Onarıcı adalet ve suçun önlenmesine sosyolojik bakış

Açılış sahnesi

Bir köy kooperatifinin deposundan gübre çuvalları eksiliyor ve eksilme birkaç hafta sürdükten sonra fark ediliyor. Yönetim kurulu toplanıyor, deponun anahtarının kimlerde olduğunu yazıyor ve mevsimlik çalışan genç bir üyenin adını tutanağa geçiriyor. Karar aynı toplantıda çıkıyor: genç, bu sezon iş listesinden düşürülecek. Bir soru soruldu, cevaplandı ve dosya kapandı.

Ertesi hafta başka bir toplantı yapılıyor ve o masada başka bir liste var. Çuvalları eksilen üyeler kaybettiklerini tek tek sayıyor ve çuvallar listenin yalnız ilk satırı oluyor. İkinci satırda anahtarın artık üç kişiden alınıp tek kişiye verilmesi duruyor; iki üye bundan böyle sabah erken gelmek yerine anahtarı bekleyecek. Üçüncü satırda ise kendi çuvalını açığı kapatmak için verip karşılığını kimseden istememiş bir üye var ve bu satır hiçbir tutanakta geçmiyor.

Aynı toplantının sonunda üçüncü bir şey konuşuluyor. Biri deponun kapısının arka duvardan avluya alınmasını ve kapının üstüne bir lamba takılmasını öneriyor. Bu öneri ne genci ne çuvalları konuşuyor, bambaşka bir şeyden söz ediyor.

Bir de kimsenin gündeme almadığı bir şey var. Gencin adı köyde dolaşmaya başladı ve iki toplantıdan hangisi ne karar verirse versin dolaşmaya devam edecek.

Üç konuşma ve tek bir olay. Üçü aynı şeyi ölçmüyor ve hiçbiri ötekinin yerine geçmiyor.

Bu derste ne olacak

Yukarıdaki köy, kooperatif ve kişiler kurgu; anlatılan toplantıların hiçbiri gerçekte yapılmadı. Kurgunun taşıdığı ayrım ise bu dersin tamamı: bir olayda aynı anda birden fazla soru sorulabiliyor ve bu sorular birbirinin yumuşak ya da sert hâli değil.

Ders iki iş yapacak. Önce onarıcı adaletin sorduğu soru, cezalandırıcı hattın sorduğu sorudan ayrılacak; sonra önlemenin iki ayrı hattı ayrılacak ve her hattın hangi suç açıklamasını varsaydığı gösterilecek.

Bir şey de baştan söylenmeli. Bu ders bir program değerlendirmesi değil ve burada hiçbir düzeneğin ne kadar işe yaradığına dair bir sayı verilmeyecek. Gerekçesi bir önceki dersin kendisi: böyle bir sayının hangi kayıt zincirinden geldiği gösterilmeden, sayı bir kanıt değil bir iddiadır. Buradaki iş sayıyı vermek değil, o sayının neyi ölçtüğünü sorulabilir kılmak.

Bu modülün son dersi olduğu için bir de toparlama var. Önceki altı dersin kurduğu ayrımlar burada yeniden anlatılmayacak, doğrudan kullanılacak.

Sıfır noktası — iki soru bir eksende değil

Yaygın başlangıç varsayımı şu: onarıcı adalet ile cezalandırıcı adalet tek bir çizginin iki ucudur, biri sert öteki yumuşaktır ve birini seçmek ötekinden vazgeçmektir.

Varsayımı sınamanın yolu düz. Aynı olayda iki soruyu da sormak ve birinin cevabının ötekini belirleyip belirlemediğine bakmak yetiyor.

İki durum birlikte okunduğunda varsayım çöküyor. Bir soru eksiksiz cevaplanmışken öteki hiç sorulmamış olabiliyor; iki soru gerçekten tek bir eksende dursaydı bu mümkün olmazdı.

Onarım hattı yine de her olayda açılamıyor ve açılamadığı yerler rastgele değil. İki şey aranıyor: zararı adlandıracak bir taraf bulunmalı ve tarafların katılımı geri alınabilir olmalı. Zarar dağınıksa, yani kime ulaştığı sayılamıyorsa onarım sorusunun muhatabı yoktur. Katılım geri alınamıyorsa masa bir onarım masası değil, adı değişmiş bir karşılıktır.

