölyenin hemen yanındaki küçük bir çay ocağına toplanıyor ve sosyolog önce oraya gidiyor, kimseyi zorlamadan, yalnızca konuşmak isteyip istemediklerini soruyor. Birkaç işçi hemen kabul ediyor; onlar için bu kendi kararları, kimsenin dayattığı bir şey değil. Ama masadaki birkaç kişi birbirine bakıyor ve o bakışta, sözlerinin nereye gideceğine dair bir hesap seziliyor. Çalışmanın gerçek bir yararı olabilir: koşullar görünür olursa bir denetim ya da bir düzenleme gündeme gelebilir. Ama ilkeler burada aynı yöne çekmiyor. İşçiler konuşmayı kendileri seçiyor ve bu seçimi onlardan almak, kendi adlarına karar veremeyecekleri varsayımıyla davranmak olur. Öte yandan konuşmaları işverenin kulağına giderse işlerini kaybedebilirler ve atölyenin yeri belli olursa bir denetim, bugün konuşan işçilerin kendisini de mağdur edebilir. Çalışmanın yararı büyük ölçüde gelecekteki işçilere ve bir politika tartışmasına kalacak, riskin tamamıysa bugün masada oturanların omzunda duruyor. Sosyoloğun bir meslektaşı, sahadan döndüğünde "risk varsa hiç yapma" diyor; bir başkası "susmak da taraf tutmaktır" diye karşılık veriyor. Sosyolog ikisini de dinledikten sonra, iki cevabın da bir ilkeyi koruyup ötekini feda ettiğini görüyor.

Bu derste ne olacak

Az önce okuduğun atölye, çay ocağı ve masadaki bakışlar, ders boyunca kullanılacak dört soruyu göstermek için kurulmuş bir kurgudur; gerçek bir işyerini ya da gerçek bir görüşmeyi kaydetmiyor. Önceki derste bakış hep araştırmacının ihtiyacına dönüyordu, tasarım yürüyor mu, ölçüm sağlam mı diye; bu derste aynı bakış katılımcıya, yani sözünü verenin kendisine dönüyor.

Bu dönüşü dört soru taşıyor: kime ne zarar gelebilir, bu çalışma kime yarar sağlar, yük ile yarar kimler arasında nasıl dağılıyor ve kişi kendi adına karar verebiliyor mu. Bu ders dört soruyu ayrı ayrı tanıyacak, birbirine ters düştükleri yerleri gösterecek, iki kolay kaçışın bedelini açacak ve tartmanın birkaç somut aracını verecek.

Sıfır noktası — yararın adresi, zararın adresi

Sosyoloğu masaya oturtan şey açık bir hesaptı: koşullar yazıya dökülürse görünür olur, görünür olan bir mesele daha kolay tartışılır ve belki bir denetim ya da bir düzenleme gündeme gelir. Bu hesabın bir adı var.

Sahnedeki çalışmada yararın büyük kısmı, masada oturan işçilere değil gelecekteki işçilere ve bir politika tartışmasına gidiyor. Bu, çalışmayı geçersiz kılmaz; yalnızca yararın adresini netleştirir ve bu adres başka bir soruyla birlikte okunmak zorundadır.

Masadaki birkaç kişinin duraksaması başka bir hesabı gösteriyordu: söylediklerinin nereye gideceği belli olmadan konuşmanın kendi başına bir bedeli olabileceği hesabı.

Mekanizma — aynı sahnede ters yönler

Aynı sahneye adalet ilkesinden bakıldığında farklı bir soru çıkıyor: bu çalışmanın yükünü kim taşıyor, yararını kim görüyor ve bu iki grup ne kadar örtüşüyor?

Masadaki işçilerin bir kısmı konuşmayı kendileri istiyordu ve bu isteği yok saymak da ayrı bir zarar doğurabilirdi.

Aynı sahneye dört soru birden sorulduğunda ortaya çıkan şey bir uyum değil bir gerilim: özerklik "konuşsunlar" derken zarar vermeme "riski azalt" diyor, adalet "yararı kim alıyor" diye sorarken yarar "bu görünür olmalı" diye ısrar ediyor.

