Dosya ve dosya sistemi

Açılış

Selin şirketteki işlerinin yedeğini evde tutmak için internetten ikinci el bir harici disk aldı. Disk geldiğinde bilgisayarına taktı; dosya gezgini diski boş gösteriyordu, bir terabaytın tamamı kullanılabilirdi. Satıcı ilanında "biçimlendirildi, sıfır gibi" yazmıştı.

Ertesi gün iş arkadaşı Tolga, kendi eski diskinden yanlışlıkla sildiği bir klasörü geri getirmek için kullandığı dosya kurtarma programından söz etti. Selin merak etti ve programı kendi yeni diskinde, yalnız diskin gerçekten boş olup olmadığını görmek için çalıştırdı. Program birkaç dakika içinde binlerce dosya adı listeledi: bir ailenin tatil fotoğrafları, taranmış kimlik kartları, bir şirkete ait faturalar.

Selin hiçbir dosyayı açmadı. Programı kapattı ve diski bir kenara koydu. Ama aklında bir soru kaldı: ekranda boş görünen bir disk nasıl bu kadar doluydu? Bu ders o sorunun cevabını veriyor ve dosya gezgininin sana gösterdiklerinin diskte olanın yalnız bir kısmı olduğunu anlatıyor.

Tek fikir

Dosya gezgini diskin kendisini değil, dosya sisteminin tuttuğu haritayı gösterir. Uzantılar gizlenebilir, dosyalar saklanabilir ve silinen dosyalar çoğu zaman yalnız haritadan çıkarılır; ekranda görünen, diskte olanın tamamı değildir.

Nasıl çalışır

Dosyaların baytlardan oluştuğunu ve türlerini ilk baytlarının ele verdiğini artık biliyorsun. Ama bir disk milyarlarca bayttan oluşur. Hangi baytların hangi dosyaya ait olduğunu, dosyanın adını ve nerede başlayıp nerede bittiğini bilen bir düzen gerekir.

Dosya sistemini bir kütüphanenin kartoteksi gibi düşünebilirsin. Kitaplar raflarda durur; kartotekste ise her kitabın adı, rafı ve sırası yazar. Dosya gezgini sana raflara değil kartoteğe bakarak liste gösterir. Kartotekte olmayan bir kitabı göremezsin, rafta dursa bile.

Bu düzenin güvenlik açısından üç sonucu var. İlki adlarla ilgili.

İşletim sistemleri tarihsel olarak kullanıcıyı uzantılarla uğraştırmamak için bilinen dosya türlerinin uzantılarını gizler. Windows'ta bu ayar varsayılan olarak açık gelir. Sonuç, saldırganların yıllardır kullandığı basit bir aldatmacadır: Mutabakat.pdf.exe adlı bir program, son uzantı gizlendiğinde ekranda Mutabakat.pdf olarak görünür. Bir önceki derste dosyanın içine bakarak gördüğümüz uyuşmazlığı, burada adın kendisi saklar.

İkinci sonuç görünmezlikle ilgili.

Gizli dosyaların çoğu masumdur: ayarlar, önbellekler, sistemin kendi kayıtları. İşletim sistemi onları kullanıcı yanlışlıkla silmesin diye saklar. Ama aynı mekanizma kötü amaçlı yazılımların da işine yarar; bazı yazılımlar bir USB bellekteki gerçek klasörleri gizleyip yerlerine aynı adı taşıyan, tıklandığında kendini çalıştıran kısayollar koyar. Kullanıcı klasörünü açtığını sanır.

Üçüncü sonuç silmeyle ilgili ve Selin'in diskini açıklıyor.

Silmenin aslında birkaç katmanı vardır. Bir dosyayı sildiğinde önce çoğu zaman çöp kutusuna taşınır; orada hâlâ tam bir dosyadır. Çöp kutusunu boşalttığında dosya sistemi kartoteksten kaydı kaldırır ve dosyanın kapladığı alanı "boş" olarak işaretler; baytlar yerinde durur. Ancak o alana yeni bir dosya yazıldığında eski baytların üzerine yazılır. Hızlı biçimlendirme de benzer çalışır: yeni ve boş bir kartotek açar, rafları boşaltmaz.

Katı hâl sürücülerinde tablo biraz farklıdır. Bu sürücüler kendi iç düzenleri gereği, işletim sisteminin boş olarak bildirdiği alanları bir süre sonra kendiliğinden temizleyebilir. Ama bunun ne zaman ve ne kadar eksiksiz olacağı sürücüye bağlıdır ve garanti edilemez. Güvenilir yol, bu modülün ilk dersinde gördüğümüz gibi, şifreleme anahtarını yok etmek ya da bir temizleme rehberindeki yöntemlerden birini uygulamaktır.

Sahada

Savunma

Bu dersin savunması, ekranın sana gösterdiği haritayı daha doğru bir harita hâline getirmektir.

Uzantılar için ilk önlem, uzantıları görünür kılmaktır. Windows'ta bilinen dosya türlerinin uzantılarını gizleyen ayarı kapatmak, çift uzantı aldatmacasını büyük ölçüde boşa çıkarır; kurumlarda bu ayar bütün bilgisayarlara merkezî olarak uygulanabilir. İkinci önlem, uzantıya değil türe bakma alışkanlığıdır: beklemediğin bir dosyayı açmadan önce özelliklerinde türünü kontrol etmek. Üçüncü önlem kurumsal düzeydedir: e-posta sistemleri çalıştırılabilir uzantılı ve çift uzantılı ekleri doğrudan engelleyebilir.

