Kuramsal model ve kavram haritası üretmek

Açılış sahnesi

Bir büyükşehir belediyesinin araştırma biriminde sosyolog olarak çalışan Deniz'e bir görev veriliyor: ilçe kütüphanelerini ziyaret edenlerin sayısı son yıllarda belirgin biçimde azalmış ve belediye meclisi bunun nedenini öğrenmek istiyor. İlk toplantıda herkesin bir açıklaması var. Bir meclis üyesi, gençlerin artık telefonlarından başını kaldırmadığını söylüyor. Kütüphane müdürü, açılış saatlerinin kısaltıldığını ve personelin azaldığını hatırlatıyor. Bir başkası, yeni metro hattının kütüphanelerin çoğundan uzak geçtiğini ekliyor.

Deniz, toplantı odasındaki beyaz tahtaya kalkıyor. Ortaya «kütüphane ziyareti» yazıyor ve çevresine kutular çiziyor: telefon kullanımı, açılış saatleri, ulaşım, okuma alışkanlığı, ailenin eğitim düzeyi, sınav hazırlığı. Her kutudan ortadaki kutuya bir ok çekiyor. Sonra duruyor. Açılış saatleri, ziyaretçi azaldığı için mi kısaltılmıştı, yoksa saatler kısaldığı için mi ziyaretçi azalmıştı? Ailenin eğitim düzeyi, okuma alışkanlığını mı etkiliyordu, yoksa doğrudan kütüphane ziyaretini mi? Telefon kullanımının etkisi, kız ve erkek öğrencilerde aynı mıydı?

Tahtadaki oklar çoğaldıkça Deniz, çizdiği şeyin bir açıklama değil, bir soru listesi olduğunu fark ediyor. Her ok, bir iddia taşıyor ve her iddianın ayrıca savunulması gerekiyor.

Bu derste ne olacak

Bu derste anlatılan sahneler ve örnek durumlar kurgudur; hiçbiri bir kayıttan alınmamıştır.

Laboratuvar bu dersle kapanıyor. Önceki derste kuram seçmeyi, kuramları birleştirmeyi ve sınırlarını belirtmeyi tartıştık. Bu derste seçilen kuramsal çerçeveyi görünür bir yapıya dönüştürmeyi öğreneceğiz: kutular, oklar ve haritalarla.

Hazırlık derslerinde kavram haritasını, kavramların birbiriyle ilişkisini gösteren ve kutuları oklarla bağlanmış bir şema olarak tanımıştık. Orada amaç öğrenmeyi düzenlemekti. Burada aynı araç, bir kuramın iddialarını açıkça ortaya koymak için kullanılacak. Önce bir kuramsal modelin ne olduğunu, sonra her okun hangi iddiayı taşıdığını, ardından aracı adımları, düzenleyici koşulları ve geri besleme döngülerini ele alacağız. En sonda, bir modelin ne zaman fazla karmaşık, ne zaman fazla sade olduğunu tartışacağız.

Sıfır noktası — resim bir iddiadır

Bir kuramsal çerçeveyi düz yazıyla anlatmak, bazı belirsizlikleri gizleyebilir. «Aile, okul ve medya gençlerin okuma alışkanlıklarını etkiler» cümlesi, bu üç etkenin birbirini de etkileyip etkilemediğini, hangisinin daha güçlü olduğunu ve hangi koşullarda işlediğini söylemez. Bir diyagram çizmek, bu belirsizlikleri görünür kılar ve araştırmacıyı karar vermeye zorlar.

Mekanizma — okları konuşturmak

Bir modeldeki her ok, sözle ifade edilebilmelidir. Oku bir cümleye çevirmek, onun ne iddia ettiğini netleştirir.

Yöntem derslerinde, nedenden sonuca giden zincirdeki ara halkaların her birine aracı adım dendiğini görmüştük. Bir modelde aracı adımları açıkça çizmek, bir etkinin nasıl gerçekleştiğini gösterir.

Bazı ilişkiler her koşulda aynı güçte işlemez.

Toplumsal süreçler çoğu zaman tek yönlü değildir. Bir sonuç, zamanla kendi nedenini besleyebilir.

