Yardımcı karakterleri düzeltmek

Açılış sahnesi

Sabah, Burcu'nun mutfak masası. Ortada iki kart duruyor, aralarında bir karış boşluk. Solda sarı bir kart: Zekai. Sağda beyaz bir kart: Selahattin. İkisinin altında da aynı kelime yazılı: «susar».

Akşam atölyede kartları Emre'nin önüne bırakıyor. Emre ikisine uzun uzun bakıyor. «Bunlar aynı adam,» diyor. «Biri genç, biri yaşlı. Neden iki oyuncu?»

Selim başını kaldırıyor. «Aynı adam olursa o gece de oradaydı.»

«Belki oradaydı.»

«O zaman seyirci onun yüzünde bir cevap aramaya başlar.»

Burcu yığından üç kart daha çekiyor. Mükerrem, Hümeyra, Refik Usta. Hepsini çevirip arka yüzlerini gösteriyor. Hiçbirinin arkasında bir şey yazmıyor. Yalnız Hümeyra'nın kartında tek bir cümle var, o da dedesinin sözü.

Nermin Hanım kartları sırayla eline alıyor. «Hepsi Nüzhet için gelmiş,» diyor. «Kendi işiyle gelen kimse yok.»

Burcu kalemi alıyor. Her kartın arka yüzüne aynı başlığı yazıyor: ne istiyor? Sonra bir alt satır daha açıyor: filmin sorusuna ne diyor?

Yardımcı karakterleri düzeltmek, her yan kişiye kendi isteğini, başkarakterle bir sürtünmeyi ve filmin sorusuna kendi cevabını vermektir; aynı işi yapanlar ayrılır ya da birleşir, iş görmeyen çıkar.

Bu derste ne olacak

Burcu'nun iki gününü mutfak masasından atölyeye kadar izleyeceğiz. Önce yan kişilerin işlerini döküp aynı işi iki kez yapanları bulacağız. Emre'nin iki adamı tek bir ömürde birleştirme önerisini sınayacağız. Tekrarı bir cevaba çevirmenin yolunu arayacağız. Bir yan kişiye kâğıtta kalan bir istekle sahneye inen bir isteği ayrı ayrı vereceğiz. Filmin sorusuna kimin ne dediğini tek satırlarla çıkaracağız. İki kişiyi taslaktan silip onsuz okuyacağız. En sonda finalde her yan kişinin ne yaptığına bakacağız. Filmler bir orman krallığından, bir çikolata fabrikasından, bir masal ormanından, bir San Francisco lisesinden ve kuzeyde bir buz ülkesinden gelecek.

Sıfır noktası

Yardımcı karakter, başkarakterin yolunda duran ve hikâyeye bir iş gören kişidir. Bir bilgi taşır, bir kapıyı açar ya da kapatır. Bir bedeli görünür kılar. Bazen yalnız bakar ve seyirciye olayın ağırlığını ölçtürür.

İlk taslakta yan kişiler çoğu zaman bir ihtiyaçtan doğar. Sahneye bir bilgi gerekir, yazar onu taşıyacak birini yazar. Bir sırrı bilen gerekir, bir çay getiren, bir kapıyı kilitleyen. Kişi işini yapar ve çekilir. Yazar ona bir ad verir, bir yaş, belki bir alışkanlık. Ama sayfada yalnız işi yaşar.

Yeniden yazım bu kişileri başka bir ışıkta okur. Yapı turu bitmiştir, ana soru netleşmiştir. Artık her yan kişi birkaç sorunun karşısında durur. Ne iş görüyor? Aynı işi başka biri de görüyor mu? Başkarakter olmasa bu sahneye gelir miydi? Filmin sorusuna kendi ağzıyla ne diyor? Final onsuz değişir mi?

Cevaplar kişiyi farklı yerlere götürür. Kimi olduğu gibi kalır, yalnız inceltilir. Kimine kendi isteği eklenir. Kimi bir başkasıyla tek bedende toplanır. Kimi de çıkar ve işini bir başkasına bırakır.

Yan kişiyi güçlendirmek onu büyütmek demek değildir. Daha çok sahne, daha uzun replik, ayrıntılı bir geçmiş gerekmez. Çoğu zaman eldeki bir sahneye tek bir istek girer. Kişi aynı yere başka bir nedenle gelir. Seyirci farkı repliklerinden değil, elindeki işten okur.

Bir tehlike de var. Yan kişinin isteği büyüdükçe ana sorudan süre çalabilir. Hatta başkarakterin karşısına geçip filmi bir çekişmeye çevirebilir. Ölçü basit tutulur. Yan kişinin isteği başkarakterin sahnesine bir sürtünme getirmeli, onun yerini almamalı.

Bu işin bir sırası da var. Yan kişiler başkaraktere göre ölçülür. Başkarakterin amacı ve gerekçesi kâğıtta belli olmadan, bir yan kişinin onunla nerede sürtüneceği bulunamaz. Karşı taraf da belli olmalıdır. Kuralı kimin taşıdığı bilinmeden, yan kişilerden hangisinin onun sesi olacağı seçilemez. Önce merkez kurulur, sonra karşısı, en son çevresi. Çevreyi erken düzelten yazar, merkez değiştiğinde aynı işi baştan yapar.

