Yaş grubuna göre anlatı

Açılış sahnesi

Burcu SANDIK'ın dosyasını çantasına yerleştiriyor. Masada yerini ince, mavi kapaklı bir dosya alıyor. Kapakta Emre'nin el yazısı var: ÇATIDAKİLER, ilk taslak.

"Bir aile filmi," diyor Emre. "Ya da bir çocuk filmi. Henüz bilmiyorum."

Taslak eski bir apartmanın merdiven boşluğunda açılıyor. Giriş katındaki sahanlıkta yönetim toplantısı var. Komşular çatıdaki güvercinlerden şikâyet ediyor: balkonlarda pislik, sabah erkenden kanat sesi. Merdivenin üst basamağında dokuz yaşında bir kız oturuyor. Adı Lale. Dizlerini göğsüne çekmiş, her kelimeyi dinliyor. Annesiyle babası akşama kadar işte; Lale okul çıkışı en üst kattaki babaannesinde kalıyor.

Selim ilk sayfayı okuyup kâğıdı kaldırıyor. "Bu toplantıyı kim izleyecek? Beş yaşında bir çocuk bu sahnede ne anlar?"

"Beş yaşında biri izlemeyecek," diyor Emre.

"Peki kaç yaşında biri izleyecek?"

Emre cevap vermek için ağzını açıyor, sonra kapatıyor. Taslağın on ikinci sayfasında kuşların bir gece ağla toplandığı bir rüya var. Otuzuncu sayfada Lale'nin babaannesi Sabahat iki satırlık, yalnız yetişkinin güleceği bir şaka yapıyor. Kırkıncı sayfada yaralı bir güvercin var.

Nermin Hanım dosyayı kapatıp kapağa bakıyor. Kapakta bir başlık ve bir tarih var. Kimin için yazıldığı yok.

Çocuğa yazan senarist önce kime yazdığını seçer; dil, korku, mizah ve duygunun ölçüsü o seçimden çıkar.

Bu derste ne olacak

ÇATIDAKİLER'in ilk taslağını tek bir soruyla okuyacağız: bu film kime yazılıyor? Emre de henüz bilmiyor. Okul öncesi, ilk çocukluk ve orta çocukluk izleyicisini ayrı ayrı tartacağız. Bütün aileye yazmanın neyi değiştirdiğine bakacağız. Sonra her yaş bandında dikkatin, dilin, korkunun, soyut düşüncenin, mizahın ve duygusal yoğunluğun nasıl ayarlandığını konuşacağız. Filmler bir süpürge sapından, Japonya'da bir bahçeden, Paris'in gece sokaklarından, İsviçre'de bir yurttan ve İrlanda kıyısındaki bir adadan gelecek. Her film başka bir yaşa seslenen başka bir ölçü gösterecek. Lale, Sabahat ve Ayaz da birer ölçüyü sınayacak. Dersin sonunda Emre'nin dosyasının kapağında bir izleyici yazacak.

Sıfır noktası

Çocuk filmi yazmaya oturan biri çoğu zaman tek bir çocuk hayal eder. O çocuk da genellikle yazarın kendi çocukluğundandır. Sorun şu ki "çocuk" tek bir izleyici değildir. Dört yaşındaki bir çocukla on bir yaşındaki bir çocuk aynı salonda otursa bile aynı filmi izlemez.

Aradaki fark yalnız boy ya da bilgi farkı değildir. Dünyayı kavrama biçimi değişir. Gelişim psikolojisi bu değişimi uzun zamandır inceliyor. Bu alanın en bilinen modellerinden biri Jean Piaget'nin bilişsel gelişim kuramıdır. Kuram kabaca şunu söyler: yedi yaşına kadar çocuk dünyayı imgeler ve sezgilerle kurar. Yedi ile on bir yaş arasında somut şeyler üzerinde mantık yürütmeye başlar. Soyut kavramlarla rahatça düşünmek daha sonra, ergenliğin eşiğinde gelişir.