Kavram haritası ile nedensel model arasındaki fark

Her kutu ve ok şeması nedensel bir iddia taşımaz. Kavram haritaları, çoğu zaman kavramların birbirini nasıl tanımladığını, hangisinin hangisinin alt türü olduğunu ya da hangi kavramların aynı kuramsal geleneğe ait olduğunu gösterir. Nedensel modeller ise bir kavramdaki değişimin başka bir kavramda değişime yol açtığını iddia eder.

Bir modelde gözden kaçan önemli bir tuzak da, iki kavramı aynı anda etkileyen ama modelde gösterilmeyen bir üçüncü etkendir. Hazırlık derslerinde bunu karıştırıcı değişken olarak tanımıştık.

Sadelik ile karmaşıklık arasında

Bir model ne kadar ayrıntılı olmalıdır? Bu sorunun kolay bir cevabı yoktur.

Sadeliğin bedelini, modelin dışında kalan şeylerin sesi hatırlatır.

Ölçüt nerede yanlış çalışıyor

Kuramsal modeller ve kavram haritaları güçlü araçlardır, ama yanıltıcı da olabilir.

Birincisi, kutular ve oklar, yorumlayıcı kuramların anlatmak istediği şeyleri kolayca taşıyamaz. Bir anlamın etkileşim içinde nasıl kurulduğu, bir kimliğin nasıl müzakere edildiği ya da bir söylemin nasıl işlediği, bir oktan çok bir anlatıyı gerektirir. Kutu ve ok dili, her şeyi değişkenler ve etkiler diline çevirerek bu kuramları farkında olmadan dönüştürebilir.

İkincisi, çizilen bir model, kanıtlanmış gibi görünme eğilimindedir. Tahtada ya da bir sayfada düzgünce çizilmiş oklar, aslında sınanmamış varsayımlar olduklarını unutturabilir.

Üçüncüsü, modeller zamanı çoğu zaman gizler. Aynı anda çizilen oklar, farklı hızlarda işleyen süreçleri, örneğin birkaç günde değişen bir tutumu ve kuşaklar boyunca değişen bir kurumu, aynı düzleme yerleştirir.

Kuramsal mercekler

Bir model çizimi, araştırmanın farklı evrelerinde farklı işler görür.

Keşif amacıyla çizilen model, araştırmanın başında olası ilişkileri düşünmek ve soruları netleştirmek için kullanılır. Bu aşamada model geniş ve geçicidir.

Sınama amacıyla çizilen model, belirli kuramsal önermeleri veriyle karşılaştırmak için kullanılır. Bu aşamada model sade ve kesindir; her ok ölçülebilir bir ilişkiye karşılık gelir.

İletişim amacıyla çizilen model ise araştırmanın sonuçlarını okurlara, karar vericilere ya da araştırılan insanlara anlatmak için kullanılır. Bu aşamada model, ayrıntıdan çok anlaşılırlığa önem verir.

Deniz'in tahtası, toplantının başında bir keşif modeli; raporun yöntem bölümünde bir sınama modeli; meclise sunulan son sayfada ise bir iletişim modeli.

Ölçek

Bir etkileşim ya da bir karar ölçeğinde modeller, bir kişinin bir seçimi yaparken hangi etkenleri tarttığını ve bu etkenlerin birbirini nasıl etkilediğini gösterebilir.

Bir kurum ölçeğinde modeller, bir okulun, bir hastanenin ya da bir kütüphanenin işleyişindeki döngüleri, örneğin bütçe, hizmet kalitesi ve kullanıcı sayısı arasındaki ilişkiyi görünür kılar.

Toplum ölçeğinde ise modeller, göç, eğitim, istihdam ve aile yapısı gibi büyük süreçler arasındaki karşılıklı etkileri ve uzun dönemli döngüleri tartışmaya açar.

Türkiye'de beyin göçü

Son yıllarda Türkiye'de kamuoyunda sıkça konuşulan konulardan biri, nitelikli gençlerin ve meslek sahiplerinin yurt dışına gitmesidir. Hekimler, mühendisler, yazılımcılar ve akademisyenler arasında yurt dışında çalışma isteğinin arttığı, çeşitli araştırmalarda ve gündelik sohbetlerde dile getirilir. Konunun büyüklüğü, ölçüm yöntemine göre farklı tahminlere konu olur; ama konunun kendisi, bir kuramsal model kurmak için elverişli bir örnektir.

