Sanayileşme, kentleşme ve kapitalizm

Açılış sahnesi

Bir hanede dokuma tezgâhı var ve tezgâh evin içinde, oturulan odanın yanında duruyor.

Çalışma gün ışığıyla başlıyor. Bir çocuk ağladığında tezgâh susuyor, komşu geldiğinde susuyor, hasat zamanı haftalarca hiç çalışmıyor. Kimse kaç saat çalıştığını saymıyor; sayılan şey kaç top kumaş çıktığı. Para, kumaş satıldığında ve satıldığı kadar giriyor. Hanedeki herkes bir biçimde işin içinde: biri ipliği hazırlıyor, biri dokuyor, biri pazara götürüyor.

İki kuşak sonra aynı ailenin torunu üç sokak ötedeki bir binada çalışıyor.

Bina sabah belirli bir saatte açılıyor ve o saatten sonra gelen içeri alınmıyor. Tezgâhın hızını torun belirlemiyor; makine belirliyor ve makine yorulmuyor. Çocuk ağlasa da tezgâh durmuyor, çünkü çocuk burada değil. Hasat mevsimi binanın takviminde yok. Ücret haftalık ödeniyor ve kumaşın satılıp satılmadığına bağlı değil.

Ailenin evi hâlâ ayakta. İçinde artık tezgâh yok, sadece oturuluyor.

Torun büyükbabasından daha çok kumaş üretiyor. Ne zaman çalışacağına ise büyükbabası karar veriyordu.

Bu derste ne olacak

Hane, tezgâh ve üç sokak ötedeki bina kurgu; belirli bir yeri ya da dönemi anlatmıyorlar. Sahne, birbirine karışan üç ayrı süreci tek bir ailenin iki kuşağı üzerinden ayırmak için kuruldu.

Önceki ders değişmenin üç ayrı saatte yürüdüğünü gösterdi. Bu ders o araçları en geniş kapsamlı dönüşümlerden birine uyguluyor.

Gündelik anlatıda bu dönüşüm tek bir hikâye olarak dolaşıyor: makineler geldi, insanlar şehre aktı, para düzeni kuruldu. Üç cümle tek bir olaymış gibi arka arkaya sıralanıyor.

Oysa bunlar birbirinden ayrılabilir üç süreç ve tarihte her zaman birlikte yürümediler.

Bu derste üçünü ayrı ayrı tanımlayacağız, aralarındaki bağı kuracağız, üçünü birbirine bağlayan asıl menteşeyi göstereceğiz ve neden ayrı tutulmaları gerektiğini örneklerle konuşacağız.

Sıfır noktası — üç ayrı süreç

Üç kelimeyle işe başlayalım ve her birinin neyi kapsayıp neyi kapsamadığını netleştirelim.

Mekanizma — üretim haneden çıkıyor

Açılış sahnesindeki iki tezgâh arasındaki farkı tek bir cümleye indirmek mümkün ve bu cümle dersin menteşesi.

Zamanın yeniden bölünmesi

Üretim haneden çıktığında yanında bir şey daha değişiyor ve bu değişim gündelik hayata en derinden işleyeni.

Üçüncü süreç: düzenin kendisi

Şimdiye kadar üretimin nerede yapıldığını ve nasıl ölçüldüğünü konuştuk. Üçüncü süreç, bütün bunların hangi kurallar altında yürüdüğüyle ilgili.

Üçü birbirinden ayrılabilir mi

Yukarıdaki iki kutu dersin en önemli düzeltmesini yapıyor.

Kentler sanayiden çok önce vardı ve çok uzun süre sanayisiz büyüdüler. Sanayileşme, üretim araçları özel elde olmadan da yürütülebildi. Kâr amacıyla yapılan alışveriş, fabrika kurulmadan yüzyıllarca sürdü.

Üçünün belirli bir dönemde ve belirli bölgelerde birlikte yürümüş olması, üçünün aynı şey olduğunu göstermiyor. Birlikte yürüdükleri yerde birbirlerini hızlandırdılar; bu bir birleşme değil, bir kenetlenmeydi.

