Açık ve örtük işlevler ile işlevsel alternatifler

Açılış sahnesi

Büyük bir kentin çeperindeki bir göç mahallesinde, herkesin tanıdığı bir adam var. Adam belediye meclisinde üye, ama mahallede onu meclis üyesi olarak değil, her kapıyı açan kişi olarak biliyorlar.

Bir aile hastanede randevu bulamadığında onu arıyor ve ertesi gün randevu çıkıyor. Bir genç iş bulamadığında onun aracılığıyla bir fabrikaya giriyor. Bir yaşlı kadının evi yıkılma tehlikesiyle karşılaştığında, belediyedeki dosyayı o takip ediyor. Mahallede biri öldüğünde cenaze masraflarının bir kısmını karşılıyor, düğünlerde en ön masada oturuyor. Karşılığında seçim zamanı mahallenin oylarının büyük kısmı onun desteklediği adaya gidiyor.

Kentin gazetelerinde bu tür ilişkiler, kayırmacılık ve siyasetin yozlaşması olarak eleştiriliyor. Ama mahalle sakinlerinin çoğu, bu adam olmasaydı resmî kurumların kapısından nasıl geçeceklerini bilmediklerini söylüyor. Bir sosyolog bu mahallede aynı ilişkinin iki ayrı yüzünü görüyor: herkesin bildiği ve eleştirdiği bir yüzü, bir de kimsenin adını koymadığı ama mahallenin gündelik hayatını ayakta tutan bir yüzü.

Bu derste ne olacak

Bu derste anlatılan sahneler ve örnek durumlar kurgudur; hiçbiri bir kayıttan alınmamıştır.

Merton'un hedefler ile araçlar arasındaki uyumsuzluğa dair çözümlemesini bir önceki derste gördük. Bu ders, Merton'un işlevselci çözümlemenin kendisini nasıl yeniden kurduğuna geçiyor. Merton, hocası Parsons'ın ve daha önceki işlevselcilerin bazı varsayımlarını sorguladı ve işlevselciliği daha dikkatli ve daha eleştirel bir araca dönüştürdü.

Ders önce Merton'un sorguladığı üç varsayımı, sonra onun en tanınmış ayrımı olan açık ve örtük işlev ayrımını ele alıyor. Ardından bir uygulamanın toplum için zararlı da olabileceği fikrine, farklı grupların aynı uygulamadan farklı etkilenmesine ve aynı ihtiyacın başka yollarla da karşılanabileceği önerisine geçiyor. Buradaki soru şu: bir toplumsal uygulamanın ne işe yaradığını sorarken, kimin için ve neye kıyasla sorusunu nasıl eklemeliyiz?

Sıfır noktası — üç sorunlu varsayım

Merton, kendisinden önceki işlevselcilerin çoğunun üç varsayımı sorgulamadan kabul ettiğini gösterdi.

Birinci varsayım, toplumun bir bütün olarak işlevsel bir birlik olduğuydu: her uygulama bütün toplum için aynı biçimde işlevseldir. Merton, özellikle karmaşık toplumlarda bir uygulamanın bazı gruplar için yararlı, başka gruplar için zararlı olabileceğini hatırlattı.

İkinci varsayım, her uygulamanın mutlaka bir işlevi olduğuydu. Merton, bazı uygulamaların hiçbir işlevi olmadan, yalnız alışkanlık ya da geçmişin bir kalıntısı olarak sürebileceğini ileri sürdü.

Üçüncü varsayım, belirli bir işlevi yerine getiren uygulamanın vazgeçilmez olduğuydu. Merton, aynı işlevin farklı uygulamalar tarafından da yerine getirilebileceğini gösterdi.

Bu üç varsayımı sorgulamak, işlevselciliği bir savunma aracı olmaktan çıkarıp bir araştırma aracına dönüştürdü. Bir uygulamanın var olduğunu söylemek, artık onun gerekli ya da yararlı olduğunu söylemek anlamına gelmiyordu.

Mekanizma — açık ve örtük işlevler

Merton'un en tanınmış ayrımı, bir uygulamanın insanlar tarafından amaçlanan ve bilinen sonuçları ile kimsenin amaçlamadığı ve fark etmediği sonuçları arasındadır.

Merton bu ayrımı birkaç örnekle açıkladı. Bir Kuzey Amerika yerli topluluğunun yağmur yağdırmak için düzenlediği törenlerin, yağmuru gerçekten getirip getirmediğinden bağımsız olarak, topluluğun üyelerini düzenli olarak bir araya getirdiğini ve onların dayanışmasını güçlendirdiğini söyledi. Ayrıca kendi döneminin Amerikan kentlerinde eleştirilen siyasal parti örgütlerinin, resmî kurumların ulaşamadığı yoksul göçmenlere iş, yardım ve kurumlara erişim sağlayarak örtük işlevler gördüğünü ileri sürdü.