Bu yaş sınırları kesin çizgiler değildir. Kuram bugün de tartışılıyor ve çocuklar arasında büyük farklar var. Ama yazar için kaba bir harita bile işe yarar. Haritası olmayan yazar bütün yaşlara birden yazmaya çalışır ve hiçbirine tam ulaşamaz.

Yeni yazanın ikinci yanılgısı, çocuğa yazmayı sadeleştirmek sanmasıdır. Kelimeleri kısaltır, kötü adamı yumuşatır, sonu mutlu yapar. Oysa her yaş bandının kendi zorluğu vardır. Okul öncesine yazmak, kurguyu tekrar ve sabitlik üzerine kurmayı ister. Orta çocukluğa yazmak, ağır bir duyguyu taşınabilir kılmayı ister. Aile izleyicisine yazmak ise iki dili aynı anda konuşmayı ister. Kolay olan bir yaş yoktur.

Üçüncü yanılgı, karakterin yaşıyla izleyicinin yaşını aynı saymaktır. Dokuz yaşında bir kahramanı olan film dokuz yaşındakilere yazılmış olmayabilir. Yetişkinler için yazılmış bir çocukluk filmi de olabilir, bütün aileye yazılmış bir macera da.

Emre'nin taslağı bu üç yanılgının izlerini taşıyor. Lale dokuz yaşında, ama taslak her sayfada başka bir izleyiciye dönüyor. Bir sayfa beş yaşındakini korkutuyor, bir sayfa yetişkine göz kırpıyor, bir sayfa on iki yaşındakini sıkıyor. Taslağın sorunu kötü yazılmış olması değil. Her sahne iyi niyetle yazılmış. Ama sahneler birbirine aynı izleyiciyi devretmiyor. Seyirci bir sayfada davet ediliyor, ertesi sayfada kapının dışında kalıyor.

Mekanizma

Yaş bantları

Nermin Hanım tahtaya yatay bir çizgi çekiyor ve çizginin üstüne üç aralık işaretliyor. Okula başlamadan önceki yıllar. Okulun ilk yılları. Ergenliğe yaklaşan yıllar.

Atölye üç bandı çalışma adlarıyla anıyor. Okul öncesi kabaca okula başlamadan önceki yıllardır. İlk çocukluk okulun ilk birkaç yılını kapsar. Orta çocukluk sekiz ile on iki arasındaki yıllara yayılır. Sınırlar kesin değil; Nermin Hanım çizgileri bilerek silik çiziyor.

Lale dokuz yaşında, Ayaz sekiz. İkisi de orta çocukluğun başında. Emre'ye göre bu, filmin bandını kendiliğinden belirliyor. Selim emin değil. Kahramanın yaşı bir ipucu, ama bir karar değil.

Okul öncesi

Okul öncesine yazılan hikâyeler çoğu zaman kısadır, ama yazması belki en zor olanlardır. Bu yaştaki izleyici olay örgüsünü yetişkin gibi takip etmez. Sahneler arasındaki neden sonuç bağını her zaman kendisi kurmaz. Güvendiği şey düzendir.

Burcu ÇATIDAKİLER'i bu bant için yeniden kurmayı deniyor. Lale her gün okuldan dönüyor, merdiveni çıkıyor, babaannesinin kapısını çalıyor, çatıya bir avuç yem götürüyor. Her gün bir kuş daha geliyor. Kalıp üçüncü kez yinelendiğinde küçük izleyici kapıyı kimin açacağını bilir. Dördüncü gün kapı açılmazsa, o boşluk bir olay olur. Ama yönetim toplantısı, aidat ve şikâyet dilekçesi bu banda sığmıyor. Burcu deneme sayfasını katlıyor.

İlk çocukluk ve orta çocukluk

İlk çocukluğa yazan senarist artık bir neden sonuç zincirini kurabilir. Ama zincir kısa ve görünür olmalı. Kuş geldi, yönetim kızdı, Lale bir kuş evi yapmak istedi. Her halka ekranda durur.

