Araştırma döngüsü ve tasarım kararları

Açılış sahnesi

Bir araştırmacı iki yıl süren çalışmasını yeni bitirmiş. Bir öğrenci nasıl planladığını soruyor.

Araştırmacı bilgisayarında bir klasör açıyor. İçinde tarihli notlar var ve ilk not iki yıl önceye ait.

İlk plan ile yapılan çalışma birbirine benzemiyor.

Notlar geriye doğru okunuyor. Beşinci ayda kullanılacak liste beklenenden dar çıkmış; araştırmacı evreni daraltmış ve soruyu buna göre yeniden yazmış. Dokuzuncu ayda ön görüşmelerde ana kavramın karşılığı bulunamamış; ölçüm değişmiş. On üçüncü ayda bir izin süreci uzamış ve tasarımın bir bölümü başka bir yönteme çevrilmiş.

Öğrenci şaşırıyor. "Yani plan tutmadı."

Araştırmacı ikinci bir dosya açıyor. Orada değişmeyen iki şey var: sonucun hangi ölçüyle ölçüleceği ve hangi grupla karşılaştırılacağı. İkisi de saha başlamadan önce yazılmış ve iki yıl boyunca tek kelime değişmemiş.

"Plan tutmadı" diyor. "Tasarım tuttu."

Bu derste ne olacak

Araştırmacı, klasör ve içindeki tarihli notlar kurgu. Amaç, bir çalışmanın gerçekte nasıl yürüdüğünü tek bir dosyada görünür kılmak.

Bu kurs boyunca kararları tek tek ele aldık ve her birini kendi başına anlattık. Gerçek bir çalışmada hiçbiri ötekinden bağımsız değil.

Bu ders o bağı kuruyor ve kursu kapatıyor.

Üç şey yapacağız. Kararların birbirini nasıl kısıtladığını göstereceğiz. Sahada karşılaşılan tıkanmaların hangi kararı yeniden açtığını izleyeceğiz. Son olarak en zor ayrımı yapacağız: neyin baştan sabitlenmesi, neyin esnek bırakılması gerektiğini.

Bu ayrım yapılmadığında iki karşıt hata çıkıyor. Her şeyi sabitleyen bir tasarım sahada kırılıyor; hiçbir şeyi sabitlemeyen bir tasarım ise sonunda hiçbir şey sınamamış oluyor.

Sıfır noktası — düz çizgi değil

Ders kitaplarındaki şema tanıdıktır: soru, tasarım, veri, çözümleme, sonuç. Oklar hep ileri gider.

Gerçek çalışmalarda oklar geri de gider ve bu bir aksaklık değildir.

Mekanizma — kararlar birbirini kısıtlıyor

Bu kursta altı ayrı karar konuşuldu. Hiçbiri tek başına verilmiyor.

Neyi sabitlemeli

Döngü kabul edildiğinde yeni bir tehlike doğuyor: her şeyin değişebilir olması.

Kuramsal mercekler

Bir tasarımın ne kadarı önceden belirlenmeli? Bu soruda üç yerleşik tutum birbiriyle yarışıyor ve hangisinin geçerli olduğu çalışmanın türüne bağlı.

Bir tutum azami önceden belirlemeyi savunur. Buradaki ilke, veriye bakılmadan önce ne kadar çok karar yazılırsa sonucun o kadar güvenilir olduğudur; sonradan alınan her karar, bulguya göre alınmış olma riski taşır. Bu tutumun üstünlüğü, sınanan şeyin açık olmasıdır. Zorlandığı yer, sahada karşılaşılan gerçek tıkanmalara yer bırakmaması ve katı bir planın kırıldığında çalışmayı bütünüyle durdurmasıdır.

İkinci tutum tasarımı sahada geliştirmeyi önerir. Bu görüşe göre önceden yazılmış bir plan, henüz tanınmayan bir alanı yanlış varsayımlarla çerçeveler; asıl bilgi karşılaşmadan doğar ve tasarım o karşılaşmaya göre şekillenmelidir. Verdiği şey, beklenmeyeni görebilmek ve kavramları alandan çıkarabilmektir. Açıkta bıraktığı nokta, hiçbir şey sabitlenmediğinde sonucun neyi sınadığının belirsiz kalmasıdır.

Üçüncü tutum ikisini ayırmayı önerir. Buradaki öneri, az sayıda kararı baştan sabitlemek ve geri kalanı bilinçli olarak esnek bırakmaktır; sabitlenenler yazılır, esnek olanların değişimi kaydedilir. Bu tutumun pratik değeri, iki uçtaki hatayı birden önlemesidir. Zayıf tarafı, hangi kararların sabitleneceğinin çalışmanın türüne göre değişmesi ve bu kararın kendisinin bir yargı gerektirmesidir.

Ölçek

Kararların birbirini kilitlemesi her büyüklükte görülüyor ve sıkışmanın yeri değişiyor.

Yalnız bir kişinin yürüttüğü çalışmada kilit çoğunlukla zamandadır. Bir yöntemi seçmek, o yöntemin gerektirdiği süreyi de seçmektir; süre tükendiğinde yeniden açılan karar genellikle sorunun kendisi olur ve soru daralarak yeniden yazılır.