Ayrımı yapmanın pratik değeri şu: bugün bir toplumda bu üçünden biri değiştiğinde ötekilerin de değişeceği varsayılamaz. Üretim biçiminin değişmesi, kentin düzenini kendiliğinden değiştirmiyor ve mülkiyet düzeninin değişmesi çalışma günü üzerindeki denetimi kendiliğinden geri vermiyor.

Kuramsal mercekler

Bu dönüşümü neyin başlattığı sorusu sosyolojinin kuruluşundan beri tartışılıyor ve cevaplar üç öncelik iddiası etrafında toplanıyor.

Öncelik teknikte aranır. Bu anlatıda başlangıç noktası üretim tekniğindeki sıçramadır; yeni enerji kaynakları ve makineler üretimi bir yerde toplamayı kârlı hâle getirir, geri kalan her şey buna uyum sağlar. Anlatının gücü, dönüşümün niçin belirli bir dönemde hızlandığını somut biçimde göstermesidir. Zorlandığı yer, benzer tekniklerin bazı yerlerde yüzyıllarca kullanıldığı hâlde aynı sonucu doğurmamasıdır; teknik varken sonucun çıkmaması, açıklamanın eksik olduğunu söyler.

İkinci okuma kuralları öne çıkarır. Burada belirleyici olan mülkiyetin nasıl tanımlandığı, sözleşmenin nasıl bağlayıcı kılındığı ve yatırımın nasıl korunduğudur; bu düzenlemeler kurulmadan hiçbir teknik büyük ölçekli üretime dönüşmez. Bu okumanın verdiği şey, aynı tekniğin iki yerde niçin farklı sonuç verdiğinin cevabıdır. Açıkta bıraktığı nokta, kuralların kimin lehine ve hangi mücadelenin sonunda böyle yazıldığıdır.

Üçüncüsü kaynağın nereden geldiğini sorar. Bu duruşa göre büyük ölçekli üretimi mümkün kılan birikim kendiliğinden oluşmadı; toprak düzenlerinin değişmesi, kırdaki nüfusun geçim araçlarından kopması ve uzak bölgelerden aktarılan kaynaklar bu birikimi besledi. Duruşun gücü, dönüşümün bedelini kimin ödediğini görünür kılmasıdır. Zayıf tarafı, aynı kaynaklara ulaşan her toplumun benzer bir dönüşüm yaşamamış olmasıdır. Bu tartışmanın sömürgecilikle ilgili kısmı bu kursun ilerleyen bir dersinde ayrıca ele alınacak.

Ölçek

Dönüşümün nerede aranacağı, onu nasıl anlattığımızı belirliyor.

Tek bir hanede dönüşüm bir gündelik düzen değişikliği olarak yaşanır. Kimin ne zaman evde olduğu, yemeğin kaçta yendiği, çocuğa kimin baktığı ve paranın eve hangi aralıkla girdiği değişir. Bu büyüklükte kimse bir çağın kapandığını düşünmez; yalnızca yeni bir düzene alışılır.

Bir şehirde dönüşüm mekâna yazılır. Üretim birimlerinin nereye kurulduğu, işçilerin nerede oturduğu, ulaşımın hangi hatları izlediği ve şehrin hangi yöne büyüdüğü birbirine bağlanır. Şehrin planı, o dönemin üretim düzeninin kalıcı bir kaydı hâline gelir ve üretim çekildikten sonra bile ayakta kalır.

Bir ülkenin bütününde dönüşüm bir bileşim kayması olarak görünür. Nüfusun hangi işlerde çalıştığı, hangi sektörün ne kadar yer tuttuğu ve bunun on yıllar içinde nasıl kaydığı bu büyüklükte okunur. Burada tek tek hanelerin hikâyesi kaybolur; yerine, hiçbir hanede tek başına görünmeyen bir eğri çıkar.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Bu dönüşüm yaşayanlar tarafından bir bütün olarak görülmedi; bilgimiz, geriye bırakılmış kayıtların yan yana konmasından geliyor.

Türkiye bağlamı ve karşılaştırma

Türkiye'de bu üç sürecin sırası ve oranı, gündelik anlatının varsaydığı düzenden belirgin biçimde farklı işledi.

