Zaman sıkıştırma ve birleşik karakter

Açılış sahnesi

Burcu bu sabah masaya ince bir deste bırakıyor. SANDIK'ın yeni sayfaları. En üstte bir karakter listesi var. Müzeyyen, Behiye, Turhan, Saffet. Başka şoför yok.

Selim durak sahnesini okuyor. Sabah, dolmuşlar sırada. Saffet kollarını kavuşturmuş, Müzeyyen'e bakıyor. "Kadından şoför olmaz," diyor. Birkaç sayfa sonra aynı Saffet, kasabanın dışındaki toprak yolda Müzeyyen'e direksiyon tutmayı gösteriyor.

"Saffet ikisini de yapmış mı?" diye soruyor Selim.

Burcu başını sallıyor. "Hiçbirini yapmamış. Durakta üç şoför varmış. İtiraz eden Hayri. Direksiyonu gösteren İrfan. Saffet yalnız dolmuşun yıkandığı sabahları anlatıyor. Üçünü tek adamda topladım. Film daha temiz akıyor."

Emre sayfayı alıp ışığa tutuyor. "Saffet hâlâ kasabada yaşıyor, değil mi?"

"Çarşının arkasında. Her sabah kahveye iniyor."

"O zaman bu filmi izleyecek. Kahvedekiler de izleyecek. Kadından şoför olmaz diyen adamın yüzü, Saffet'in yüzü olacak."

Burcu sayfayı geri alıyor. Bir süre kimse konuşmuyor. Nermin Hanım listedeki Saffet adının yanına küçük bir çizgi çekiyor. Çizginin ucuna iki ad yazıyor: İrfan, Hayri.

Birleşik karakter seyirciye kolaylık sağlar, ama adını taşıyan yaşayan insan ona kendi hayatına eklenmiş başka hayatlar olarak bakar.

Bu derste ne olacak

Tek bir kişinin hayatını anlatırken zamanı ve insanları nasıl topladığımızı konuşacağız. Önce Müzeyyen'in dolmuş yıllarını birkaç mevsime indireceğiz. Sonra ehliyetin tarihi ile Saffet'in hatırladığı yaz arasındaki farkı bir sahne malzemesi olarak deneyeceğiz. Durağın üç şoförünü birleştirmenin bedelini ve kurmaca bir şoförle değiştirmenin yolunu tartacağız. Hiç kaydı olmayan bir sese nasıl replik yazılacağını soracağız. Sonunda değişikliklerin toplamına ve kime ne zaman söyleneceğine bakacağız. Her değişiklikte tek bir soru dönecek: bunun yükünü kim taşıyor? Filmler bir kayak kulesinden, bir poker masasından, bir polis telefonundan, Ay'dan ve And Dağları'ndan geliyor.

Sıfır noktası

Bir dönem filminde sıkıştırma bir takvimi değiştirir. Bir biyografide aynı işlem bir insanı değiştirir. Aradaki fark küçük görünür, ama yazarın yükünü tümüyle başka bir yere taşır.

Bir grevi anlatan film yüzlerce insanın birkaç ayını iki saate toplar. Hiçbir işçi kendini filmde bulmaz. Bir biyografi ise tek bir kişinin yıllarını toplar. O kişinin her yılı, onu tanıyan birinin hafızasında durur. Kardeşi, oğlu, iş arkadaşı, komşusu. Film çıktığında hepsi o yıllara kendi hatırasıyla bakar.

Biyografinin ikinci sorunu yan karakterlerdedir. Bir hayatın çevresinde onlarca insan vardır. Senaryo bunların ancak birkaçını taşıyabilir. Yazar birini atar, ikisini birleştirir, birinin yerine kurmaca birini koyar. Dönem hikâyesinde birleştirilen kişiler çoğu zaman bir dönemin adsız yüzleridir. Biyografide ise adları vardır. Bazıları hâlâ aynı kasabada yaşar.