Orta çocukluğa yazan senarist bir adım daha atabilir. Bu bantta izleyici birden fazla bakış açısını aynı anda tutabilir. Yöneticinin de haklı olduğunu kabul edebilir. Emre'nin taslağında yönetici kötü adam değil. Merdivenleri kendisi siliyor, pislikten bıkmış. Orta çocukluk bu karmaşıklığı taşır. Okul öncesine yazılan hikâyede bu karmaşıklık çoğu zaman sadeleşir. Orada kuşlara kızan kişi kolayca kötü adama döner.

Aile izleyicisi ve seslenilen yaş

Emre'nin aklında başka bir seçenek var. Bütün aile.

Aile filmi, salondaki herkese aynı anda yazılır. Ama yine de bir merkezi vardır. Sabahat'ın iki satırlık şakası bu merkezi soruyor. Şaka, eski bir apartman yöneticisinin aidat defteri üzerine. Yetişkin güler, dokuz yaşındaki çocuk ise boş bakar. Sahnede iki katlı okuma var mı, yoksa çocuk dışarıda mı kalıyor? Çocuğun kendi katı yoksa şaka bir aile şakası olmaktan çıkar. Yalnız yetişkine yazılmış bir göz kırpmaya döner.

Yaşa göre dikkat

Selim kurgucu gözüyle sayfaları tartıyor. Taslağın ilk on sayfasında Lale bir kez bile bir şey yapmıyor. Dinliyor, bakıyor, bekliyor.

Küçük bir çocuğun dikkatini uzun süre tek bir şeyde tutmak daha zordur. Çocukla vakit geçiren herkes bunu bilir. Ama mesele süre değil, tutunacak bir şeyin olup olmamasıdır. Uzun bir sahne de küçük bir izleyiciyi tutabilir. Yeter ki ekranda her an değişen, gözle izlenebilen bir şey olsun. Uzun konuşmalar, kapalı kapılar ardında alınan kararlar ve görünmeyen tehlikeler dikkati kaybettirir. Emre'nin toplantı sahnesi tam olarak budur.

Dil

Taslağın yönetim toplantısında "aidat", "karar defteri", "kat malikleri" gibi kelimeler geçiyor. Burcu bunların altını çiziyor.

Çocuğa yazılan diyalog bebek dili değildir. Çocuklar bilmedikleri pek çok kelimeyi bağlamdan öğrenir. Ama bir sahnenin anlamı tek bir bilinmeyen kelimeye bağlanırsa, sahne o kelimeyle birlikte düşer. Emre'nin toplantısında anlam "karar" kelimesinde düğümleniyor. Lale'nin dünyasında bu kelimenin tek bir karşılığı var: kuşlar gidecek.

Korku

Emre'nin on ikinci sayfadaki rüyası atölyenin en uzun tartışması oluyor. Rüyada çatıya büyük bir ağ iniyor, kuşlar çırpınıyor, Lale bağırıyor ama sesi çıkmıyor.

Korku dozu burada belirleyici. Okul öncesi için bu rüya fazla. Ağın kendisi bir tehdit, sesin çıkmaması ikinci bir tehdit, kuşların çırpınması üçüncüsü. Orta çocukluk için ise rüya çalışabilir. Yeter ki bir tutamak olsun: Sabahat'ın uyandıran sesi, odanın tanıdık ışığı, yatağın kenarındaki kuş evi çizimi. Yönetimin kuşları kovma kararı da aynı ölçüyle tartılıyor. Kovulan kuş ile öldürülen kuş aynı film değil.

Soyut düşünme

Lale kuşları neden bu kadar önemsiyor? Emre'nin cevabı soyut: aidiyet, bir yere ait olma hakkı. Emre bu fikri Sabahat'ın ağzından uzun bir cümleyle söyletmiş.

Selim cümleyi siliyor ve yerine bir nesne öneriyor. Kuş evi. Lale'nin yaptığı kuş evi aidiyetin kendisi olabilir. Kuşlar bir yere ait mi? Ait olacakları bir ev yapılabilir mi? Bunu soran bir ev, aynı soruyu soran bir cümleden daha uzağa gider.