Mekanizma — masada neyin yazıldığı

Bir onarım masasının ne yaptığını görmek için orada olup bitenin hangi kısmının ölçülebilir olduğuna bakmak gerekiyor. İki şey ölçülebilir ve ikisi de masanın sıcaklığıyla ilgisiz.

Bu iki ölçüt, kulağa doğru gelen bir üçüncü ölçütü eliyor. "İyi bir süreç tarafları dinler" cümlesi hiçbir şeyi ayırmaz, çünkü dinlemek her toplantıda bir biçimde olur ve dinlenmemiş olmak geriye bakıldığında kimsenin kabul edeceği bir şey değildir. Ayıran şey dinlemenin olup olmadığı değil, dinlenenin bir maddeye dönüşüp dönüşmediği.

Düzeneğin kendi riski var ve risk bu modülün beşinci dersinde tanımlanmıştı. Bir onarım masası önceden yazılmış bir usule dayanmıyorsa ve itirazı götürecek bir adres bırakmıyorsa enformel kontroldür; enformel kontrolün yumuşak olmadığı orada gösterilmişti. Dördüncü dersin damgası da burada devreye giriyor: masada özrünü söyleyen kişi, küçük bir toplulukta adını masadan sonra da taşır.

Bu karşı örnek düzeneği çürütmüyor, sınırını gösteriyor. Masa zararı kapatabiliyor ve adı kapatamıyor; ikisi ayrı işler ve ikincisini yapacağını söyleyen bir onarım vaadi karşılanamaz.

Önlemenin iki hattı

Şimdi açılış sahnesindeki üçüncü konuşmaya dönüyoruz: kapının yerini değiştirme ve lamba takma önerisine. O öneri ne kural sorusuna ne onarım sorusuna aitti, kendi başına bir hattı vardı.

Sosyolojik bakışın buradaki katkısı bir tercih önermek değil. Katkı şu: her önleme biçimi bir suç açıklamasını çoktan kabul etmiştir ve kabulünü ilan etmez. Durumsal hat, bu modülün üçüncü dersindeki kaybedilecek olan hesabına yakın durur; toplumsal hat aynı dersteki gerilim açıklamasına yaslanır. İki hat arasındaki seçim dışarıdan bir bütçe kararına benzer, oysa verilen şey bir kuram kararıdır.

Bir bağlantı daha var ve bir önceki dersten geliyor. Önleme riskli sayılan yere yöneltildiğinde bakılan yer etkisini devralıyor: gittiği yerde kayıt çoğalıyor ve çoğalan kayıt kendi gerekçesini besliyor. Bu döngüde önlemenin başarısı da başarısızlığı da aynı sayıyla gösterilebilir hâle geliyor.

Kuramsal mercekler

Bir olaya verilen karşılığın ne işe yaradığı sorusunda sosyoloji tek bir cevap taşımıyor ve cevaplar açıkça çatışıyor. Çatışmanın düğümü şurada: karşılığın asıl muhatabı kim?

Sınır okuması, muhatabın olaya hiç karışmamış üçüncü kişiler olduğunu söyler. Karşılık, kuralın hâlâ yürürlükte olduğunu görünür kılar ve asıl işini seyredenler üzerinde yapar. Bu okumaya göre kimsenin görmediği bir onarım masası, zararı eksiksiz kapatsa bile eksik iş yapmıştır.

Giderim okuması muhatabı iki tarafla sınırlar. Karşılığın işi kaybı geri getirmek ve ilişkiyi yaşanabilir kılmaktır, görünürlük buna bir şey katmaz. Bu okumanın ölçüsü elde durur: yükümlülük yerine getirildi mi, zarar gören zararının konuşulduğunu söylüyor mu.

Yük okuması muhatabı büsbütün başka yere taşır, karşılığı veren kurumun kendisine. Bu okumaya göre bir kurum hangi usulü kullanacağına elindeki iş yüküne ve kendi meşruiyetine bakarak karar verir; onarım hattı yükü hafiflettiği yerde benimsenir, hafifletmediği yerde adı kalır işleyişi durur.