Üçüncü sorun sesle ilgilidir. Ünlü bir kişinin konuşmaları kayıtlıdır. Röportaj verir, mektup yazar, sahneye çıkar. Özel bir kişinin sesi ise çoğu zaman hiç kaydedilmemiştir. Yazar o sese replik yazmak zorundadır. Her replik, artık konuşamayan birine söylettirilen bir sözdür.

Bu derste sorduğumuz soru bu yüzden "değiştirebilir miyim?" sorusu değil. Değiştirmek kaçınılmaz. Soru, değişikliğin kimin üstüne düştüğü. Müzeyyen'in üstüne mi, Saffet'in üstüne mi, yoksa kasabanın hatırladığı bir kadının üstüne mi?

Bir de sadakat sorusu var. Biyografi yazarı kime sadık kalır? Olgulara mı, kişiye mi, yoksa kişiyi sevenlerin anlattığı hikâyeye mi? Bunlar çoğu zaman aynı yönü göstermez. Behiye'nin hafızasında ablası ağırbaşlı, sözü dinlenen bir kadın. Kasaba onu gözü kara bir kahraman olarak anlatıyor. Belgeler ise yakıtını yazan, lastiğini not eden bir kadını gösteriyor. Aile anlatısına sadakat, ailenin her cümlesini doğru saymak demek değildir. Ailenin sevdiği kişiye, eldeki kanıtlarla hakkını vermek demektir. Bazen bu, ailenin duymak istemediği bir ayrıntıyı korumayı gerektirir. Bazen de ailenin bildiği ama hiçbir belgenin taşımadığı bir şeyi saygıyla dinlemeyi.

Burcu'nun elinde bunu ölçecek bir araç da var. Ehliyet tarihli, kupür kesik, mektuplar tek yönlü. Saffet'in hatırası canlı ama yıllar karışmış olabilir. Her değişiklik bu malzemenin bir parçasına dokunacak. Dokunduğu parçanın sahibi de hesaba girecek.

Mekanizma

Yılları mevsime toplamak

Müzeyyen'in dolmuş yıllarının kaç yıl sürdüğünü Burcu tam bilmiyor. Defterin ön yarısı birkaç yıla yayılıyor. Senaryo ise ilk yazdan başlayıp bir kışta bitiyor. Yıllar, üç mevsime iniyor.

Bu bir zaman sıkıştırma. Ama Burcu'nun asıl sorusu başka. Yıllarca tekrarlanan bir alışkanlık birkaç mevsime nasıl sığar?

Saffet'in anlattığı sabah tam böyle bir sahne. Müzeyyen dolmuşunu sabah ezanından önce yıkıyor. Kova, bez, soğuk su, boş durak. Bu sahne bir sabahı değil, belki bin sabahı taşıyor. Burcu onu filmde üç kez kullanmak istiyor. Yazın aydınlıkta, sonbaharda alacakaranlıkta, kışta karanlıkta. Aynı iş, değişen ışık. Seyirci yılların geçtiğini değil, alışkanlığın sürdüğünü görüyor.

Selim bir sınır koyuyor. Temsilî sahne bir tekrarı taşır, bir istisnayı taşımaz. Jandarma günü bir tekrar değil. Onu bin sabahın içine karıştırırsan sıradan bir gün gibi görünür.

Belgeyle hatıra arasındaki ay

Ehliyetin üstündeki tarih tartışma götürmüyor. Saffet'in hatırladığı yazdan sonraki sonbahar. Saffet ise jandarma olayını Müzeyyen'in ilk yazına koyuyor. İki bilgi aynı hayatın içinde çarpışıyor.

Burcu'nun ilk içgüdüsü farkı silmek. Ya ehliyeti yaza çekecek ya da Saffet'in yazını sonbahara itecek. Her biri bir tarafı susturuyor.

Nermin Hanım üçüncü bir yol gösteriyor. Ehliyet sonbaharda gelsin, belgedeki gibi. Yaz sahneleri Saffet'in anlatışıyla açılsın. Seyirci yazın direksiyonda bir kadın görüyor. Sonbaharda postacı bir zarf getiriyor. Müzeyyen zarfı açıyor, kartı uzun uzun inceliyor ve cebine koyuyor. Film yazın ne olduğunu söylemiyor. Ama seyirci bir soru taşımaya başlıyor: o yaz neyle sürdü?