Karşısındaki çıkış yolları da kolaydır ve her biri bir ilkeyi mutlaklaştırarak öteki üçünü es geçer. Risk varsa hiç çalışma tutumu zarar vermemeyi korur ama özerkliği ve adaleti feda eder; hep susturulan gruplar bu kez de duyulmaz kalır. Yarar yeterince büyükse devam et tutumu ise yararı korur ama zarar vermemeyi feda eder ve riskin bugün kimin omzunda durduğunu görmezden gelir. Sahnedeki iki meslektaşın söylediği cümleler tam olarak bu kaçışlara karşılık geliyordu.

Hazırlık kursunda güç asimetrileri dersinde gördüğümüz yayın sonrası risk burada dört ilkenin hangisine bağlanıyor sorusu önemli: zarar vermeme ilkesi yalnız görüşme anını değil, bulgu yayımlandıktan sonra geçecek yılları da kapsıyor. Sosyolojide zarar büyük ölçüde toplumsaldır ve gecikmelidir; veri toplandıktan, hatta yayından sonra ortaya çıkabilir.

Dört soruyu bir kez sorup bırakmak yerine tartmanın birkaç somut aracı var. Riski kimin taşıdığını ve yararı kimin aldığını ayrı ayrı yazmak, bu iki listeyi bir arada okuduğunda örtüşmeyen kısmı görünür kılıyor. Katılımcının kendi risk değerlendirmesini sormak, dışarıdan bakan araştırmacının göremediği bir bilgiyi masaya getiriyor. Tasarımda küçük değişiklikler de riski azaltabiliyor, yeri gizlemek ya da bilgiyi gruplamak gibi; ayrıntısı ilerleyen derslerde görülecek.

Kuramsal mercekler

Dört ilke arasındaki gerilimi nasıl çözeceği sorusunda araştırma etiği literatüründe birkaç ayrı tutum bir arada duruyor.

Bir tutum ilkelere sabit bir sıra verir: önce zarar vermeme, sonra gerisi. Kural nettir, çünkü çatışma anında hangi ilkenin öne geçeceği önceden bellidir; zorlandığı yer, zarar riski sıfıra inene kadar özerkliğin ve adaletin neredeyse hiç söz hakkı kalmamasıdır.

Başka bir tutum sabit bir sıra tanımaz ve her durumda dördünü yeniden tartar; bir çalışmada yarar öne çıkarken bir başkasında özerklik öne çıkabilir. Esnekliği güçlü yanıdır, çünkü tek bir kuralın her yere uymadığını kabul eder; zayıf yanı, tartmayı her seferinde baştan kurdurması ve sonucu tartanın kim olduğuna teslim etmesidir.

Üçüncü bir tutum ilkeleri bireyden değil topluluktan başlatır: önce topluluğun neye izin verdiğine bakar, sonra kişinin kendi kararına geçer. Bazı bağlamlarda bu sıralama, tek bir kişinin kararının bir toplantı ya da bir yetkili aracılığıyla alınmasını doğal karşılar; başka bağlamlarda kişinin kararını grubun onayına bağımlı kılmakla eleştirilir.

Ölçek

Bu derste ölçeği kişiler ve kurumlar arasında değil, zamanın içinde kurmak daha çok şey gösteriyor, çünkü aynı zarar üç ayrı anda üç ayrı biçimde ortaya çıkabiliyor.

Görüşme anında zarar, sorunun rahatsız edici olmasından ya da masadaki başka birinin duymasından doğuyor; önlemi de somut, sorunun nerede ve kimin yanında sorulduğunu değiştirmek.

Yayın gününde zarar farklı bir kapıdan giriyor: bulgu artık araştırmacının elinden çıkmış, kimin okuyacağı belli değil. Atölyenin yeri tarif edilirse, işverenin bu tarifi okuma ihtimali de birlikte doğuyor.

Yıllar sonrasında ortaya çıkan zarar ise ikisinden de ayrı bir mantıkla işliyor: bir bulgu bir defa dolaşıma girdikten sonra, o bölgeyle ya da o grupla ilgili tek bir çerçeve olarak yerleşebiliyor ve çalışmaya hiç katılmamış kişiler bile yıllar sonra bu çerçeveyle anılabiliyor. Zarar vermeme ilkesi bu üç anın hepsini kapsıyor ve yalnız görüşme anına bakan bir değerlendirme, en ağır ihtimali gözden kaçırıyor.