Mizah

Ayaz taslakta Lale'nin rakibi olarak giriyor. İlk sahnesinde Lale'nin yem torbasından gizlice bir avuç alıyor ve alt kattaki kendi pencere pervazına serpiyor. Kuşlar çatıyı bırakıp onun penceresine iniyor.

Ayaz'ın yem hırsızlığı tam bir kural şakası. Çocuk paylaşmanın kuralını biliyor ve Ayaz'ın onu çiğnemesine gülüyor. Orta çocukluğa yazılan bir sahnede bu şaka rahatça çalışır. Okul öncesine yazılan sahnede mizah daha çok bedenden ve görüntüden gelir: Ayaz'ın başına konan bir güvercin, kayan bir terlik. Sabahat'ın aidat şakası ise yetişkinin şakası. Üçü aynı taslakta yan yana duruyor. Hangisinin ağır basacağı yaş bandına göre değişiyor.

Duygusal yoğunluk

Kırkıncı sayfadaki yaralı güvercin atölyeyi susturuyor. Emre'nin taslağında Lale onu bir ayakkabı kutusunda büyütmeye çalışıyor. Güvercinin ölüp ölmeyeceğini Emre henüz yazmamış.

Duygusal yoğunluk çocuk filminde yasak değil. Pek çok çocuk filmi ölümle, ayrılıkla, kayıpla yüzleşir. Ama yaş bandı tavanı değiştirir. Okul öncesi için güvercinin ölümü ekranda gösterilmeyebilir. Orta çocukluk için Lale'nin kutunun başında beklediği bir gece taşınabilir. Tavanı belirlemek, filmin kime yazıldığını bilmeye bağlı.

Taslağın ortalarında Lale'nin çatıya tek başına çıktığı bir sahne var. Nermin Hanım sayfanın kenarına kırmızı kalemle küçük bir işaret koyuyor. "Buna ayrıca döneceğiz," diyor. Şimdilik başka bir şey söylemiyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Bandı karakterden değil, izleyiciden seç. Lale'nin yaşı bir başlangıç noktası. Ama filmin kime yazıldığını Lale değil, Emre seçer. Önce izleyiciyi seç, sonra kahramanın yaşını ona göre doğrula. Pek çok çocuk filminde kahraman izleyiciyle aynı yaşta ya da biraz büyüktür. Ama bu bir kural değil, bir tercihtir.

Aile filmi bir merkez ister. Bütün aileye yazmak, herkese eşit pay vermek değildir. Bir yaş merkezdedir, ötekiler onun çevresinde kendi katını bulur. Merkezi olmayan aile filmi, her izleyiciye biraz eksik kalır.

Tekrar sıkıcı değil, bir yapı malzemesidir. Yetişkin gözüyle yinelenen kalıp fazla görünür. Okul öncesi için ise tekrar hikâyenin omurgasıdır. Kalıbı ne zaman kıracağını bil ve kırılma anının çıkışını önceden hazırla.

Dikkati süreyle değil, eylemle ölç. Küçük izleyiciyi tutan şey kısa sahne değil, görünür eylemdir. Kapalı kapı ardında alınan bir karar, ekranda kısa sürse bile küçük izleyiciye uzun gelir. Bir elin yaralı kuşu tutması ise uzun sürse de izlenir. Bir sahneyi kısaltmadan önce içinde bir şeyin hareket edip etmediğine bak.

Bilinmeyen kelimeyi silme, görüntüyle destekle. Çocuklar bağlamdan öğrenir. "Karar defteri" kelimesi kalabilir. Yeter ki aynı anda Lale'nin yüzünde kararın anlamı görünsün. Sahnenin anlamı kelimeye değil, görüntüye yaslansın.

Korkuyu bandına göre böl. Aynı rüya okul öncesi için tek bir tehditle, orta çocukluk için üç tehditle kurulabilir. Tehdit sayısı, süresi ve çıkışı birlikte ayarlanır. Korkunun nerede biteceğini korkuyu yazmadan önce bil.