Fark burada bir hata değil, bir gerilim kaynağı. Ehliyetsiz direksiyon iddiası kanıtlanmıyor. Yalanlanmıyor da.

Durağın üç şoförü

Burcu'nun birleştirmesi bir birleşik karakter. Ama işlevleri farklı üç adamı topluyor. İtiraz eden Hayri, öğreten İrfan, sabahları tanıyan Saffet. Birleştirmenin bilinen kuralı aynı işlevi taşıyan insanları toplamaktır. Burcu'nun Saffet'i bu kuralı bozuyor. Hem düşman hem öğretmen olan bir adam tutarsız görünüyor.

Daha ağır sorun ise kasabada.

Saffet filmde kendi adını görecek. Kendi durağını, kendi kahvesini. Sonra kendi ağzından hiç söylemediği bir cümle duyacak: "Kadından şoför olmaz." Kahvedekiler ona dönüp bakacak. İrfan yıllar önce öldü. Hayri kasabadan çoktan taşındı, nerede olduğunu kimse bilmiyor. Bu cümlenin bütün yükü kasabadaki tek tanığa düşecek.

Burcu bir anda fark ediyor. En çok yardım eden tanığı, filmin en çirkin cümlesiyle ödüllendirmiş.

Kurmaca bir şoför

Burcu'nun önünde iki yol var. Saffet'i dağıtmak ya da itirazı başka birine vermek. Hayri'nin adını kullanmak istemiyor. Hayri'nin sesini duymadı. Saffet'in "Hayri öyle derdi" cümlesi tek kaynak.

Burcu itirazı kurmaca bir şoföre veriyor. Adını henüz koymadı. Bu adam durakta Müzeyyen'e sıra vermek istemeyen biri. Saffet ise kendi adıyla kalıyor ve yalnız kendi anlattıklarını yapıyor. Dolmuşu yıkayan kadını izliyor, sırası gelince kenara çekiliyor.

Nermin Hanım ikameye de bir sınır çiziyor. İkame karakter kimseyi suçlamıyor gibi görünür. Ama kasaba Hayri'yi hatırlıyorsa kurmaca şoförde onu görebilir. Uydurma bir ad, bir kasabanın hafızasına karşı her zaman yeterli değildir.

Müzeyyen'in sesi

Müzeyyen'in kendi sesinden geriye neredeyse hiçbir şey kalmadı. Cevap mektupları yok. Ses kaydı yok. Defterin ön yarısında el yazısı var, ama yalnız rakamlar ve tek kelimelik notlar: lastik, yağ, tamir.

Filmde Müzeyyen konuşmak zorunda. Her repliği üretilmiş diyalog olacak. Burcu bu repliklerin nereden geleceğini arıyor.

Saffet bir cümle hatırlıyor. Biri sırasını isteyince Müzeyyen "Sıra sıradır," dermiş. Behiye'nin mektupları da dolaylı bir iz bırakıyor. "O işi bırak artık" diyen bir kız kardeş, ablasından bırakmayacağını duymuş olmalı. Burcu bu ikisinden kısa, keskin bir ses kuruyor. Az konuşan, sözünü tekrarlamayan bir kadın.

Selim bir şeye dikkat çekiyor. Saffet bu cümleyi elli yıl sonra hatırlıyor. Behiye'nin mektupları ise tek yönlü. Aktarılmış ses, aktaranın sesini de taşır. Burcu kendi kalemini de bağlıyor. Müzeyyen'e uzun bir itiraf yazmayacak. Kimsenin aktarmadığı bir duyguyu onun ağzına koymayacak.

Değişikliklerin toplamı

Burcu sapma defterini açıyor. Satırlar tek tek masum. Yıllar üç mevsime indi. İtirazcı kurmaca oldu. Müzeyyen'in replikleri kısa ve keskin. Ehliyet sonbaharda geliyor, yaz bir soru olarak kalıyor.