Açılış sahnesindeki mahallenin aracısı da bu çerçevede okunabilir. Onun açık işlevi, belediye meclisinde mahalleyi temsil etmek. Örtük işlevleri ise, resmî kurumlara ulaşamayan ailelere bir erişim kanalı, işsiz gençlere bir iş bulma ağı ve yoksul ailelere bir sosyal güvenlik biçimi sağlamak.

İşlev bozukluğu ve net denge

Merton, bir uygulamanın sistem için yalnız olumlu sonuçları olmadığını, bazı sonuçlarının sistemin uyumunu ve sürekliliğini zayıflatabileceğini de vurguladı.

Merton, bir uygulamanın farklı gruplar için farklı sonuçlar doğurduğu durumlarda, işlevsel ve işlev bozucu sonuçların birlikte tartılması gerektiğini önerdi.

İşlevsel alternatifler

Merton, bir işlevin yalnız tek bir uygulama tarafından yerine getirilebileceği varsayımına da karşı çıktı. Ona göre aynı ihtiyaç, farklı uygulamalar tarafından karşılanabilir.

Merton'a göre açılış sahnesindeki aracının örtük işlevlerini ortadan kaldırmak isteyen bir reform, bu işlevleri karşılayacak alternatifler sunmazsa başarısız olur. Kayırmacılığı eleştirmek yetmez; mahallenin ihtiyaç duyduğu erişimi, iş bulma ağını ve sosyal güvenliği sağlayacak resmî ve eşit kanallar kurulmalıdır.

Ölçüt nerede yanlış çalışıyor

Merton'un kavramları güçlüdür, ama kolayca yanlış kullanılabilir.

Birincisi, örtük işlev kavramını zararlı uygulamaları savunmak için kullanmaktır. Bir uygulamanın örtük bir işlevi olması, onun sürdürülmesi gerektiği anlamına gelmez; aynı işlev başka yollarla da karşılanabilir ve uygulamanın işlev bozucu sonuçları daha ağır basabilir.

İkincisi, örtük işlevleri sonradan uydurulmuş açıklamalar olarak kullanmaktır. Hemen her uygulamaya, sonradan bakıldığında bir örtük işlev bulunabilir. Bu tür açıklamalar, sınanabilir kanıtlarla desteklenmediğinde, bir açıklama olmaktan çok bir yorum olarak kalır.

Üçüncüsü, kimin için sorusunu sormadan işlevden söz etmektir. Bir uygulamanın toplum için işlevsel olduğunu söylemek, çoğu zaman o uygulamadan yararlanan grupların bakış açısını bütün topluma genellemek demektir.

Kuramsal mercekler

Merton'un işlev çözümlemesine üç ayrı yerden bakılabilir.

Yenilenmiş işlevselcilik okuması, Merton'u işlevselciliği savunmacı bir kuramdan eleştirel bir araştırma aracına dönüştüren kişi olarak görür. Bu okumaya göre açık ve örtük işlev ayrımı, işlev bozukluğu ve işlevsel alternatif kavramları, işlevselciliği değişimi ve çatışmayı da açıklayabilen bir çerçeveye dönüştürdü.

İronik okuma, Merton'un kavramlarını beklenmedik yerlere uyguladı. Amerikalı sosyolog Herbert Gans, yoksulluğun da toplumun varlıklı kesimleri için örtük işlevleri olduğunu gösteren bir makale yazdı: yoksullar düşük ücretli işleri yapıyor, bazı mesleklere iş yaratıyor ve öbür kesimlerin kendi konumlarını onlarla karşılaştırarak onaylamasını sağlıyordu. Gans bu çözümlemeyle, bir şeyin işlevsel olmasının onu haklı kılmadığını ve işlevin çoğu zaman kimin çıkarına işlediğini göstermeyi amaçladı.

Çatışma okuması ise, işlevin her zaman kimin için sorusuyla birlikte sorulması gerektiğini ve bu sorunun işlevselciliği iktidar ilişkilerinin çözümlemesine yaklaştırdığını vurgular.

Açılış sahnesindeki aracı, bu üç okumaya da malzeme sunar: bir örtük işlev çözümlemesinin konusu, yoksulluğun ve dışlanmanın bir başka yüzü ve bir iktidar ilişkisinin somut biçimi.

