Gelir, servet, mülkiyet ve yaşam şansı

Açılış sahnesi

Kadir, İzmir'de belediye otobüsü şoförü. Ocak ayının ilk haftasında kapının altından bir zarf atılıyor: ev sahibi Müzeyyen Hanım, kirayı yeni yıldan itibaren artıracağını bildiriyor. Kadir hesap yapıyor. Maaşı da yeni yılda artmış; ama kira artışı, maaş artışının neredeyse tamamını yutuyor. Eşiyle birlikte bir süredir ev almak için biriktirdikleri parayı düşünüyor; biriktirdikleri her yıl, ev fiyatları onlardan daha hızlı koşmuş.

Müzeyyen Hanım emekli bir öğretmen. Annesinden kalan daireye ek olarak, kocasıyla birlikte yıllar önce, fiyatlar henüz bu kadar yükselmemişken iki daire daha almışlar. Emekli maaşı tek başına geçimine yetmiyor; ama üç dairenin kirası onu rahat bir hayat sürdürebilen bir kadın yapıyor. Kadir'in kirasındaki artışın onun için ne anlama geldiğini soran olsa, "Fiyatlar her şeyde artıyor, benim de masraflarım var," diyecek.

Kadir o akşam oğluna bakıyor. Oğlu lisede, üniversiteye gitmek istiyor. Kadir, oğlunun bir gün ev sahibi olabilmesinin, kendisinin bugünkü maaşından çok, birilerinden kalacak bir şeye bağlı olduğunu düşünüyor. Ama Kadir'in ailesinden kalacak bir şey yok.

Bu derste ne olacak

Bu derste anlatılan sahneler ve örnek durumlar kurgudur; hiçbiri bir kayıttan alınmamıştır.

Sınıf şemaları dersinde sınıfı, insanların iş hayatındaki konumuna bakarak tanımladık: kim kimin için çalışıyor, nasıl ödeniyor, kim kimi denetliyor? Kadir ile Müzeyyen Hanım'ın hikâyesi, bu sorulara sığmayan bir eşitsizliği gösteriyor. Kadir çalışıyor, Müzeyyen Hanım emekli; ama asıl farkları birinin elinde mülk olması, öbürünün olmamasıdır.

Temel derslerde gelir ile serveti ayırmış, bir hanenin geliri kesildiğinde ne kadar dayanabileceğini anlatan dayanma süresini tanımlamıştık. Bu derste bu ayrımı sınıf analizinin merkezine taşıyoruz. Servetin nasıl biriktiğini ve kuşaktan kuşağa nasıl aktarıldığını, konutun sınıfları nasıl yeniden çizdiğini, varlık sahipliğinin ücretten daha belirleyici hâle geldiği bir ekonomiyi ve bütün bunların insanların ömürlerine kadar uzanan sonuçlarını göreceğiz.

Sıfır noktası — akış ve stok

Gelir bir akıştır: her ay gelen maaş, emekli aylığı, kira ya da kâr. Servet ise bir stoktur: belli bir anda sahip olunan ev, arsa, dükkân, birikim, altın ve hisse senetlerinin toplamından borçların çıkarılmasıyla kalan değer. İki kavram birbirine bağlıdır; ama aynı şey değildir. Yüksek gelirli biri, harcamaları ve borçları yüzünden hiç servet biriktiremeyebilir; düşük gelirli biri ise miras kalmış bir evde oturarak kira ödemekten kurtulabilir.

Servet, gelirden çok daha eşitsiz dağılır. Pek çok ülkede en zengin kesimin servetten aldığı pay, gelirden aldığı paydan belirgin biçimde büyüktür; nüfusun önemli bir kısmının ise neredeyse hiç serveti yoktur ya da borcu varlıklarından fazladır. Servetin bir başka özelliği, kendi kendini büyütebilmesidir: bir ev kira getirir, bir birikim faiz getirir, bir arsa değer kazanır. Kuramlar kursunda tanımladığımız rant, yani mülk sahipliğinden, çalışmadan elde edilen gelir, servetin bu kendini çoğaltan yüzünün adıdır.

Mekanizma — servetin kuşaklar boyunca yolculuğu

Servet eşitsizliğini kalıcı kılan en güçlü düzenek, servetin bir kuşaktan ötekine geçmesidir. Bu geçiş yalnız ölümden sonra kalan mirasla sınırlı değildir.