Nermin Hanım satırları birlikte okutuyor.

Toplam bir yöne bakıyor. Sıkıştırma Müzeyyen'i daha hızlı, daha kararlı gösteriyor. Kurmaca düşman onu daha yalnız gösteriyor. Kısa replikler onu daha sert yapıyor. Hepsi birlikte kasabanın gözü kara şoförüne yaklaşıyor. Belgelerdeki kadın ise daha sessiz. Yakıtını yazan, lastiğini not eden biri. Burcu bir sahne ekliyor. Müzeyyen akşam durakta oturmuş, deftere günün hasılatını yazıyor. Hiçbir şey olmuyor. Portre biraz geri dönüyor.

Kime, ne zaman söylenir

Değişiklikler seyirciye bir kartla söylenebilir. Burcu iki aday yazıyor. Açılışta: "Gerçek bir hayattan." Kapanışta: "Durağın bazı şoförleri tek bir karakterde toplandı, bazı adlar değiştirildi." Kart seyirci için bir sapma beyanı. Ama tek bir kişinin hayatında başka bir muhatap daha var.

Burcu Saffet'in sahnelerini ona okumaya karar veriyor. Saffet bir yeri düzeltebilir. Bir yere itiraz edebilir. Belki de hiçbir şey demez. Ne derse desin, Burcu onun kendini nerede gördüğünü filmden önce öğrenecek.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Temsilî sahneyi değiştirerek tekrarla. Ezan öncesi yıkama üç kez geliyorsa üçü de aynı olmasın. Işık değişsin, kova değişsin, Müzeyyen'in hızı değişsin. Seyirci tekrarı fark eder, farkı da okur. Sıkıştırılmış yıllar o farkta yaşar.

Birleştirmeden önce işlevleri yaz. Her gerçek kişinin hikâyede ne yaptığını tek bir fiille not et. İtiraz etmek, öğretmek, tanıklık etmek. Fiiller farklıysa birleştirme karakteri bölecektir. O zaman ayır ya da ikameye git.

Yaşayan tanığa yalnız kendi yaptığını ver. Adı gerçek kalan bir yan karakter başkasının cümlesini taşımamalı. Hele bu cümle ağırsa. Saffet kendi adıyla kalıyorsa yalnız Saffet'in anlattığını yapar.

Kötüyü kurmacaya, iyiyi gerçeğe verme cazibesini izle. Her çirkin söz kurmaca bir ağza, her iyilik gerçek bir ada gidiyorsa portre tatlanır. Dürüst olmak için bazen bir gerçek kişiye kusurunu bırakmak gerekir. Bunu yaparken de kaynağın ne dediğine bak.

Aktarılmış sesin aktaranını hesaba kat. Saffet'in hatırladığı "Sıra sıradır" cümlesi Saffet'in Müzeyyen'i nasıl gördüğünü de anlatır. Behiye'nin mektupları ablasını bir kız kardeşin gözüyle kaydeder. Repliği kurarken iki filtreyi de kenara not et.

Üretilmiş replikte kısalık bir güvencedir. Kısa replik az şey iddia eder. Uzun bir konuşma bir dünya görüşü, bir itiraf, bir pişmanlık uydurur. Kaydı olmayan bir kişiye en az sözü ver, gerisini davranışa bırak.

Belgenin tarihini kameraya göster. Ehliyet sonbaharda geliyorsa üstündeki mühür ve tarih bir yakın çekimde görünebilir. Seyirci belgeyi görür, hatırayı duyar. Aradaki fark böylece filmin bir iddiası değil, bir sorusu olur.

Sapma defterine "kim tanır" sütunu ekle. Her değişikliğin yanına onu kimin fark edeceğini yaz. Saffet, Behiye, kasabanın kahvesi, Turhan. Bu sütun dolarsa tanığa okumanın listesi de hazır olur.