Bir araştırmacı, gençlerin yurt dışına gitme niyetini açıklamak için bir model kurmak istediğinde, ilk aşamada pek çok kutu çizebilir: gelir beklentisi, iş olanakları, yaşam kalitesi, siyasi ve toplumsal ortama dair algılar, aile bağları, yabancı dil becerisi. Sonra her ok için bir önerme yazması gerekir. Aile bağları, gitme niyetini doğrudan mı azaltır, yoksa gelir beklentisinin etkisini mi zayıflatır? Yabancı dil becerisi bir neden midir, yoksa gitme niyeti olan gençlerin dil öğrenmeye yönelmesinin bir sonucu mu?

Modelin en önemli parçalarından biri, bir geri besleme döngüsüdür. Yurt dışına giden her kişi, geride kalan arkadaşları ve meslektaşları için bir bilgi ve destek kaynağı olur; iş ilanlarını paylaşır, ilk günlerde kalacak yer bulmaya yardım eder. Gidenler arttıkça, gitmek daha kolay ve daha akla yatkın hâle gelir. Bu güçlendirici döngü, göç araştırmalarında uzun zamandır bilinen ağ etkisinin bir biçimidir. Bu tartışmada farklı görüşler de vardır: kimi araştırmacılar, dönüş göçünü, uzaktan çalışmayı ve yurt dışındaki uzmanların ülkeye bilgi ve bağlantı taşımasını da hesaba katan bir modelin, kayıptan çok bir dolaşım resmi çizeceğini savunur. Benzer tartışmaların yaşandığı başka ülkelerle karşılaştırıldığında, gitme niyeti ile gerçek gidiş arasındaki farkın ve dönüş olanaklarının modelde ayrı ayrı gösterilmesinin önemi daha iyi anlaşılır.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Kuramsal modellerin ne ölçüde işe yaradığı ve hangi ilişkilerin gerçekten var olduğu, üç araştırma kurgusuyla sınanır.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

1. Kuramsal model, bir kuramsal çerçevenin kavramlarını ve varsayılan ilişkilerini kutular ve oklarla gösteren sadeleştirilmiş bir temsildir; her ok bir iddia taşır.
2. Her ok, yönü, biçimi ve koşuluyla birlikte bir kuramsal önerme olarak yazılabilmelidir.
3. Aracı adım, bir etkinin nasıl gerçekleştiğini; düzenleyici koşul ise etkinin kimde ve hangi koşulda daha güçlü ya da zayıf olduğunu gösterir.
4. Geri besleme döngüleri, bir sonucun zamanla kendi nedenini beslediği süreçleri gösterir ve modeli bir sürecin şemasına dönüştürür.
5. Kavram haritası, tanım ve sınıflandırma ilişkilerini; nedensel model ise değişim ilişkilerini gösterir ve ikisi karıştırılmamalıdır.
6. Model sadeliği ilkesi, gerekli olmayanı dışarıda bırakmayı önerir; ama dışarıda kalan anlamlar ve deneyimler sınır beyanında anılmalıdır.
7. Türkiye'de beyin göçü, gidenlerin geride kalanlara bilgi ve destek taşıdığı bir geri besleme döngüsü içeren bir modelle incelenebilir.

Sonraki derse köprü

Bu dersle birlikte kuram karşılaştırma laboratuvarı tamamlanıyor. Ama Deniz'in tahtasına dönersek, ilk oku çekmeden önce atlanmış bir adım görürüz. Meclisin verdiği görev, «kütüphaneler neden boş» diye tek bir cümleydi; bu cümle bir konuyu işaret ediyordu, henüz bir araştırma problemi değildi. Sorun kütüphanenin boş kalması mı, yoksa gençlerin sakin bir çalışma yerine erişememesi mi? Hangi gençler, hangi kütüphaneler, hangi zaman aralığı? Bu soruların cevabı yazılmadan çizilen bir model, belirsiz bir görevi yalnızca daha düzenli görünen bir belirsizliğe çevirir. Sonraki ders, bir görev cümlesini yazılı bir araştırma tasarımına dönüştürmenin ilk adımını ele alıyor: konuyu problemden ayırmayı, problemden bir amaç türetmeyi, kapsamı bir sınır olarak yazmayı ve çalışmanın sınırlılıklarını baştan adlandırmayı.