Eğitim

Açılış sahnesi

Bir ilkokul sınıfında ilk çocuk ile öteki çocuk aynı ödevi alıyor: evde bir nesneyi ölçüp bulunan sayıları bir tabloya yazacaklar. İlk çocuğun evinde bir mezura, üstünde çalışılacak sakin bir masa ve tabloyu nasıl dolduracağını soracağı bir yetişkin var. Öteki çocuk ödevi mutfak masasının kenarında, televizyonun sesi açıkken yapıyor. Kimseye soramadığı için sütunlardan birini yanlış anlıyor ve ölçtüğü sayıyı yanlış haneye yazıyor. Ertesi sabah öğretmen iki ödevi de aynı ölçütle karşılaştırıyor — kural bunu gerektiriyor ve öğretmen kuralı harfiyen uyguluyor. Aynı hafta içinde, sınıfta bir konu anlaşılmadığında yalnızca birkaç öğrenci parmak kaldırıp soru soruyor. Soranlar, evde soru sormanın bir karşılığı olduğunu daha önce öğrenmiş öğrenciler. Zil çaldığında iki çocuk da aynı kapıdan çıkıyor, ama ellerindeki not defteri artık aynı şeyi söylemiyor.

Bu derste ne olacak

Yukarıdaki sınıf sahnesi bir kurgu: gerçek bir okulun kaydı değil, eğitim kurumunun iki farklı işini aynı anda görünür kılmak için kurulmuş bir örnek. Bu derste eğitimin ne aktardığına ve ne ayırdığına bakacağız; örgün ile yaygın eğitim arasındaki farkı, ders programında yazmayan ama sürekli öğretilen örtük müfredatı ve okulun ürettiği sıralamanın nasıl bir eleme işlevine dönüştüğünü ele alacağız. Sona doğru bu mekanizmanın farklı ölçeklerde nasıl göründüğüne, Türkiye'deki hâline ve bu bilgiye nasıl ulaşıldığına bakacağız. Önceki derste aile, hane ve akrabalığın ayrı şeyler olduğunu, bakım emeğinin çoğunlukla kayıtsız yürüdüğünü ve insanın doğduğu anda içine düştüğü ilk kurumun aile olduğunu görmüştük. O ders, hane içinde öğrenilenin hane dışında da geçerli sayılması gerektiğini söyleyerek kapanmıştı. Bu ders tam da o eşiğin ötesinde başlıyor: hane dışındaki ilk büyük kurumda.

Sıfır noktası — herkese aynı kural

Eğitim kurumunun en görünür özelliği tarafsızlığıdır: aynı yaştaki öğrenciler aynı programı izler, aynı ödevi alır, aynı sınava girer. Kural her öğrenci için aynı işlediğinde, sonucun da adil çıkması beklenir. Ama kuralın aynı olması, kuralın uygulandığı zeminin de aynı olduğu anlamına gelmez. Bir öğrenci evde ödevini tamamlamak için gereken araçlara, sakin bir ortama ve soru sorabileceği bir yetişkine ulaşabilirken, bir başka öğrenci bu üçünden hiçbirine kolayca ulaşamaz. Okul ikisine de aynı ödevi verir ve ikisini de aynı ölçütle değerlendirir. Sıfır noktası burada durur: kural eşittir, başlangıç noktası değildir.

Bu fark tek bir ödevle ya da tek bir sınavla sınırlı kalmaz; okul yılları boyunca birikir, küçük başlangıç farkları zamanla büyük bir mesafeye dönüşür ve bu mesafe kolayca kapanmaz, çünkü her yeni kademe bir öncekinin üstüne kurulur.

Mekanizma — aktarır ve ayırır

Eğitim kurumu aynı anda iki iş görür ve bu iki iş birbirinin yan ürünü değildir. Bir yanda kurum, kimsenin yalnızca ailesinden öğrenemeyeceği bir bilgi, beceri ve ortak dil dağarcığını herkese açar. Bu, kurumun gerçek ve küçümsenmeyecek bir kazanımıdır. Öte yanda aynı kurum öğrencileri bir sıraya koyar ve bu sırayı bir belgeyle görünür kılar; bu belge, sonraki kapılardan hangisinin açılacağını belirler. İki iş de kurumun asıl görevidir, biri diğerinin arızası değildir. Bu ikisini aynı anda görmek zordur, çünkü aktarma tarafı öne çıktığında okul yalnızca iyi niyetli bir kurum gibi görünür, ayırma tarafı öne çıktığında ise yalnızca bir eleme aracı gibi görünür.