Üçünü ayıracak gözlem sonucun kendisinde değil, dosyaların hangi hatta gittiğinde. Bir yerde onarım hattına giden olaylara bakılır ve seçimin neyi izlediği sorulur. Seçim zararın adlandırılabilir olmasını izliyorsa giderim okuması güçlenir; olayın dışarıdan görünür olup olmamasını izliyorsa sınır okuması; iş yükünü ve raporlama yükümlülüğünü izliyorsa yük okuması.

Üç okuma birbirini dışlamıyor ve aynı masa üçünü birden yapabiliyor: mahalle için sınırı, iki taraf için giderimi, yazıhane için yükü. Bunun pratik sonucu keskin. "İşe yarıyor mu" sorusunun bir cevabı yok; hangi işin sorulduğu söylenene kadar o soru tamamlanmış sayılmaz.

Ölçek

Onarım ve önleme üç ölçekte de konuşuluyor ve her ölçekte ölçünün kendisi değişiyor. Bu kez yukarıdan aşağı inmek işi kolaylaştırıyor.

Toplum ölçeğinde önleme bir dağılımı değiştirmek demek: barınma, okul, iş. Bu ölçekte tek bir olay ile düzenleme arasında bağ gösterilemez, çünkü aynı olayı üretebilecek öteki yolları eleyecek bir karşılaştırma elde yoktur. Buradaki doğru ölçü bir olay sayısı değil, koşulun gerçekten değişip değişmediğidir.

Kurum ölçeğinde ölçülen şey kurumun kendi işlemidir: kaç masa kuruldu, kaç anlaşma imzalandı, kaç dosya hangi hatta gitti. Bu sayılar bir önceki dersteki kurumun ölçüsü okumasının konusu ve onarımı ölçmezler; onarımı ölçtükleri sanıldığında bir faaliyet kaydı bir sonuç kaydı gibi okunur.

Karşılaşma ölçeğinde onarım doğrudan gözlenebilir hâle gelir. Yükümlülüğü yazan taraf oradadır, tarih oradadır, bakacak kişi oradadır ve zarar gören kendi zararı hakkında konuşabilir. Karşılığında bu ölçek toplanmaz: yüz masanın yüz ayrı sonucu bir araya getirildiğinde ortaya bir toplam değil, yüz ayrı cevap çıkar.

Yön şurada toplanıyor. Aşağı inildikçe ölçü onarımın kendisine yaklaşır ve toplanabilirliğini yitirir; yukarı çıkıldıkça toplanabilir olur ve ölçtüğü şeyden uzaklaşır. Bir iddia bir ölçekte kurulup başka bir ölçekten alınmış ölçüyle sınanamaz; iki kişi aynı düzenek hakkında tartışırken ölçüyü iki ayrı ölçekten alıyorsa, tartıştıkları şey aynı şey değildir.

Türkiye'de masa kimin yanında kuruluyor

Türkiye'de zararı kapatmak için kurulan masa bir program olarak değil, gündelik bir uygulama olarak var: araya birinin girmesi, iki tarafın oturtulması, zararın kapatılması ve konunun kapandığının ilan edilmesi. Bu modülün beşinci dersinde aracıyla çözülen bir komşu anlaşmazlığı görülmüştü; buradaki soru o masanın nerede durduğu.

Dersin ölçütleri masaya doğrudan uygulanabiliyor. Bir iş, bir tarih ve bakmakla yükümlü biri yazılıyorsa masa denetlenebilir bir yükümlülük üretmiştir. Zararı adlandıran kişi zarar görenin kendisi ise onarım hattı açılmıştır. İki ölçüt de tutabiliyor; tutup tutmadığı sorulmadığında masa kendi adıyla anılmaya devam ediyor.

Asıl mesele masanın kimin yanında kurulduğu. Masada konuşabilen taraf zararı adlandırır; konuşamayan tarafın zararı listeye hiç girmez ve konunun kapandığı ilan edildiğinde o zarar da kapanmış sayılır.

