Haritalama, bölgesel karşılaştırma ve veri etiği

Açılış sahnesi

Ankara'da bir düşünce kuruluşunun toplantı odası. Bir grafik tasarımcısı, illerin gelişmişlik düzeyini gösteren bir Türkiye haritasını duvara yansıtıyor. Harita, batıdan doğuya doğru açık yeşilden koyu kırmızıya dönen bir renk skalasıyla boyanmış. Doğu ve güneydoğu illeri koyu kırmızı, neredeyse alarm verir gibi. Toplantıya katılan, Hakkâri'de doğmuş bir araştırmacı, haritaya uzun uzun bakıyor ve sonunda bir soru soruyor: bu harita bir durumu mu gösteriyor, yoksa bir yargı mı veriyor?

Tasarımcı renkleri değiştirmeyi öneriyor ve aynı veriyi gri tonlarla, beş yerine yedi sınıfla yeniden çiziyor. Bu kez harita çok daha dengeli görünüyor ve bazı doğu illerinin bazı iç Anadolu illeriyle aynı renkte olduğu ortaya çıkıyor. Veri hiç değişmemiş, ama haritanın anlattığı hikâye değişmiş. Araştırmacı bir soru daha soruyor: aynı veriyi köy düzeyinde çizseydik, hangi köylerin damgalanacağını ve hangi hanelerin tanınabileceğini düşündük mü? Soru şu: veriler haritaya dökülürken hangi seçimler yapılır ve bu seçimlerin bilimsel ve etik sonuçları nelerdir?

Bu derste ne olacak

Düşünce kuruluşundaki toplantı, kırmızı harita ve itiraz eden araştırmacı kurgu. Türkiye'de il ve ilçe düzeyindeki göstergelerin haritalar üzerinden sunulması, bu haritaların kamuoyunda bölgeler hakkındaki algıları biçimlendirmesi ve küçük birimlere inildikçe gizlilik sorunlarının belirmesi ise veriyle çalışan her sosyoloğun karşılaştığı gerçek sorunlardır.

Önceki laboratuvar derslerinde bir il için nüfus, gelir, emek piyasası, eğitim, sağlık ve seçim göstergelerini topladın. Bu ders, bu göstergeleri görselleştirmenin ve karşılaştırmanın yollarına geçiyor. Bölgeleri renklerle boyayan haritaların nasıl yapıldığı, renk ve sınıf aralığı seçimlerinin okuyucuyu nasıl yönlendirebildiği, yüzölçümü geniş illerin haritayı neden kapladığı, sınırların nereden çizildiğinin sonuçları nasıl değiştirdiği, bir bölgenin haritada damgalanmasının toplumsal sonuçları ve küçük birimlerde verilerin nasıl güvenli biçimde yayımlanacağı dersin konuları. Dersin sonunda, profilindeki göstergeleri hem dürüst hem de sorumlu biçimde haritaya dökebilmen amaçlanıyor.

Sıfır noktası — Renklerle boyanan birimler

Gizlilik, anonimleştirme, yeniden tanımlanma ve damga kavramlarını etik ve yöntem derslerinde tanımladık. Sosyal verilerin en yaygın görsel biçimi, idari birimleri bir göstergenin değerine göre boyayan haritalardır.

Mekanizma — Renk, sınıf ve sınır seçimleri

Bir koroplet haritayı hazırlarken yapılan her seçim, okuyucunun göreceği hikâyeyi etkiler. Bu seçimlerin en önemlilerinden biri, sürekli bir göstergenin kaç sınıfa ve hangi kesme noktalarından bölüneceğidir.

Haritanın bir başka tuzağı, alanın büyüklüğüdür. Koroplet haritada her birim, nüfusuna değil yüzölçümüne göre yer kaplar.

Haritanın hangi birimlerle çizildiği de sonucu etkiler. Aynı veri, farklı sınırlarla birleştirildiğinde farklı ilişkiler gösterebilir.

Kuramsal mercekler

Haritalar yalnız bilgi vermez, aynı zamanda yerler hakkında imgeler üretir. Bir bölgenin sürekli olarak yoksulluk, suç ya da geri kalmışlık haritalarında koyu renklerle gösterilmesi, orada yaşayan insanlar hakkında kalıcı bir damga oluşturabilir.