Ölçek

Yüz yüze ilişkilerde açık ve örtük işlevler, bir ziyaretin, bir hediyenin ya da bir törenin söylenen amacı ile gerçekte ilişkiler üzerinde yarattığı etki arasındaki farkta görünür.

Kurum ölçeğinde bu kavramlar, eğitim, sağlık ya da dayanışma kurumlarının açıkça ilan ettiği amaçları ile gerçekte üstlendiği başka işlevleri ayırt etmek için kullanılır. Bir okul, bilgi öğretmenin yanında, çocukların gün boyu güvende kalmasını sağlar, arkadaşlık ağları kurar ve aileler için bir buluşma yeri olur.

Toplum ölçeğinde kavramlar, büyük politikaların ve kurumların amaçlanmayan sonuçlarını, farklı gruplar üzerindeki etkilerini ve bu kurumların yerine konabilecek alternatifleri tartışmak için kullanılır.

Türkiye'de kahvehane

Türkiye'de mahalle kahvehaneleri, açık ve örtük işlevlerin iç içe geçtiği bir kurum olarak düşünülebilir. Kahvehanenin açık işlevi, insanlara çay içip oyun oynayabilecekleri, dinlenebilecekleri bir yer sunmaktır. Ama kahvehaneler, bunun ötesinde birçok örtük işlev de görür.

Bir kahvehane, iş arayanların iş ilanlarını ve fırsatları öğrendiği bir yer, hemşehrilerin birbirini bulduğu bir buluşma noktası, mahallenin haberlerinin ve siyasal tartışmaların döndüğü bir alan, yalnız yaşayan yaşlı erkekler için bir toplumsallaşma yeri olabilir. Aynı kurum, kadınları dışarıda bırakan bir erkek alanı olarak, kadınlar açısından işlev bozucu sonuçlar da doğurabilir: iş ve haber ağlarına erişimin önemli bir kısmı kadınların giremediği bir mekânda kurulur.

Başka ülkelerle bir karşılaştırma, pek çok toplumda benzer mekânların, örneğin kafelerin, barların ya da topluluk merkezlerinin, açık işlevlerinin ötesinde iş, siyaset ve dayanışma ağlarının kurulduğu yerler olarak işlediğini gösterir. Bu mekânların kimlere açık, kimlere kapalı olduğu, örtük işlevlerinin kimin için işlediğini belirler.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Açık ve örtük işlevler, farklı kurulumlarla araştırılır.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

1. Merton, önceki işlevselciliğin üç varsayımını sorguladı: toplumun işlevsel bir birlik olduğu, her uygulamanın bir işlevi olduğu ve işlevi yerine getiren uygulamanın vazgeçilmez olduğu.
2. Açık işlevler, insanlar tarafından amaçlanan ve bilinen sonuçlardır; örtük işlevler ise ne amaçlanan ne de fark edilen sonuçlardır.
3. Örtük işlevler, bir uygulamanın açık işlevini yerine getiremediği hâlde neden sürdüğünü açıklamaya yardım edebilir.
4. İşlev bozukluğu, bir uygulamanın sistemin ya da bir grubun uyumunu zayıflatan sonuçlarıdır; aynı uygulama bir grup için işlevsel, başka bir grup için işlev bozucu olabilir.
5. Net denge, işlevsel ve işlev bozucu sonuçların birlikte tartılmasıdır ve hangi gruba ne ağırlık verildiğine bağlıdır.
6. İşlevsel alternatifler, aynı ihtiyacı karşılayabilecek farklı uygulamalardır; bir uygulamayı kaldırmak, onun işlevini karşılayacak bir alternatif gerektirir.
7. Türkiye'deki mahalle kahvehaneleri, açık işlevlerinin ötesinde iş ve dayanışma ağları kuran, ama bu ağlara erişimi bazı gruplara kapatabilen kurumlardır.

Sonraki derse köprü

Bu derste işlev sorusunu tek tek uygulamalardan ve kurumlardan yola çıkarak sorduk: bu uygulama ne işe yarar, kimin için yarar ve onun yerine ne konabilir? Ama işlevselcilik aynı zamanda bütünün sorusunu da sorar. Parçaları birbirine bağlı bir sistem, bir sarsıntıdan sonra nasıl yeniden dengeye gelir? Toplumlar büyüyüp karmaşıklaştıkça, eskiden tek bir kurumun gördüğü işler nasıl ayrı alt sistemlere dağılır ve bu dağılım yeni bütünleşme sorunları nasıl yaratır? Dizinin önceki kurslarında Spencer'ın farklılaşma kavramını tanımıştık. Sonraki ders sistemi, dengeyi ve farklılaşmayı işlevselci çerçeve içinde ele alıyor.