Karşılaştırmalı bakış burada tek bir soruya iniyor ve soru "hangi toplum daha uzlaşmacı" değil. Sorulacak şey, onarım masasının resmî mekanizmaya göre nerede durduğu: masa resmî usulün içinde bir adım mı, onun yerine geçen bir yol mu, yoksa bu modülün beşinci dersindeki gibi resmî olanın gölgesinde mi çalışıyor. Başka toplumlarda bu masanın taşıyıcısı bir mahalle büyüğü, bir iş yeri kurulu ya da resmî usule bağlanmış bir aşama olabiliyor. Yerin belirlediği şey ise hep aynı: katılımın geri alınabilir olup olmadığı.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Onarımın ve önlemenin ne yaptığı olayın kendisine bakarak görülmüyor. Üç kurulum üç ayrı pencere açıyor ve her pencerenin kapattığı bir şey var.

Üç kurulum da sesli sorulan sorudan daha dar bir soruya cevap veriyor. "İşe yarıyor mu" sorusu bunların hiçbirinde cevaplanmaz; cevaplanan şey o sorunun ölçülebilir kılınmış küçük bir parçasıdır ve yöntem denen iş, büyük ölçüde o parçayı doğru seçmektir.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Bu modül bir davranışın sınırın dışına nasıl çıkarıldığıyla başladı, sınırın zamanla ve yerle değiştiğini gösterdi, davranışın hangi açıklamalarla kurulduğunu ayırdı, karşılığın kişiye yapışmasını izledi, karşılığın nereden geldiğini üç soruyla ölçtü ve sayının nasıl doğduğunu söktü. Bu ders o zincirin ucunda duruyor: karşılık verildikten sonra ne yapılacağı sorusu, modülün kurduğu ayrımların hepsini aynı anda kullanmayı gerektiriyor.

1. Kural sorusu ile onarım sorusu aynı olayda birlikte sorulabilir ve biri cevaplandığında öteki cevaplanmış olmaz.
2. Onarım hattı iki koşula bağlıdır: zararı adlandıracak bir taraf bulunmalı ve katılım geri alınabilir olmalı.
3. Bir masayı onarıcı yapan şey dinlemesi değil, bir iş, bir tarih ve bakmakla yükümlü biri yazmasıdır.
4. Masa zararı kapatabilir ama adı kapatamaz; damga masadan sonra da dolaşmaya devam eder.
5. Durumsal önleme fırsatı, toplumsal önleme koşulu hedefler ve her biri bir suç açıklamasını ilan etmeden kabul eder.
6. Kapatılan fırsat davranışı başka bir yere, saate ya da biçime taşıyabilir ve yalnız düzenlenen yeri ölçen bir rapor bunu göremez.
7. Onarım karşılaşma ölçeğinde gözlenir ve toplanmaz, kurum ölçeğinde toplanır ve onarımı ölçmez; ölçü, ölçeğiyle birlikte taşınmaz.

Sonraki derse köprü

Bu dersin iki hattı da bir soruyu çoktan cevaplanmış sayarak ilerledi: zarar kime ulaştı, masaya kim oturacak, kim kimden sorumlu tutulacak. Köy kooperatifindeki toplantıda çuvalı eksilen üyeler belliydi. Ama açığı kapatmak için kendi çuvalını verip karşılığını istemeyen üyenin bunu neden yaptığı, onu kime bağlı saydığımızı bilmeden anlaşılmıyor.

Sorumluluk çevresi kendiliğinden belirmiyor ve bir adresle de çizilmiyor. Bir kişi o kapıdan her gün girip çıktığı hâlde çevrenin dışında sayılabiliyor, yıllardır uzakta olan bir başkası tam ortasında durabiliyor. Sıradaki ders çevrenin tek değil üç ayrı ölçütle çizildiğini gösteriyor: barınmanın ve günlük bütçenin paylaşılması bir ölçüt, kimin kimden sorumlu tutulduğu ve kimin tanındığı ikincisi, soy ile evlilik üçüncüsü. Üç ölçüt üç ayrı ad veriyor — hane, aile, akrabalık — ve üç adın içine aldığı kişiler birebir örtüşmüyor. Hangi ölçütün kullanıldığı ise bu dersin sorusunu doğrudan etkiliyor: zararın kime ulaştığı, sorumluluğun hangi çevreden okunduğuna göre değişiyor.