Fransız iktisatçı Thomas Piketty'nin servetin uzun dönemli seyri üzerine çalışmasına Türkiye derslerinde değinmiştik. Piketty'nin uyarılarından biri, servetin getirisi ekonominin büyümesinden hızlı olduğunda, mirasın toplumdaki önemi yeniden artar: insanların nereye varacağını kendi emekleri kadar, ailelerinden ne devraldıkları da belirler. Ona göre yirminci yüzyılın ortasında savaşların, yüksek vergilerin ve hızlı büyümenin geçici olarak gerilettiği bu eğilim, yüzyılın sonundan itibaren geri dönmeye başladı.

Servet uçurumu

Servet eşitsizliği, yalnız zengin ile yoksul arasında değil, toplumsal gruplar arasında da kalıcı uçurumlar açar. Amerikalı sosyologlar Melvin Oliver ve Thomas Shapiro, doksanların ortasında yayımladıkları bir çalışmada, Amerika'da siyah ve beyaz haneler arasındaki servet farkının, gelir farkından çok daha büyük olduğunu gösterdi. Aynı gelire, aynı eğitime ve aynı mesleğe sahip siyah ve beyaz aileler karşılaştırıldığında bile, servet farkı ortadan kalkmıyordu.

Servet uçurumu kavramı, cinsiyet ve göç gibi başka eşitsizlik eksenlerine de uygulanabilir. Kadınların mülk edinme ve miras alma hakkının tarih boyunca kısıtlanması ya da göçmenlerin kendi ülkelerinden servet getirememesi, benzer biçimlerde birikimli bir dezavantaj üretir.

Konutun çizdiği sınıflar

Kadir ile Müzeyyen Hanım'ın arasındaki fark, en çok konutta görünür. İngiliz sosyologlar John Rex ve Robert Moore, altmışların ikinci yarısında Birmingham'ın göçmenlerin yoğun yaşadığı bir mahallesinde yaptıkları araştırmada, konutun kendi başına bir sınıf ayrımı yarattığını ileri sürdü.

Ücretten varlığa

Bazı sosyologlar, son on yıllarda sınıfı belirleyen asıl şeyin ücretten varlık sahipliğine kaydığını ileri sürüyor. Avustralya'da çalışan sosyologlar Lisa Adkins, Melinda Cooper ve Martijn Konings, yirmilerin başında yayımladıkları bir kitapta bu değişimi yeni bir sınıf mantığı olarak tanımladı.

Varlık ekonomisi, kuşaklar arasında da bir ayrım yaratır. Konut fiyatları düşükken ev alan kuşaklar, bu artıştan büyük kazanç sağladı; onlardan sonra gelen kuşaklar ise ya aile desteğine ya da ömür boyu kiracılığa mahkûm kalma ihtimaliyle karşı karşıya. Bu yüzden bazı araştırmacılar, kuşak çatışması gibi görünen tartışmaların bir kısmının, aslında aileden varlık devralabilecek gençlerle devralamayacak gençler arasındaki bir sınıf ayrımını gizlediğini ileri sürer.

Ölçüt nerede yanlış çalışıyor

Servet ve mülkiyet üzerine düşünürken birkaç yanılgıdan kaçınmak gerekir.

İlk yanılgı, geliri sınıfın yeterli bir göstergesi saymaktır. Gelir, bir hanenin bugününü gösterir; servet ise dayanma gücünü, gelecekteki olanaklarını ve çocuklarına bırakabileceklerini. Gelir ölçümlerine dayanan bir analiz, servet eşitsizliğinin çok daha derin olan bölümünü görmez.

İkinci yanılgı, her mülk sahibini ayrıcalıklı saymaktır. Bir eve sahip olmak, o evin nakde çevrilebilir olduğu anlamına gelmez. Tek varlığı oturduğu ev olan biri, servet istatistiklerinde zengin görünebilir; ama gündelik hayatında nakit sıkıntısı çekebilir.

Üçüncü yanılgı, servetin yalnız çalışarak ve tasarruf ederek biriktirildiğini düşünmektir. Servetin önemli bir kısmı miras, hayattayken yapılan aktarımlar, arsa değer artışı ve varlık fiyatlarındaki yükselişle oluşur; bunların hiçbiri sahiplerinin çalışma temposuyla ilişkili değildir.