Bu tanımın içinde iki ayrı yol birden durur; aktarımın büyük kısmı bir kanaldan akar, ama tek kanal bu değildir.

Ders programında hiçbir yerde yazmayan ama sınıfın günlük akışında sürekli işleyen bir üçüncü katman daha var.

Bu üç katman — aktarılan bilgi, aktarımın dışında kalan yaygın eğitim ve hiç yazılmayan örtük müfredat — birleştiğinde ortaya bir sıralama çıkar ve bu sıralama bir belgeyle taşınır.

Sahnedeki öğretmen kuralı doğru uyguluyor; iki ödevi de aynı ölçütle değerlendirmesi bir hata değil, görevinin gereği. Mekanizma kişilerin niyetinden bağımsız işliyor — kimse kötü niyetli olmasa da sonuç yine eşitsiz çıkabiliyor.

Kuramsal mercekler

Eğitime bakan farklı yaklaşımlar, dersin başında kurulan gerilimi farklı yerlerden okur. Bir yaklaşım okulun bütünleştirici tarafına odaklanır: ortak bir dil, ortak bir bilgi tabanı ve ortak kurallar olmadan geniş bir toplumun bir arada işlemesi zorlaşır. Bu yaklaşımda eğitim, herkesi aynı zemine taşıyan bir kurum olarak görülür. Başka bir yaklaşım aynı kurumun aynı anda eşitsizliği aktardığını vurgular: sınıf içindeki değerlendirme ölçütleri, hangi konuşma biçiminin doğru sayılacağı ve hangi hazırlığın normal kabul edileceği, ailelerin kaynaklarına göre baştan eğimli bir zemin kurar. Okul bu eğimi düzeltmek yerine çoğu zaman onunla uyumlu çalışır. Üçüncü bir yaklaşım belgenin kendisine bakar: işe alan ya da bir üst kademeye kabul eden taraf, adayın gerçekte ne öğrendiğini doğrudan göremediği için diplomayı bir kısayol olarak kullanır. Bu durumda diploma, öğrenmenin yerini tutan değil, öğrenmeye dair bir işaret olarak çalışır. Bu bakışlar aynı sınıfı, aynı zil sesini ve aynı tabloyu anlatır. Ayrıştıkları yer, hangi tarafın daha görünür ve daha belirleyici sayıldığıdır. Hiçbiri diğerini tümüyle geçersiz kılmaz; her biri aynı sınıfın farklı bir katmanını öne çıkarır ve bu derste ikisi de birlikte ele alınır, çünkü aktarma tek başına anlatıldığında ayırma görünmez olur, ayırma tek başına anlatıldığında da aktarımın gerçekliği unutulur.

Ölçek

Sınıftaki söz alma düzeni tek başına ele alındığında küçük, önemsiz bir ayrıntı gibi görünür. Ama aynı düzen bir okulun bütün sınıflarında benzer şekilde işlediğinde, okulun hangi öğrenciyi ne sıklıkla öne çıkardığını belirleyen bir örüntüye dönüşür. Bu örüntü tek bir okulun sınırını da aşar: bir eğitim düzeninin bütününde öğrencilerin hangi yaşta, hangi eşikte farklı yollara ayrıldığı, binlerce sınıftaki benzer küçük kararların toplamından çıkar. Ortaya çıkan tablo — bir kademeyi kimlerin bitirdiği, kimlerin daha erken ayrıldığı — tek bir öğretmenin ya da tek bir okulun ürünü değildir; düzenin geneline yayılmış, birbirini tekrar eden küçük kararların birikimidir. Bu yüzden mekanizmayı tek bir sınıfa ya da tek bir öğretmene indirgemek, resmin büyük kısmını gözden kaçırır. Aynı ölçek farkı yaygın eğitim için de geçerlidir: bireysel bir kursun tek bir kişi üzerindeki etkisini görmek kolaydır, ama binlerce kişinin bu tür kurslara ne kadar erişebildiğini görmek daha geniş bir bakış açısı gerektirir.