Türkiye bağlamı ve karşılaştırma

Türkiye'de etik değerlendirme büyük ölçüde üniversitelerin kendi kurulları aracılığıyla ve büyük ölçüde biyomedikal araştırmalar için kurulmuş bir model üzerinden yürüyor. Sosyal bilim çalışmalarının taşıdığı risk çoğu zaman bedensel değil toplumsal ve hukuki olduğu için bu model her zaman aynı ölçüde uymuyor: bir ilaç denemesindeki zarar sorusu ile sahnedeki gibi bir görüşmedeki zarar sorusu aynı formla sorulduğunda, ikincisinin bazı yönleri formun dışında kalabiliyor.

Kayıt dışı çalışan ya da hukuki statüsü belirsiz gruplarla yapılan araştırmalarda ek bir katman daha var: katılımcının kendisi için hukuki bir risk söz konusu olabiliyor. Sahnedeki işçilerin durumu buradaki hukuki riskin bir parçası ve bu risk, sıradan bir gizlilik önlemiyle tam olarak kapanmıyor.

Kamu kurumlarının ısmarladığı araştırmalarda da benzer bir soru çıkıyor: bulgular kime dönecek? Yararın kuruma mı yoksa incelenen gruba mı gideceği baştan netleşmezse, adalet ilkesi kâğıt üzerinde kalıyor. Türkiye'deki araştırma ekipleri bu boşluğu çoğu zaman kendi kararlarıyla dolduruyor.

Bu tabloyu başka ülkelerdeki uygulamalarla karşılaştırmak farkı daha net gösteriyor. Bazı bağlamlarda bir topluluğun ya da bir grubun temsilcisinden alınan izin, kişisel izinden önce geliyor ve araştırmacı önce o kapıyı geçmek zorunda kalıyor; başka bağlamlarda ağırlık tamamen bireysel özerklikte, topluluğun ayrıca bir onayı aranmıyor bile. Hangi ağırlığın seçildiği, o toplumda kişinin mi yoksa topluluğun mu asıl karar birimi sayıldığıyla ilgili ve bu, dört ilkenin her yerde aynı sırayla çalışmadığını gösteren en açık örnek.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Dört ilkenin bir çalışmada nasıl tartıldığı, çalışma bittikten sonra da geriye dönük olarak incelenebiliyor.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

1. Zarar vermeme, araştırma yararı, araştırmada adalet ve katılımcı özerkliği aynı sahnede dört ayrı soru sorar ve çoğu zaman aynı yöne itmez.
2. Bir kararın etik olması dört kutunun işaretlenmesiyle değil, aralarındaki çatışmanın nasıl tartıldığının gerekçelendirilmesiyle ölçülür.
3. "Risk varsa hiç yapma" zarar vermemeyi korur, özerkliği ve adaleti feda eder; hep susturulan gruplar yine duyulmaz kalır.
4. "Yarar büyükse yap" yararı korur, zarar vermemeyi feda eder ve riskin bugün kimin omzunda durduğunu görmezden gelir.
5. Sosyolojide zarar büyük ölçüde toplumsal ve gecikmelidir; görüşme anında görünmeyen bir risk, yayın gününde ya da yıllar sonra ortaya çıkabilir.
6. Riski kimin taşıdığını ve yararı kimin aldığını ayrı ayrı yazmak, örtüşmeyen kısmı görünür kılan en basit araçtır.
7. Türkiye'de sosyal araştırmaların çoğu biyomedikal bir modelle değerlendirilir ve bu model, toplumsal ve hukuki riski her zaman aynı ayrıntıda sormaz.

Sonraki derse köprü

Bu derste özerkliği dört ilkeden biri olarak adlandırdık ve masadaki bir işçinin "evet, konuşurum" demesini bu ilkenin bir örneği saydık. Ama o evetin arkasında başka bir soru duruyor: işçi neye evet dediğini gerçekten biliyor muydu, o an hayır deme imkânı gerçekten var mıydı ve verdiği evet, sonradan geri alınabilir miydi? Bu sorular sahnede hiç sorulmadı ve bir evetin ne zaman gerçek bir evet sayılacağı, tek başına bir sözcükle çözülmüyor. Sıradaki ders bu sorunun içine giriyor.