Devrimler, sanayileşme, kentleşme ve “toplumsal sorun”

Açılış sahnesi

Dağınık köylerde bir zanaat sönüyor. Dokumayla geçinen haneler birer birer geçimini kaybediyor ve bu yıllara yayılıyor.

Kaybeden her hane bunu kendi başına yaşıyor. Birinin tezgâhı eskidi, birinin oğlu işi öğrenemedi, birinin malı satılmadı, biri borca girdi. Her hane kendi hikâyesini anlatıyor ve hikâyelerin hepsi doğru. Hiçbiri ötekini duymuyor, çünkü köyler birbirine uzak ve kimse bir listeyle dolaşmıyor.

Ne olduğu sorulduğunda verilen cevaplar da birbirine benziyor: kısmet böyleymiş, eski bereket kalmadı, herkesin başına gelir. Cevaplar bir şikâyet değil, bir kabul. Gidilecek bir kapı düşünülmüyor, çünkü akla böyle bir kapı gelmiyor.

Bu hâl on yıl sürüyor ve bu on yıl boyunca olan bitenin bir adı yok. Kimse ona bir ad vermiyor, kimse onu bir yere yazmıyor ve kimse onun hakkında bir şey yapılmasını istemiyor.

Sıkıntı ağır, yaygın ve sürekli. Üçü de var ve ortada bir sorun yok.

Bu derste ne olacak

Köyler de dokumacılar da uydurma ve bunu baştan söylemek gerekiyor; anlatılan on yıl bir kayıttan gelmiyor, kurgu olarak bu ders için düzenlendi. Kurgunun kurduğu hâl ise dersin sorusu: bir sıkıntı ağır, yaygın ve sürekli olduğu hâlde neden bir sorun sayılmıyor?

Başlıktaki dört ad bu derste ayrı ayrı anlatılmayacak. Üçünün bu akademide zaten kendi tanımları var ve burada yeniden tanımlanmayacak; dördüncüsü, yani bir sıkıntıya verilen ad, bu dersin kendi işi. Dört adı bir arada tutan şey, hepsinin aynı adın ortaya çıkma koşullarını sağlaması.

Bu akademide bir sıkıntının kaynağının kişide mi düzenlemede mi olduğu ayrımı kamusal mesele adıyla kurulmuştu. O ayrım sıkıntının kendisine bakıyor ve bir soruyu açık bırakıyor: bir sıkıntı düzenlemeden kaynaklandığı hâlde kuşaklar boyunca öyle adlandırılmayabilir. Açılış sahnesindeki on yıl tam olarak bu. Buradaki iş, adın ne zaman geldiğini bulmak.

Dersi bir kurulum olarak yürüteceğiz. Elimizde çıplak bir sıkıntı var ve üzerine koşulları tek tek ekleyeceğiz; her eklemeden sonra aynı soruyu tekrar soracağız.

Sıfır noktası — ağırlık ad getirmiyor

En hazır açıklama şudur: bir sıkıntı yeterince ağırlaşınca sorun olur. Açıklama bir eşik varsayıyor ve eşiği hiç göstermiyor.

Açılış sahnesi bunu düşürüyor. Sıkıntı zaten ağır; haneler geçimini kaybediyor ve kayıp on yıl sürüyor. Ağırlaşmanın adı getireceği doğru olsaydı adın çoktan gelmiş olması gerekirdi.

İkinci hazır açıklama sayıya bakıyor: yeterince çok kişiyi etkilerse sorun olur. Bu da tutmuyor. Sahnedeki sıkıntı bütün köyleri kapsıyor ve kimse onu bir bütün olarak görmediği için sayı hiçbir yerde toplanmıyor. Bir şeyin çok kişiyi etkilemesi ile çok kişiyi etkilediğinin bilinmesi ayrı şeyler.

Bu akademide bir kişinin konumundan doğan ihtimaller bütünü yaşam şansı adıyla ayrılmış ve kader olmadığı söylenmişti. Talih dili tam da o kaderleştirmeyi yapan konuşma biçimi ve ikisi aynı sahnede karşılaşıyor: dağılım oradadır, dil onu görünmez kılar.

Mekanizma — birinci ekleme: sıkıntının aynılaşması

Şimdi sahneye tek bir şey ekleyelim ve başka hiçbir şeyi değiştirmeyelim. Dağınık hanelerdeki iş, tek bir yerde toplanmış ve ortak bir takvime bağlanmış üretime kaysın.

Aynılaşma tek başına adı getirmiyor. Kişiler hâlâ birbirini duymayabilir ve duysalar bile talih dili ayakta kalabilir: ikisinin de kısmeti aynı çıkmıştır. Elimizdeki sahne bir adım ilerledi ve sorun hâlâ ortada yok.

İkinci ekleme — yan yana gelmek

İkinci şeyi ekleyelim. Aynı sıkıntıyı yaşayanlar aynı yerde ve aynı anda bulunsun; dağınık köyler yerine tek bir kasaba, tek bir kapı önü.