Ölçek

Haritalar ve bölgesel karşılaştırmalar, ölçek küçüldükçe daha ayrıntılı ve daha kullanışlı hâle gelir, ama aynı zamanda daha riskli olur. Köy ya da mahalle düzeyinde, bir hücrede yalnız birkaç kişi bulunabilir ve bu kişiler, başka bilgilerle birleştirildiğinde kolayca tanınabilir. Bu yüzden istatistik kurumları, küçük birimlerde belirli bir eşiğin altındaki değerleri yayımlamaz ya da gizler.

Türkiye bağlamı ve karşılaştırma

Türkiye'de bölgesel göstergeler, istatistiki bölge birimleri sınıflamasıyla Avrupa'daki bölge sınıflamasına uyumlu biçimde yayımlanır. Bu uyum, Türkiye'nin bölgelerini Avrupa'daki bölgelerle doğrudan karşılaştırmayı mümkün kılar. Bu uluslararası karşılaştırmalar, Türkiye'nin en gelişmiş bölgelerinin bazı Avrupa bölgelerine yaklaştığını, en az gelişmiş bölgelerinin ise Avrupa'nın en yoksul bölgelerinin de gerisinde kaldığını gösterir.

Türkiye'de bölgesel haritalar, kamuoyu tartışmalarında sıkça kullanılır ve kimi zaman bölgeler hakkındaki kalıp yargıları pekiştirir. Doğu ve güneydoğu illerinin neredeyse bütün göstergelerde koyu renklerle gösterilmesi, bu illerin içindeki çeşitliliği, değişimi ve olumlu gelişmeleri görünmez kılabilir.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Harita hazırlamak için gereken sınır dosyaları, istatistik kurumunun ve harita kurumlarının yayımladığı idari sınır verilerinden elde edilir. Göstergeler ise önceki derslerde gördüğümüz resmî kaynaklardan gelir. Bir haritanın yanına, göstergenin kaynağı ve yılı, kullanılan sınıf kesme yöntemi, renk skalası, sınır dosyasının tarihi ve gizlenen küçük değerler hakkında bir not eklemek, haritanın doğrulanabilir ve yeniden üretilebilir olmasını sağlar.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

1. Koroplet haritalar birimleri bir göstergeye göre boyar ve mutlak sayılarla değil oranlarla çizilmelidir.
2. Renk ve sınıf kesme noktası seçimleri, aynı veriden bambaşka görünen haritalar üretebilir.
3. Koroplet haritada birimler yüzölçümüne göre yer kapladığı için, kalabalık ama küçük birimler gözden kaçabilir ve kartogramlar bu sorunu hafifletebilir.
4. Değiştirilebilir alan birimi sorunu, ilişkilerin birimlerin büyüklüğüne ve sınırlarına göre değişebildiğini gösterir.
5. Haritalar yerler hakkında imgeler üretir ve bir bölgeyi sürekli koyu renklerle göstermek mekânsal damgalamaya yol açabilir.
6. Küçük birimlerde küçük değerler gizlenmeli ya da birimler birleştirilmelidir, çünkü aksi hâlde kişiler tanınabilir.
7. Her haritanın yanında kaynak, yıl, kesme yöntemi ve sınır bilgisini veren bir açıklama notu bulunmalıdır.

Sonraki derse köprü

Bu laboratuvarın ilk yedi dersinde, bir il için nüfus, gelir ve yoksulluk, emek piyasası, okul ve hastane, kadın ve erkek arasındaki farklar, seçim ve idari veri göstergelerini topladın ve bunları haritalamayı öğrendin. Son ders, bütün bu parçaları tek bir raporda birleştirmeyi ele alıyor. Bir toplum profilinin nasıl yapılandırılacağını, her göstergenin kaynağının ve yılının nasıl belgeleneceğini, profilin sınırlılıklarının nasıl dürüstçe yazılacağını ve başka birinin raporunu aynı kaynaklardan yeniden üretebilmesi için neler yapılması gerektiğini öğreneceksin. Kursun sonunda elinde, başkasının aynı kaynaklardan adım adım yeniden kurabileceği bir toplum profili olacak.