Beyin görüntüleme haberini okumak

Açılış sahnesi

Erzurum'da bir devlet hastanesinin psikiyatri servisi, gece yarısını biraz geçe. Hemşire odasında çay demlenmiş. Servis hemşiresi Gülsüm telefonundaki bir haberi yüksek sesle okuyor: "Depresyonun beyindeki izi bulundu. Bilim insanları tek bir taramayla depresyonu teşhis etmenin mümkün olduğunu açıkladı."

Nöbetteki asistan hekim Burak gözlerini ovuşturuyor. "Kaç kişiyle yapmışlar?"

Gülsüm haberi aşağı kaydırıyor. "Yazmıyor."

"Neye kıyasla? Sağlıklı insanlarla mı, başka hastalarla mı?"

"Onu da yazmıyor."

"Peki başka bir ekip aynısını buldu mu?"

Gülsüm gülüyor. "Haber dün çıkmış, Burak."

Servisin psikoloğu Nermin kapıda duruyor, sabah vardiyasına erken gelmiş. "Yarın sabah üç hasta bu haberi bana soracak," diyor. "Biri de ilacını bırakmak için gerekçe yapacak, çünkü 'tarama olmadan teşhis konmaz' diyecek."

Gülsüm, Burak ve Nermin bu ders için kurgulandı. Gece yarısı sorulan üç soru ise, bir beyin görüntüleme haberinin karşısında sorulması gereken soruların ilk üçü.

Bu derste ne olacak

M01-D06'da beyin bilgisinin bir açıklamayı neden fazladan güvenilir gösterdiğini konuştuk. Bu ders o güvenin karşısına bir okuma alışkanlığı koyuyor. Görüntüleme çalışmalarını ve onların haberlerini okurken sorulacak soruları sırayla kuracağız: kaç kişi ve kim, neye kıyasla, hangi analizle, bölgeden sürece nasıl geçilmiş, tekrarlanmış mı ve haber makaleden ne kadar uzaklaşmış. Her soruda, alanın kendi içinden gelen bir uyarıyı göreceğiz. Amaç, terapi odasına gelen bir haberi orada karşılayabilmek; makale yazmak bu dersin işi olmayacak.

Sıfır noktası

Görüntüleme yöntemlerinin neyi ölçtüğü, fMRI sinyalinin hücre etkinliğinin kendisi olmadığı, analiz yazılımlarının bazı ayarlarda yanlış pozitif üretebildiği ve güvenilir bireysel ilişkiler için binlerce katılımcı gerektiği Temel Psikoloji M04-D05'te işlendi. Bu ders o bilgileri bir okuma sırasına dönüştürüyor. Burada yöntemi yeniden anlatmayacağız; yöntemin bir habere nasıl yansıdığına bakacağız.

Mekanizma

Birinci soru: kaç kişi ve kim?

Burak'ın ilk sorusu en kolay sorulan ve en çok şey söyleyen soru. Görüntüleme çalışmaları pahalıdır ve uzun yıllar boyunca küçük örneklemlerle yapıldı. Küçük bir örneklemde bulunan büyük bir etki, çoğu zaman büyük örneklemlerde küçülür ya da kaybolur.

İkinci yarısı da önemli: kim? Üniversite öğrencileri mi, hastanede yatan ağır hastalar mı, ilaç kullanan ya da kullanmayan kişiler mi? Bir bulgunun terapi odasına taşınıp taşınamayacağı, çalışmadaki kişilerin oradaki danışana ne kadar benzediğine bağlı.

İkinci soru: neye kıyasla?

Görüntüleme karşıtlığı tanımında gördüğümüz gibi, her bulgu bir karşılaştırmadır. Haberler bu karşılaştırmayı neredeyse hiç yazmaz. Bir hasta grubu sağlıklı bir grupla mı, başka bir hasta grubuyla mı karşılaştırılmış? Bir görev neyle karşılaştırılmış? Tedavi öncesi ve sonrası karşılaştırmasında, tedavi almayan bir grup var mı?

Üçüncü soru: hangi analiz?

Bu soru en teknik olanı ve terapistin her ayrıntısını bilmesi gerekmez. Ama alanın kendi içinden çıkan bir uyarıyı tanımak, bazı haberlerdeki "inanılmaz derecede güçlü" ilişkilere şüpheyle bakmaya yeter.

Terapist için çıkan sonuç şu: bir haberde bir beyin ölçümünün bir kişilik özelliğini ya da bir duyguyu "neredeyse kusursuz" tahmin ettiği yazıyorsa, bu bir başarı işareti olmaktan çok bir uyarı işaretidir. İki ölçümün ikisi de gürültülüyse, aralarındaki ilişki belirli bir düzeyin üstüne çıkamaz.

Dördüncü soru: bölgeden sürece nasıl geçilmiş?

M01-D06'da tersine çıkarımı konuştuk: bölge etkinliğini zihinsel bir sürece çevirmek, o bölge birçok süreçte etkinleşiyorsa zayıftır. Bir haberi okurken bu soru somut bir biçim alır: makale bir bölgenin etkinleştiğini mi söylüyor, yoksa katılımcıların bir şey hissettiğini ya da düşündüğünü mü? İkincisi ölçülmüş mü, yoksa birincisinden mi çıkarılmış?

Beşinci soru: tekrarlandı mı?