Yaşam şansına dönüşen servet

Weber'in yaşam şansı kavramını temel derslerde tanımlamıştık: bir insanın sağlıklı yaşama, eğitim alma, güvenli bir işe girme ve uzun yaşama olasılıkları. Servet, bu olasılıkları gelirden bağımsız olarak etkiler. Bir hanenin birikimi, bir hastalık sırasında özel bir hastaneye gidebilmeyi, bir işsizlik döneminde çocuğun okulunu bırakmamasını ya da kötü bir işi reddedebilmeyi mümkün kılar.

Bu etki en çarpıcı biçimde ömür uzunluğunda görünür. İki bin on altı yılında Amerika'da, Raj Chetty ve meslektaşlarının vergi kayıtlarıyla ölüm kayıtlarını birleştirdiği büyük bir çalışma, en yüksek gelirli kesim ile en düşük gelirli kesim arasında beklenen yaşam süresi farkının hem erkeklerde hem kadınlarda on yılı aştığını gösterdi. Sağlık sosyolojisi kursunda gördüğümüz sağlık gradyanı, toplumun her basamağında işleyen bu farkın adıdır.

Bazı ülkeler, bu eşitsizliğe karşı gelir desteğinin yanında servet desteği de denedi.

Kuramsal mercekler

Servet ve mülkiyet eşitsizliğine bakan sosyologlar farklı düzeneklere odaklanır.

Marksist mercek, mülkiyeti sınıf ilişkisinin kalbine yerleştirir. Rant, faiz ve kâr, mülk sahiplerinin, mülksüzlerin emeğinden ya da ihtiyacından pay almasının farklı biçimleridir. Kadir'in kirası bu bakışla, emeğinin bir kısmının Müzeyyen Hanım'a aktarılmasıdır.

Weberci mercek, mülkiyeti piyasa durumunu belirleyen kaynaklardan biri olarak görür ve konut sınıfı gibi kavramlarla, mülkiyetin farklı piyasalarda farklı sınıf konumları ürettiğini vurgular. Bu bakış, ev sahipleri ile kiracılar arasındaki çıkar çatışmasının mesleki sınıf çatışmasıyla örtüşmek zorunda olmadığını gösterir.

Aile ve kuşak merkezli mercek ise servetin bireyin değil, ailenin bir kaynağı olduğunu vurgular. Bu bakışa göre bir gencin sınıf konumunu anlamak için onun mesleğine değil, ailesinin varlıklarına ve bu varlıkların ne zaman, nasıl aktarılacağına bakmak gerekir.

Kadir'in kira mektubu bu üç bakışla okunduğunda üç ayrı soru doğar: Kimin emeği kimin cebine gidiyor? Kiracılar ile ev sahipleri ayrı çıkar grupları mı oluşturuyor? Kadir'in oğlu, babasının mesleğinden mi, yoksa ailesinin hiçbir varlığı olmamasından mı daha çok etkilenecek?

Ölçek

Ev içinde servet, bir ailenin kararlarını sessizce biçimlendirir: kimin üniversiteye gidebileceği, kimin kötü bir işi reddedebileceği, kimin evlenirken bir eve taşınacağı. Kardeşler arasında miras paylaşımı, aile içi ilişkileri uzun yıllar boyunca etkileyebilir.

Kentin ve piyasanın işleyişinde, konut fiyatları, imar kararları, kredi faizleri ve kira düzenlemeleri, kimin servet biriktirebileceğini belirler. Bir imar kararı, bir arsanın değerini bir gecede katlayabilir; bir kira düzenlemesi, kiracılar ile ev sahipleri arasındaki dengeyi değiştirebilir.

Devletin ve uluslararası sermayenin düzleminde ise miras vergileri, servet vergileri, faiz politikaları ve sermayenin ülkeler arasında serbestçe dolaşması, servet eşitsizliğinin seyrini belirler. Zenginlerin servetlerini vergi cennetlerinde tutabilmesi, ulusal politikaların etkisini sınırlar.

Türkiye'de kız çocuğunun miras payı

Türkiye'de Medeni Kanun, kabul edildiği yirmili yıllardan bu yana, miras paylaşımında kız ve erkek çocuklara eşit pay tanır. Bu, kadınların servet edinme hakkı bakımından önemli bir hukuki eşitlik adımıydı. Ancak hukuktaki eşitlik ile gündelik uygulama arasında bir mesafe olduğu, hukukçular, sosyologlar ve kadın örgütleri tarafından sıkça dile getirilir.