Soyutu bir nesneye emanet et. Aidiyet, yas, adalet gibi kavramlar küçük izleyiciye bir cümleyle ulaşmaz. Bir kuş evi, bir bira kutusu, bir uçurtma bu kavramları taşır. Nesne filmin içinde kullanılırsa, kavram hiç adı geçmeden anlaşılır.

Mizahın kime düştüğünü say. Taslaktaki her şakanın yanına kimin güleceğini yaz. Yalnız yetişkine düşen şakalar çoğalırsa, film yavaş yavaş seslenilen yaşından uzaklaşır. Kural şakası, bedensel şaka ve yetişkin şakası dengeli dağıldığında salon birlikte güler.

Duygu tavanı bir yasak değil, bir mesafe kararıdır. Kayıp, ölüm, ayrılık çocuk filmine girebilir. Tavan, bu olayın ne kadar yakından ve ne kadar uzun gösterileceğini belirler. Camille'in geçmişi gibi, en ağır şey anlatılabilir ama gösterilmeyebilir.

Bandı kahramanla birlikte büyüt. Orta çocukluğa yazılan filmde kahraman izleyicinin biraz önünde yürüyebilir. Lale dokuz yaşında, ama verdiği bir karar on bir yaşındakini de düşündürebilir. Kahramanın tek bir adımı izleyicinin bandını aşarsa sorun yok. Bütün film aşarsa, film başka bir izleyiciye geçmiş olur.

Yetişkin seyirciyi unutma, ama ona taviz de verme. Çocuğu salona getiren yetişkin de bir izleyicidir. Sıkılan yetişkin filmi bir daha açmaz, çocuğa da önermez. Ama yetişkine yazılan her sahne çocuğun katından bir şey götürüyorsa, bedel çocuğa çıkar.

Bandı kapağa yaz. Seslenilen yaş bir başlık kadar önemlidir. Kapakta yazılı olursa her okur taslağı aynı ölçüyle okur. Yazılı değilse her okur kendi çocuğunu hayal eder ve taslak her toplantıda başka bir film olur.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Çocuğa yazan senarist önce kime yazdığını seçer.
• Yaş bandı dikkat, dil, korku, mizah ve duygu ayarlarının çıktığı aralıktır.
• Okul öncesine yazılan hikâye tekrar güvencesiyle kurulur.
• İlk çocukluk kısa ve görünür bir nedensellik ister.
• Orta çocukluk birden fazla bakış açısını taşıyabilir.
• Seslenilen yaş, karakterin yaşıyla aynı olmak zorunda değildir.
• Aile filmi bir merkez yaş seçer, ötekilere kendi katını bırakır.
• Dikkat süreyle değil, görünür eylemle tutulur.
• Soyut fikir elle tutulur bir nesneye bağlanır.
• Kural şakası çocuğun bildiği bir düzenin bozulmasından doğar.
• Korku dozu tehdidi silmeden süresini, yakınlığını ve çıkışını ayarlar.
• Duygu tavanı kaybı silmez, mesafesini belirler.
• Aile filminde her şakanın kime düştüğü sayılır.
• Seslenilen yaş kapağa yazılırsa her okur taslağı aynı ölçüyle okur.

Sonraki derse köprü

Emre'nin kapağında artık bir izleyici yazıyor: dokuz yaşındakiler ve yanlarında oturanlar. Ama taslağın ilk on sayfasında Lale hâlâ merdivende oturup dinliyor. Kuşlar hakkındaki kararı yetişkinler veriyor, Lale yalnız basamaktan duyuyor. Bu filmin öznesi kim? Lale'nin bildiği ve yetişkinlerin bilmediği bir şey var mı? Dokuz yaşında bir kız kuşlar için ne isteyebilir ve bunu nasıl, hangi yolla dener? Alt kattaki Ayaz'la ilk karşılaşması ona ne öğretiyor, yetişkinlerin göremediği neyi gösteriyor? Lale'yi küçük bir yetişkin gibi yazmadan nasıl başkarakter yaparız?