Yan yana gelmek bir sayım işi yapıyor ve sayıyı kimse yazmıyor. Talih dili burada ilk gerçek darbeyi alıyor: yüzlerce kişinin kısmeti aynı anda ve aynı biçimde dönmüşse, rastlantı açıklaması taşıyamayacağı kadar yüklenmiş olur.

Bu ara durum dersin en öğretici yeri. Eski dil çökmüş ve ortada hâlâ bir sorun adı yok; elde yalnız adsız bir hoşnutsuzluk var ve gidilecek bir kapı hâlâ belirlenmedi.

Üçüncü ekleme — düzenlemenin suçlanabilir hâle gelmesi

Üçüncü şey elle tutulur bir olay değil, bir bilginin yayılması: bir düzenin insan eliyle kurulduğunun ve insan eliyle değiştirilebildiğinin görülmüş olması.

Bu ekleme adı getiren son parçayı koyuyor. Değiştirilebilen bir düzenlemenin bir sorumlusu olabilir ve sorumlusu olabilen bir şey hakkında birine gidilebilir.

Dört adımı yan yana koyalım. Çıplak sıkıntı vardı ve ad yoktu; aynılaşma geldi ve ad yine gelmedi; yan yana gelme geldi ve eski dil çöktü; düzenlemenin değiştirilebilirliği görüldü ve ad geldi. Ağırlık ile yaygınlık her adımda sabitti.

Adımların yıllara yayılması zorunlu değil. Bir çökme, bir yangın ya da bir kaza üç koşulu birden tek bir güne sıkıştırabilir: aynı anda aynı biçimde vurur, vurduklarını aynı yere toplar ve kusurlu bir düzenlemeyi görünür kılar. Böyle bir olaydan sonra adın hemen gelmesi bu dersin ölçütüne aykırı değil, onun hızlandırılmış hâli.

Ölçütün tuttuğu ve tutmadığı yer

Elde bir ölçüt var: gidilecek bir muhatabın belirmesi. Ölçütün bir vakada yanlış sonuç verdiğini görmek gerekiyor.

Eksik olan şey muhatabın ne yapabileceğiyle ilgili. Bu akademide bir çözümün kişiye mi onu kuşatan düzenlemeye mi yöneltildiği çözüm adresi adıyla ayrılmıştı ve ayrım burada devreye giriyor: aranan muhatap, cevabı tek bir vakayı değil aynı durumdaki herkesin durumunu birden değiştirecek olan taraf.

Düzeltilmiş hâliyle ölçüt şu: bir sıkıntı, cevabı çok sayıda kişinin durumunu birden değiştirecek bir muhataba bağlanabildiğinde sorun adını alır. Akmayan çatı bu ölçütle elenir ve aynı kasabadaki bütün kiralık evlerin bakımsızlığı elenmez.

Kuramsal mercekler

Adın nereden geldiği sorusunda üç okuma var. Aralarındaki farkı en iyi, adın geri alındığı bir durumda görürüz: bir sıkıntı bir dönem sorun diye anılıyor, sonra anılmaz oluyor.

Birinci okuma adı sıkıntının ağırlığına bağlar. Bu okumaya göre adın geri çekilmesi, sıkıntının hafiflemiş olmasıdır ve bakılacak yer bellidir: sıkıntının kendi ölçüleri. Okumanın zorluğu, ölçüler yerinde dururken adın çekildiği durumlarda başka bir açıklama bulamaması.

İkinci okuma adı, adı taşıyanların konumuna bağlar. Bu okumaya göre adın çekilmesi, onu dolaşımda tutan çevrenin dağılmasıdır ve sıkıntı aynen sürüyor olabilir. Bu okuma adın gelişini de aynı yerden açıklar ve bu yüzden açılış sahnesindeki dört adımı tek bir adıma indirir.

Üçüncü okuma adı muhatabın varlığına bağlar. Bu okumaya göre ad, muhatap ortadan kalktığında ya da sorumluluk kimsede kalmayacak kadar bölündüğünde çekilir; sıkıntı da, onu dile getirenler de yerinde kalabilir. Bu okuma adın çekilmesini bir kayıp olarak değil bir yeniden düzenleme olarak okur.

Üç okuma, adın çekildiği bir durumda üç ayrı yere bakmayı gerektiriyor: sıkıntının ölçüleri kımıldadı mı, onu dile getiren çevre dağıldı mı, muhatap yeniden düzenlendi mi. Üçü aynı anda incelenebilir ve hangisinin kımıldadığı doğrudan yazılabilir.

Ölçek

Her basamakta cevap verebilecek tarafın kim olduğu değişiyor ve ada duyulan ihtiyaç bu değişime bağlı.

Karşılaşma ölçeğinde cevap verebilecek kişi karşındadır. Akmayan çatıda ev sahibi, kapı önündeki sırada kapıyı açan kişi bu konumdadır. Bu ölçekte adın işi kolaydır, çünkü muhatap zaten görünür ve sorunun adı konmasa da iş yürür.

Kurum ölçeğinde cevap verebilecek olan bir konumdur, bir kişi değil. Kim oturursa otursun o konum cevap vermek zorundadır ve cevabı bir usule bağlıdır. Bu ölçekte ad işe yaramaya başlar, çünkü konuma gidebilmek için sıkıntının adlandırılmış olması gerekir.