Özellikle kırsal bölgelerde ve tarım arazisi söz konusu olduğunda, kız çocuklarının miras paylarından erkek kardeşleri lehine vazgeçmesi yaygın olarak anlatılan bir uygulamadır. Bu vazgeçiş bazen bir feragatnameyle resmîleşir, bazen kız kardeşin payını hiç talep etmemesiyle sessizce gerçekleşir. Gerekçeler çeşitlidir: toprağın bölünmemesi, ailenin adının toprakta kalması, kızın evlenerek başka bir aileye "geçtiği" düşüncesi ya da kardeşler arasında küslük çıkmaması. Tapu kayıtları da mülk sahipleri arasında kadınların erkeklerden belirgin biçimde daha az yer aldığını gösterir.

Uygulamanın ne anlama geldiği üzerine araştırmacılar aynı yerde durmuyor. Bir kısmı, kız çocuklarının miras paylarından vazgeçmesini, kadınların servet birikimini kuşaklar boyunca engelleyen ve onları boşanma ya da dulluk gibi durumlarda savunmasız bırakan bir servet uçurumu düzeneği olarak görür. Bazıları ise bu uygulamanın her zaman tek yönlü bir kayıp olmadığını, bazı ailelerde payından vazgeçen kız çocuğunun karşılığında başka biçimlerde, örneğin düğün masrafları, eğitim desteği ya da sıkıntılı dönemlerde ailenin koruması gibi yollarla destek gördüğünü vurgular. Kentleşme, kadınların eğitim düzeyinin ve işgücüne katılımının artması ve mirasın giderek tarladan çok kent dairelerinden oluşmasıyla, bu uygulamanın nasıl değiştiği araştırılması gereken açık bir soru olarak duruyor.

Bu durum, başka toplumlarla karşılaştırıldığında da öğreticidir. Hukuken eşit miras hakkının tanındığı ama aile içi baskıların kadınları paylarından vazgeçirdiği benzer uygulamalar, Akdeniz'in ve Güney Asya'nın farklı köşelerinde de anlatılır. Hukuki eşitlik, servetin cinsiyetler arasında eşit dağılması için gerekli, ama yeterli değildir.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Servet eşitsizliğini ölçmek, gelir eşitsizliğini ölçmekten daha zordur; çünkü insanlar servetlerini çoğu zaman tam olarak bilmez, bildiklerini de söylemekten çekinir.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

1. Gelir bir akış, servet ise bir stoktur; servet gelirden çok daha eşitsiz dağılır ve rant, faiz ve değer artışıyla kendi kendini büyütebilir.
2. Kuşaklararası servet aktarımı, miras kadar hayattayken yapılan yardımları da kapsar ve aynı gelire sahip gençlerin hayatlarını birbirinden ayırır.
3. Servet uçurumu, geçmişteki ayrımcılığın servet birikimini engellemesi nedeniyle gelir farkları kapandığında bile süren gruplar arası eşitsizliktir.
4. Rex ve Moore'un konut sınıfı kavramı, konuta erişim biçimlerinin mesleki sınıftan bağımsız çıkar ayrımları yarattığını gösterir.
5. Varlık ekonomisi yaklaşımına göre, varlık fiyatları ücretlerden hızlı arttığında sınıf, çalışmaktan çok varlık sahipliğiyle belirlenir.
6. Servet, sağlıktan ömür uzunluğuna kadar yaşam şanslarını etkiler; varlık temelli politikalar bu eşitsizliğe birikim desteğiyle yanıt vermeye çalışır.
7. Türkiye'de kız çocuklarının miras paylarından vazgeçmesi, hukuki eşitliğin servetin cinsiyetler arasında eşit dağılması için yeterli olmadığını gösterir.

Sonraki derse köprü

Bu derste sınıfın maddi yüzüne, yani paraya, mülke ve mirasa baktık. Ama Müzeyyen Hanım'ın öğretmen geçmişi, Kadir'in oğlunun üniversite hayali ve bir ailenin evinde kitapların olup olmaması, servetle tam olarak ölçülemeyen başka bir eşitsizliğe işaret ediyor. İnsanlar yalnız sahip oldukları şeylerle değil, nasıl konuştukları, neyi beğendikleri, hangi müziği dinledikleri ve kime saygı gösterdikleriyle de birbirlerinden ayrılır. Sonraki ders, sınıfın bu kültürel yüzüne dönüyor: Weber'in statü ve yaşam tarzı kavramlarını ve Bourdieu'nün kültürel sermaye kavramını, zevklerin ve alışkanlıkların toplumsal sınırları nasıl çizdiğini anlamak için kullanıyor.