Portre kaymasını efsaneye göre ölç. Biyografide kayma neredeyse hep anlatılan hikâyenin yönüne olur. Değişikliklerin toplamı kasabanın efsanesine yaklaşıyorsa dur. Belgelerdeki sessiz kadından bir sahne geri getir.

Ölü tanıkla yaşayan tanığı aynı terazide tartma. İrfan'ın sözü artık yalnız Saffet'in ağzından geliyor. Ölmüş bir tanığın payına düşen her iyilik ve her kusur, aktaranın hafızasıyla sınırlı. İrfan'ın çocukları kasabada yaşıyorsa onlar da babalarını o sahnede tanıyacak. Yaşayan tanığa okuma yapılır. Ölmüş tanığın yakınları da listeye girer.

Sıkıştırmanın yaşa ne yaptığına bak. Yıllar mevsime inince oyuncunun yüzü de sabit kalır. Seyirci Müzeyyen'i hep aynı yaşta görür. Bu bir yalan sayılmaz. Ama dolmuş yıllarının bir kadının bedeninde bıraktığı izi de siler. Gerekiyorsa yaşı tek bir ayrıntıyla taşı: bir gözlük, ağırlaşan bir adım, kalınlaşan bir defter.

Aileye sadakat ile kişiye sadakati ayır. Behiye ablasının saygın görünmesini istiyor. Bu istek anlaşılır, ama Müzeyyen'in kendisi hakkında bir bilgi değil. Bir sahneyi aile istediği için değiştiriyorsan bunu sapma defterine ayrı bir satır olarak yaz. Kimin hatırı için yaptığını da not et.

Kartın neyi söylemediğini de oku. "Bazı adlar değiştirildi" cümlesi hangi adların değişmediğini de ima eder. Seyirci değişmeyen her adı olduğu gibi gerçek sanır. Saffet'in adı kartın gölgesinde daha da gerçek görünecek. Bu, onun sahnelerini daha dikkatli yazmanı gerektirir.

Kartı en son yazarsın, ama ilk sayfada bilirsin. Kapanış kartı neyi söyleyecekse, değişiklikler ona göre seçilir. "Bazı adlar değiştirildi" diye yazabileceğini biliyorsan, değiştirmediğin adların da sorumluluğunu taşırsın.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Biyografide sıkıştırma bir takvimi değil, bir insanın görünüşünü değiştirir.
• Temsilî sahne, yıllarca süren bir tekrarı tek bir anda taşır; tekrarın sıklığı da bir olgudur.
• Belge ile hatıra arasındaki fark silinmeden sahnelenebilir.
• Birleşik karakter aynı işlevi taşıyan insanları toplar; işlevler farklıysa karakter bölünür.
• Tanınma riski, birleşik karakterin yükünün yaşayan bir tanığa düşmesidir.
• İkame karakter bir yeri doldurur ama gerçek sahiplerini görünmez yapar.
• Kaydı olmayan sesin replikleri aktaranların izini taşır; kısa replik daha az şey uydurur.
• Tek tek masum değişiklikler toplamda portreyi kaydırabilir.
• Aile anlatısına sadakat, kişiye kanıtlarla hakkını vermektir.
• Şeffaflık hem seyirciye hem tanığa borçlanılır.
• Kart, değiştirilmeyen adları da daha gerçek gösterir.
• Ölmüş tanığın yakınları da kendini filmde bulabilir.

Sonraki derse köprü

Burcu, Saffet'in sahnelerini bir zarfa koyuyor. Bu hafta kahvede ona okuyacak. Saffet kendini o sayfalarda bulduğunda ne isteyebilir? Kendi adının kullanılmasına onun bir hakkı var mı? Müzeyyen kasabaya mal olmuş bir kadın mı, yoksa yalnız ailesinin özel hayatında mı yaşıyor? Turhan'ın reddi bir duygu mu, yoksa yakınların korunan bir hakkı mı? Hukuk ve etik, bir hayatı anlatmanın sınırını bu sorularla çiziyor. Bu sınırı yazar kendi başına çizemez; bazen bir hukukçuya sorar.