Toplum ölçeğinde cevap verebilecek tek bir taraf yoktur ve sorumluluk çok sayıda yere dağılmıştır. Adın en gerekli olduğu yer burasıdır: ad olmadan sıkıntının tutunacağı hiçbir yer kalmaz ve her taraf onu bir başkasına gönderir.

Basamaklar arasında ters bir ilişki var. Muhatap belirginleştikçe ada daha az ihtiyaç duyulur; muhatap dağıldıkça ad daha gerekli ve aynı zamanda daha zor konur.

Yönün tek taraflı olmadığını da söylemek gerekiyor. Şimdiye kadar muhatabın belirmesi adı getiriyordu; ters yönde de işleyebilir. Bir ad, ortada muhatap yokken de ısrarla kullanılarak bir muhatap arayabilir: bunun hesabını kim verecek sorusu tekrarlandıkça bir tarafın cevap vermek zorunda kalması sağlanabilir. İki yönü ayıran gözlem tek: biri gerçekten cevap verdi mi? Cevap geldiyse ad tutmuştur; hiç gelmiyorsa elde bir sorun adı değil, karşılıksız kalan bir talep vardır.

Türkiye'de dert, mesele ve sorun

Türkiye'de bu dersin bütün basamakları üç sözcüğün içinde hazır duruyor. Dert, mesele ve sorun aynı şeyi anlatmaz ve aralarındaki fark dersin ölçtüğü farkın kendisidir.

Dert taşınan bir şeydir. Dert yanılır, dert ortak edilir ve dert paylaşıldığında hafifler; çözülmesi beklenmez. Bir sıkıntıyı dert diye anlatan kişi ondan kurtulmayı değil, onunla yaşamayı anlatır ve cümlenin sonunda gidilecek bir kapı bulunmaz.

Mesele ele alınan bir şeydir. Meselenin tarafları vardır, görüşülür ve halledilir; sözcük bir muhatabı ima eder ve ortada bir iş olduğunu söyler.

Sorun çözülen bir şeydir. Sorun sözcüğü bir cevabın bulunabileceğini varsayar ve cevabı verecek bir yerin olduğunu ima eder.

Karşılaştırma bu üç adımın her dilde ayrı sözcüklerle işaretlenmediğini gösteriyor. Kimi dilde bu aralığın tamamı tek bir sözcükle karşılanır ve ayrımı yapmak için cümle kurmak gerekir; kimi dilde iki ucu adlandırılır ve ortası boş kalır. Sorulacak olan hangi dilin daha zengin olduğu değil, hangi basamakların o dilde hazır bir adı olduğu; hazır adı olan basamağa geçmek konuşana daha kolay gelir.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Bir adın ne zaman geldiğini o adı kullananlara sormak işe yaramaz, çünkü ad geldikten sonra öncesi de o adla hatırlanır. Üç kurulum bunu dışarıdan ölçüyor.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

1. Bir sıkıntı ağır, yaygın ve sürekli olabilir ve yine de bir sorun sayılmayabilir; ağırlık ad getirmez.
2. Talih dili sıkıntıyı rastlantıya bağlar ve cümlenin sonunda gidilecek bir kapı bırakmaz.
3. Sıkıntının aynılaşması onu ağırlaştırmaz, karşılaştırılabilir kılar ve kişisel açıklamayı zorlamaya başlar.
4. Yan yana gelmek kimsenin yazmadığı bir sayım yapar ve talih dilini taşıyamayacağı kadar yükler.
5. Bir düzenlemenin değiştiği görüldüğünde o düzenleme suçlanabilir hâle gelir ve hakkında birine gidilebilir.
6. Ad, sıkıntının değil sıkıntının etrafındaki ilişkilerin durumunu bildirir; aynı sıkıntı bir yerde sorun sayılır, başka yerde sayılmaz.
7. Muhatap belirginleştikçe ada daha az ihtiyaç duyulur; muhatap dağıldıkça ad daha gerekli ve daha zor konur.

Sonraki derse köprü

Bu derste ad geldi ve geldiği anda yeni bir soru açtı. Bir sıkıntı hakkında birine gidilebiliyorsa, gidilecek kişiye ne söyleneceği de gerekir: ne yapılmasını istiyorsun ve neden o?

Adın kendisi bu soruyu cevaplamıyor. Kapı önünde yan yana gelmiş insanlar aynı sıkıntıyı aynı adla anabilir ve ne istediklerinde ayrılabilirler. Biri ücretin yükselmesini ister, biri işin güvenceye bağlanmasını, biri düzenin tamamen başka türlü kurulmasını ve biri hiçbir şeyin zorla değiştirilmemesini. Dördü de aynı adı kullanıyor ve dördü de başka bir şey istiyor.

Sıradaki ders bu ayrılmanın kendisini ele alıyor ve dört ad taşıyor: politik ekonomi, liberalizm, muhafazakârlık ve sosyalizm. Orada sorulacak olan, aynı sıkıntıya bakan görüşlerin neyi paylaştığı ve tam olarak hangi noktada birbirinden ayrıldığı.