Tek bir çalışma ne kadar dikkatli yapılmış olursa olsun, bir başlangıçtır. Bir bulgunun başka ekiplerce, başka örneklemlerde bulunup bulunmadığı sorusu, haberin söylediğinin ne kadar ağırlık taşıyacağını belirler. Bu soruyu bir literatürün bütünü için soran bir çalışma, beyin hacmi bulgularında rahatsız edici bir tablo gösterdi.

Kart, terapistin bir habere bakışını değiştirir. "Depresyonda şu bölge küçük" cümlesi, tek bir çalışmadan değil bir literatürden geliyorsa bile, o literatürün kendisi yanlılık taşıyabilir. Meta-analiz de, içine giren çalışmalardan daha güvenilir olamaz.

Usta katmanı

Haber ile makale arasındaki mesafe

Altıncı soru, haberin makaleden ne kadar uzaklaştığı. Bilim haberlerindeki abartının önemli bir kısmının kurumların kendi basın bültenlerinde başladığı Terapi Akademisi'nde S00-P02-D10'da kartlandı. Görüntüleme haberlerinde bu abartı tipik üç biçim alır: bir ilişki nedensellik gibi anlatılır, bir grup ortalaması kişiye uygulanır, bir bölge etkinliği bir duyguya çevrilir.

Bütün bunları sormaya vakit var mı?

Bir terapistin her habere altı soruyla yaklaşmaya vakti yoktur ve olması da gerekmez. Bu soruların asıl işi, terapistin kendi dilini korumak. Bir haber terapi odasına ancak terapistin ağzından girer. Terapist bir haberi kendisi taşımadan önce bu soruları sorarsa, danışanın getirdiği bir habere de aynı soruları birlikte sorabilir.

Terapi odasında

Seansta bu ders, terapistin bir haberi danışanla birlikte okuyabilmesi demektir. Terapist danışana bir bilgi vermez; ona bir okuma biçimi gösterir. Danışan bir sonraki haberi, terapisti yanında olmadan okuyacaktır. O zaman sorabileceği iki üç soru, terapistin o haber hakkında söyleyebileceği her şeyden daha uzun ömürlüdür.

Oya ile Selin'i M01-D06'nın sonunda bir broşürün dipnotunda bırakmıştık. Broşür "bilimsel çalışmalarla desteklenmektedir" diyordu ve bir makale adı veriyordu.

Oya o seansta Selin'e kliniğe gitmemesini söylemedi. Selin kendi sorduğu soruyla, broşürün vaadi ile dayandığı makalenin söylediği arasındaki mesafeyi gördü. Bu mesafeyi görmek, ona bir karar vermekten daha çok şey verdi: bir sonraki broşürü okumanın bir yolunu. Tek bir kişinin taramasıyla tedavi seçmenin bugünkü durumu M26-D04'ün konusu.

Kanıtın sınırı

Bu derste önerilen okuma soruları alanın kendi yöntem eleştirilerinden türetildi; ama bu soruları sormayı öğrenen terapistlerin daha doğru kararlar verdiğini ya da danışanlarına daha iyi bilgi aktardığını gösteren bir çalışmaya rastlamadık. Vul ve arkadaşlarının eleştirisi belirli bir dönemin, belirli bir alanın çalışmalarına yönelikti; görüntüleme analiz yöntemleri o yıldan bu yana önemli ölçüde değişti ve bugünkü çalışmalarda döngüsel analizin ne kadar yaygın olduğu bilinmiyor. Ioannidis'in hesabı da 2006 ile 2009 arasındaki literatürü kapsıyor ve meta-analizlerin özet etkilerini doğru kabul ediyor. Görüntüleme alanında son yıllarda daha büyük örneklemlere, ön kayda ve açık veriye doğru bir dönüşüm yaşanıyor; bu dönüşümün eski bulguları ne kadar değiştireceği henüz tartışılıyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir beyin görüntüleme haberi bir karşılaştırmanın sonucunu bildirir: bir bölge, bir koşulda öteki koşula göre daha fazla ya da daha az etkinleşmiştir. "Etkinleşti" kelimesi bu karşılaştırmayı gizler.

Bir haberi okurken sorulacak sorular sırayla şunlar: kaç kişi ve kim, neye kıyasla, hangi analizle, bölgeden sürece nasıl geçilmiş, tekrarlanmış mı ve haber makaleden ne kadar uzaklaşmış. İlk dördü hiçbir teknik bilgi gerektirmez.

Alanın kendi içinden gelen eleştiriler iki uyarı bıraktı: aynı veriden seçilip aynı veride ölçülen bölgeler ilişkileri olduğundan güçlü gösterebilir ve bir literatürün tamamı bile beklenenden fazla anlamlı sonuç taşıyabilir.

Terapist bir haberi danışanına anlatmak yerine onunla birlikte okuduğunda, danışana tek bir haberin değil bütün haberlerin karşısında kullanabileceği bir okuma biçimi vermiş olur.

Sonraki derse köprü

Selin'in okuduğu makalenin yöntem bölümünde bir cümle daha var: bulgunun "sıçanlardaki korku devreleriyle uyumlu olduğu" yazıyor. Oya bu cümlede durup Selin'e bir şey anlatmak istiyor, ama seansın sonu geliyor. Sonraki ders, M01-D08, o cümleyi açıyor: hayvan çalışmasından insana aktarılan bir bulgunun hangi adımlarda güç kaybettiğini ve bu akademinin neden kemirgen bulgularını ayrı bir etiketle işaretlediğini.