Gizli dosyalar için önlem, gerektiğinde onları görebilmektir. Gizli dosyaları her zaman göstermek sistem dosyalarını yanlışlıkla silme riskini artırır; ama bir şüphe anında, Bora'nın USB bellekte yaptığı gibi, ayarı açıp bakmayı bilmek gerekir. Ortak bilgisayarlarda takılan bir belleğin içeriğinin otomatik açılmasını ve çalıştırılmasını kapatmak, bu yolla yayılan yazılımları durdurur.

Silme için savunmanın iki yönü vardır. Kaybetmek istemediğin veri için tek güvenilir koruma yedektir; kurtarma programları bir şans verir, garanti vermez. Gerçekten yok etmek istediğin veri için ise silmek ve biçimlendirmek yeterli değildir. Bir cihazı elden çıkarmadan önce şifreleme anahtarını yok etmek, yani şifreli bir cihazı fabrika ayarlarına döndürmek ya da bir temizleme rehberindeki yöntemi uygulamak gerekir. En iyisi bu sorunu baştan çözmektir: bütün diskleri ve taşınabilir bellekleri ilk günden şifrelemek, onları sonradan güvenle elden çıkarmayı kolaylaştırır.

Son olarak satın aldığın ikinci el bir saklama ortamını, kullanmadan önce kendin temizle. Önceki sahibinin verisi orada olabilir; senin verin de bir gün başka birinin elinde olabilir.

Uygulama

Bu uygulamada kendi bilgisayarının dosya gezginini daha dürüst hâle getireceksin. Hiçbir dosyayı silmeden, yalnız ayarları değiştirerek ve bakarak çalışırsın.

Uzantı ayarını açık bırakmanı öneririm. İlk günlerde dosya adları biraz kalabalık görünecek, birkaç gün sonra fark etmeyeceksin.

Defter: Değişiklik günlüğüne iki satır: uzantı gösterme ayarının açıldığı tarih ve İndirilenler klasöründe şüpheli bir dosya bulup bulmadığın. Envanterde her taşınabilir bellek ve harici diskin yanına "şifreli mi" notu.

Hata köşesi

Etik ve sınırlar

Selin'in diski bu dersin etik sorusunu tam olarak soruyor: satın aldığın bir ortamda başkasının verisini bulursan ne yaparsın? Disk artık senindir, ama içindeki fotoğraflar ve faturalar önceki sahiplerinindir ve onlara bakma yetkin yoktur. Doğru davranış Selin'inkidir: açmadan durmak, mümkünse satıcıya ya da önceki sahibe haber vermek ve ortamı güvenle temizlemek. Kurtarma programlarını yalnız kendi verini kurtarmak için kullanırsın. Bir iş arkadaşının bilgisayarında, bir kurumun diskinde ya da başkasına ait bir bellekte silinmiş dosyaları kurtarmaya çalışmak, sahibinin açık izni ya da yetkili bir adli inceleme görevi olmadan yapılamaz; silinmiş bir dosya, sahibinin artık görünmesini istemediği bir dosyadır.

Kapanış

1. Dosya sistemi diskteki baytları dosyalara bağlayan bir haritadır ve dosya gezgini sana diski değil bu haritayı gösterir.
2. Gizlenen uzantılar çift uzantı aldatmacasına, gizli dosyalar saklanmaya imkân verir; uzantıları görünür kılmak ve türe bakmak bu aldatmacaları büyük ölçüde boşa çıkarır.
3. Silmek ve hızlı biçimlendirmek çoğu zaman yalnız haritadaki kaydı kaldırır; kaybetmek istemediğin veriyi yedek, yok etmek istediğin veriyi şifreleme anahtarının imhası ya da bir temizleme yöntemi korur.

Üç soru

1. Ekranda Teklif.pdf olarak görünen bir dosya nasıl bir program olabilir ve bunu nasıl anlarsın?
2. Çöp kutusu boşaltılmış bir diskteki dosyalar neden hâlâ kurtarılabilir?
3. Satın aldığın ikinci el bir USB bellekte önceki sahibinin silinmiş dosyalarının durduğunu fark edersen ne yapmalısın?

Yanıtlar

1. Dosyanın gerçek adı Teklif.pdf.exe olabilir ve işletim sistemi bilinen türlerin son uzantısını gizlediği için yalnız ilk kısım görünür. Bunu anlamak için dosyanın özelliklerinde tür satırına bakarsın ya da uzantıları gösteren ayarı açarsın; tür "Uygulama" diyorsa ya da gerçek uzantı .exe ise dosya bir programdır ve açılmamalıdır.
2. Çöp kutusunu boşaltmak dosya sisteminin o dosyaları gösteren kayıtlarını silinmiş olarak işaretler ve alanı boş kabul eder, ama baytları silmez. Üzerine yeni veri yazılana kadar dosyaların içeriği diskte durur ve kurtarma programları bu içeriği bulabilir.
3. Dosyaları açmamalı, kopyalamamalı ve paylaşmamalısın; çünkü verinin sahibi sen değilsin ve bakma yetkin yok. Mümkünse satıcıya ya da önceki sahibe haber verirsin. Belleği kullanmadan önce bir temizleme yöntemiyle tamamen siler, şifreleme açarak yeniden biçimlendirirsin.

Sonraki derse köprü

Bu derste dosya sisteminin bir düzen olduğunu, dosya gezgininin de o düzenin bir görüntüsü olduğunu gördük. Peki bu düzeni kim işletiyor, hangi programın hangi dosyaya dokunabileceğine kim karar veriyor? Sıradaki ders işletim sisteminin görevini ele alıyor: çekirdek, kullanıcı alanı ve uygulamalar arasındaki sınırı ve bu sınırın neden güvenliğin temel taşı olduğunu.