Bir ekipte kilit tanımlardadır. Bir kavramın sınırı değiştiğinde, o kavramı kullanan herkesin kaydı etkilenir; değişiklik duyurulmazsa ekibin bir bölümü eski sınırla çalışmayı sürdürür ve iki kayıt birleştirilemez hâle gelir. Bu ölçekte tasarım günlüğü bir hatırlatma aracı olmaktan çıkıp ortak bir belge hâline gelir.

Bir araştırma programında kilit karşılaştırılabilirliktedir. Alt çalışmalardan biri kendi ölçüsünü değiştirdiğinde, o çalışma programın geri kalanıyla yan yana konamaz. Bu yüzden programlarda ön sabitleme yalnız tek bir çalışmanın değil, çalışmalar arasındaki bağın da korunmasını sağlar.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Bir çalışmanın gerçekte nasıl yürüdüğü, yayımlanan metninden çıkarılamaz; başka kayıtlar gerekir.

Türkiye bağlamı ve karşılaştırma

Türkiye'de lisansüstü çalışmaların yürütülme biçimi, bu dersteki ayrımların en görünür olduğu yer.

Birincisi tez sürecinin doğrusal bir şema olarak sunulması. Öneri, saha, çözümleme ve yazım aşamaları takvimde ardışık kutular hâlinde durur ve geri dönüşe yer ayrılmaz. Sahada bir tıkanma yaşandığında öğrenci bunu bir başarısızlık olarak yaşar; oysa geri dönüş noktası, tasarımın bir varsayımının tutmadığını bildiren olağan bir bilgidir.

İkincisi kararların kaydının tutulmaması. Bir kavramın niçin o biçimde tanımlandığı ya da örneklemin niçin daraltıldığı, aylar sonra savunmada sorulduğunda hafızadan cevaplanır. Tarihli bir günlük bu soruların hepsini önceden karşılar ve tutulması günde birkaç satır alır.

Üçüncüsü ön kaydın yaygın bir uygulama olmaması. Asıl ölçü ve karşılaştırma baştan yazılmadığında, sonuçların veriye göre seçilip seçilmediğini okur hiçbir yerden göremiyor; bu, iyi yapılmış çalışmaları da savunmasız bırakır.

Bir düzenleme farkı burada tabloyu değiştiriyor. Öneri savunmasında asıl ölçünün ve karşılaştırmanın yazılı olarak kayda geçirildiği bölümlerde, tez bittiğinde o kayıt açılabiliyor ve iki metin karşılaştırılabiliyor. Böyle bir kaydın alınmadığı yerlerde ise aynı denetim yapılamıyor ve tartışma, öğrencinin beyanı üzerinden yürüyor.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Bir tasarımı kurarken ve denetlerken yedi hatırlatma.

1. Araştırma düz bir çizgi değil bir döngüdür; geri dönüşler aksaklık değil bilgidir.
2. Yayımlanan yöntem bölümü çalışmanın tarihini değil mantığını anlatır.
3. Kararlar birbirini kilitler: birim yöntemi, nedensel iddia ölçüm sayısını, mekanizma ara adımların ölçüsünü kısıtlar.
4. Geri dönüş en sık üç yerde olur: çerçeve daraldığında, kavram sahada karşılık bulmadığında, erişim tıkandığında.
5. En az iki karar baştan sabitlenir: sonucun ölçüsü ve karşılaştırma.
6. Ön sabitleme çalışmayı katı yapmaz; hangi kısmın sınandığını belirler ve gerisi esnek kalır.
7. Tasarım günlüğü kararın verildiği gün yazılır; sonradan kurulan günlük gerçek sırayı değil haklı çıkaran sırayı üretir.

Sonraki derse köprü

Bu kurs burada tamamlanıyor. Arkamızda yedi soru kaldı: dağınık bir merak ne zaman çalışılabilir bir soruya döner, bir çalışma sonunda hangi cümleyi kurmayı vaat eder, gözlem hangi çerçeveyle seçilir, bir çıkarım hangi yönde işler, iddia kimin hakkında kurulur, birlikte gitmek ne zaman üretmek olur ve bütün bu kararlar birbirini nasıl kısıtlar.

Yedisi de bir araştırmacının kendi masasında verdiği kararlardı.

Şimdi masadan kalkma sırası geliyor.

Bu kursta veriyi hep varsaydık. Bir örneklem seçildi, bir ölçüm yapıldı, bir görüşme gerçekleşti. Bunların hiçbirinin nasıl yapıldığını konuşmadık: kimin kapısı çalınır, soru nasıl sorulur, bir yabancıya niçin cevap verilir, kayıt nasıl tutulur ve karşındaki kişiye karşı hangi yükümlülükleri taşırsın.

Sosyolojinin en zor kısmı burada başlıyor ve mantıkla değil karşılaşmayla ilgili.

Akademinin ilerleyen kursları bu tarafa geçiyor. Veri toplamanın yollarını, her yolun neyi görüp neyi kaçırdığını ve sahada karşılaştığın insanlara karşı taşıdığın sorumluluğu tek tek ele alacağız.