Kentleşme, sanayi istihdamının büyümesinden daha hızlı ilerledi. Şehirlere gelen nüfusun önemli bir bölümü fabrikaya değil, inşaata, taşımacılığa, küçük ticarete ve hizmetlere yerleşti. Sonuç, sanayinin çekişiyle açıklanamayacak biçimde büyüyen şehirler oldu; kentleşmeyi anlamak için fabrikaya bakmak burada yeterli olmuyor.

İkinci fark üretim biriminin büyüklüğünde. Büyük tesislerin yanında küçük atölye üretimi hiçbir dönemde ortadan kalkmadı ve bazı sektörlerde belirleyici olmayı sürdürdü. Bu, üretimin haneden ayrılmasının her yerde aynı derecede tamamlanmadığı anlamına geliyor; atölye, hane ile fabrika arasında kalan bir ara biçim olarak varlığını korudu.

Üçüncüsü tarımda hane üretiminin uzun süre sürmesi. Aile işletmesi biçimindeki tarım, ücretli emeğin ve saat zamanının dışında kalan geniş bir alan olarak kaldı; oradaki çalışma bugün de büyük ölçüde tamamlanan işe ve mevsime göre ölçülüyor.

Karşılaştırma bu sıralamanın tek olmadığını gösteriyor. Kimi ülkelerde sanayileşme kentleşmenin açık biçimde önünde gitti ve şehirler fabrikaların çevresinde kuruldu; oradaki kent planı doğrudan üretim düzeninin ürünü oldu. Kimi ülkelerde ise sanayileşme merkezî planla ve devlet mülkiyetiyle yürütüldü; ücretli çalışma ve vardiya düzeni kuruldu, üretim araçlarının özel mülkiyeti ve rekabet kurulmadı. Üç süreç orada birbirinden bağımsız hareket etti ve bu, üçünü ayrı tutmanın niçin gerekli olduğunun en açık kanıtı.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Bu dönüşümü konuşurken karıştırılmaması gereken yedi nokta.

1. Üç süreç ayrıdır: üretimin toplanması, nüfusun kentte yoğunlaşması ve düzenin mülkiyet, ücret ve kâr ile kurulması.
2. Sanayileşmenin ölçütü makine değil, işin bir yerde toplanması ve ortak bir takvime bağlanmasıdır.
3. Kentleşme iki şeydir: nüfusun yoğunlaşması ve kent yaşam biçiminin yayılması; ikisi ayrı hızlarda gider.
4. Kapitalizm üç koşulu birden ister; ticaretin varlığı tek başına yeterli değildir.
5. Üçünü birbirine bağlayan menteşe, üretimin haneden ayrılmasıdır.
6. Saat zamanı ücretin ölçüsünü işten süreye çevirir ve işyerinden çıkıp okula, ulaşıma ve gündelik hayata yayılır.
7. Dönüşüm her alanı aynı hızda katetmez; eski biçimler yenilerle birlikte varlığını sürdürür.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir düzenin nasıl kurulduğunu konuştuk: üretim nereye taşındı, zaman nasıl bölündü, hangi kurallar altında çalışıldı.

Dönüşümün bir yüzü daha var ve o yüz maddi değil.

Açılış sahnesindeki torun, büyükbabasından yalnız başka bir yerde çalışmıyor. Kendi hayatını da başka türlü anlatıyor. Büyükbabası kendini bir zincirin halkası olarak görüyordu; aynı işi babasından öğrenmiş, oğluna öğretecekti ve zamanın kendisi tekrar eden bir çemberdi. Torun ise "eskiden böyleydi, şimdi böyle" diye konuşuyor ve gelecek için bir plan yapıyor.

Bu, dünya hakkında yeni bir bilgi değil; zaman hakkında yeni bir duruş. Geçmişin geride kaldığına, bugünün ondan farklı olduğuna ve geleceğin tasarlanabileceğine dair bir iddia.

Bu iddianın kendisi tarihsel bir olgu ve bir adı var. Üstelik tek bir biçimi de yok: aynı iddia farklı toplumlarda birbirine benzemeyen yollara girdi.

Sıradaki ders o iddiayı ele alıyor. Kendini "yeni" ilan eden bir zaman anlayışının nasıl kurulduğunu, bunun bir programa dönüştürülmesini ve tek bir kalıba sığmadığını konuşacağız.