Türkiye bağlamı ve karşılaştırma

Türkiye'de merkezî bir sınavın sonucu, öğrencinin sonraki yıllarda hangi kuruma devam edeceğini büyük ölçüde belirliyor. Bu sınava hazırlık sürecinde okul dışından destek alabilen öğrenci ile alamayan öğrenci arasındaki fark, sınav gününden çok önce şekilleniyor. Aynı ülke içinde okulların bulunduğu çevre de bu farkı büyütüyor: bazı okulların çevresinde destek kursu, kütüphane ve boş zaman imkânı bol, bazılarının çevresinde bu imkânlar seyrek. Yaygın eğitim — bir çıraklık, bir sertifika programı, bir kurs — bu tabloda çoğu zaman görünmez kalıyor. Kayıtlar ve karşılaştırmalar daha çok örgün kademeler üzerinden yapılıyor. Bu tablo, dersin başında kurulan aktarma ve ayırma gerilimini Türkiye özelinde bir kez daha gösteriyor: okul aynı kuralı uygularken, kuralın uygulandığı zemin ülke içinde de eşit dağılmıyor.

Türkiye'nin bu görünümünü başka ülkelerin düzenleriyle karşılaştırmak, mekanizmanın evrensel ama biçiminin yerel olduğunu gösteriyor: bazı düzenlerde öğrenciler farklı yollara daha geç ayrılıyor ve geri dönüş kapısı nispeten açık kalıyor. Bazı düzenlerde bu ayrım daha erken yapılıyor ve erken ayrılan öğrencinin geri dönmesi zorlaşıyor. Hiçbiri tek başına örnek sayılacak bir düzen değil; hepsi aynı eleme işlevini farklı yaşta ve farklı genişlikte bir kapıyla yürütüyor.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Bu derste anlatılan mekanizma gözle görülür tek bir olay değil; zaman içinde biriken, tekrar eden bir örüntüdür ve bu örüntüyü görmek için araştırmacılar birkaç farklı yöntem kullanıyor, çünkü tek bir sınıfın gözlemi bu birikimi tek başına göstermeye yetmiyor.

Bu üç yöntem de tek bir sınıfın anlattığından daha fazlasını gösteriyor: fark, tek bir öğrencinin çabasından değil, zaman içinde biriken ve kurumlar arasında tekrar eden bir düzenden çıkıyor.

Yaygın hatalar

Eğitimin bu ikili işlevi anlatılırken sık tekrarlanan birkaç basitleştirme var; bunlar dersin kurduğu dengeyi bozuyor.

Bu beş basitleştirmeden kaçınmak, mekanizmayı kişilere değil düzene bakarak anlamayı kolaylaştırıyor; ne öğretmeni tek başına suçlamak ne de okulu tamamen aklamak, mekanizmanın gerçekte nasıl işlediğini görmenin yerine geçmiyor.

Aklında kalsın

1. Eğitim, kimsenin yalnızca ailesinden öğrenemeyeceği bir bilgi ve beceri dağarcığını herkese açar.
2. Aynı kurum, öğrencileri bir sıraya koyar ve bu sırayı bir belgeyle görünür kılar.
3. Örgün eğitim yaş ve kademeye göre ilerlerken, yaygın eğitim kişinin kendi seçtiği bir katılımla sürer.
4. Örtük müfredat ders programında yazmaz ama sınıfın günlük akışında sürekli öğretilir.
5. Okulun herkese aynı kuralı uygulaması, başlangıç noktalarını eşitlemez.
6. Eleme işlevi kişilerin niyetinden bağımsız işler; kuralı doğru uygulayan bir öğretmen de eşitsiz bir sonucun parçası olabilir.
7. Diploma öğrenmenin yerini tutmaz; öğrenmeye dair bir işaret taşır ve bu işaret okulun dışında değerlendirilir.

Sonraki derse köprü

Bu son madde aslında dersin bittiği yerden başka bir soruyu açıyor. Diploma bir işaret taşıyorsa, bu işareti kim okuyor ve neye göre değerli buluyor? Bu sorunun yanıtı okulun içinde değil, belgeyi eline alan tarafın bulunduğu alanda saklı. Aynı diploma bir dönem bir kapıyı açarken başka bir dönem aynı kapıyı açmayabiliyor, üstelik okulda hiçbir şey değişmeden. Bunun nedeni eğitim kurumunda değil, belgeyi kabul eden ya da etmeyen başka bir alanda yatıyor. Sıradaki ders bu alana, okulun ürettiği sıralamanın nerede karşılık bulduğuna bakıyor; eğitim kurumu böylece tek başına bir hakem değil, başka kurumlarla sürekli etkileşen bir kurum olarak görülmeye başlıyor.