Mekanizma

Aynı fiil, iki kart

Burcu sabah bütün yan kişileri tek sıraya diziyor. Gençlik hattından Mükerrem ile Zekai. Bugün hattından Selahattin, Hümeyra ve Refik Usta. Her kartın ön yüzüne kişinin taslakta yaptığı işleri fiillerle yazıyor. Bu bir kadro sayımı, ama sıfatsız.

Zekai'nin kartı: genç Nüzhet'e tebeşir uzatıyor. Hasat başında adları okurken birini atlıyor. Tebeşir gecesinden sonraki sabah bezi eline alıyor, yerine bırakıyor. Selahattin'in kartı: sekide ölmüş işçileri sayarken bir adı atlıyor. Ceren'e «Vardı» diyor. Kapının yanındaki taşı ıslak bezle siliyor.

İki kartta aynı fiil duruyor: atlamak. Hasat başındaki okuma ile sekideki sayım aynı hareket. Seyirci ikinciyi gördüğünde yeni bir şey öğrenmiyor. Bu bir işlev tekrarı; iki taşıyıcı arasında görünür bir fark yok.

Tek adam, iki yaş

Akşam atölyede Emre önerisini açıyor. Selahattin gençlik hattında Zekai'nin çırağı olsun. Tebeşir de bez de ondan geçsin. Ad atlamayı ustasından öğrensin. İki kişi bir ömür olur.

Burcu bu fikri bir kâğıtta sınıyor. Genç Selahattin yağhanede çalışıyorsa gidiş gecesi de oradaydı. Seyirci bugün hattında onun her susuşunu bir sır gibi okur. «Vardı» kelimesi bir tanığın kelimesine döner. Atölyenin baştan çizdiği sınır, o gecenin açık kalması, bir adamın yüzünde kırılır.

Nermin Hanım kalemini iki kartın arasına koyuyor. «İki kişiyi birleştirmek için aynı sahnelerde çalışmaları gerekir. Bunlar ayrı zamanlarda, ayrı dönemeçlerde.» Zekai'nin işleri gençlik hattını, Selahattin'inkiler bugünü döndürüyor.

Burcu öneriyi kesilenler dosyasına koyuyor. Gerekçe satırı kısa: zincir kişi akıbeti soruya açıyor.

Tekrarı cevaba çevirmek

O gece Burcu mutfak masasına dönüyor. Birleştirmek olmuyor, ama tekrar da kalamaz. Onu iki adımda söküyor.

Önce sayımı Selahattin'den alıyor. Taslakta sekide iki yaşlı daha var. Biri tavlanın öbür ucunda oturuyor, tek repliği yok. Öbürü yalnız sayım sahnesinde var; Selahattin'in saydığı her ada bir anı ekliyor. Burcu ikisini tavlacıda topluyor. Sayım da anılar da onun ağzına geçiyor. Pulları sürerken ölmüş işçileri sayıyor, bir yerde zarı atıp susuyor. Selahattin artık hiçbir ad saymıyor. Kural bugün hattında bir adamın değil, bir sekinin ağzından konuşuyor.

Sonra iki bez sahnesine bakıyor. Zekai bezi alıp geri koyuyor ve ad taşta kalıyor. Selahattin bezle taşı siliyor ve ad gidiyor. Aynı nesne iki zıt iş görüyor. Ama Zekai'nin sabahı geniş bir karede ve çok kısa.

Kafiyenin işlemesi için birinci an akılda kalmalı. Burcu Zekai'nin sabahına tek bir hareket ekliyor. Usta bezi adın önünde dörde katlıyor, sonra taşın kenarına bırakıyor. Yıllar sonra sekide, tavlanın yanında bir bez yine dörde katlı bekliyor; bu kez ıslak. Seyirci katlı bezi ikinci kez görünce ilk sabahı hatırlıyor. Bir bez yazının yanında, öbürü silinmiş bir taşın yanında.

İkisi de susuyor, ama biri susarak adı saklıyor, öbürü susarak onu gömüyor.

Kâğıtta kalan istek

Ertesi sabah sıra Refik Usta'ya geliyor. Taslakta yıkım ustası üç anda var: ölçüm günü çayı, taşın kalkışı, Nüzhet'e seslenişi. Üçünde de Nüzhet için orada. Burcu ona bir bağımsız istek arıyor.

İlk deneme hızlı geliyor. Ustanın kızı evleniyor, düğün masrafı için bu işi bitirmesi lazım. Burcu taslağı açıp isteğin hangi sahneye dokunduğuna bakıyor. Hiçbirine. Usta yine çayını içiyor, yine taşı kaldırıyor. Kızından söz eden bir replik ancak bir hayat hikâyesi satırı olur.

İkinci deneme taslağın kendi dünyasından geliyor. Yıkım hasat sonuna denk düşüyor. Yağmurlar yakın. Toprak çamura dönerse makineler yokuşta saplanır. Refik Usta'nın derdi takvim değil, gökyüzü. İş ilk yağmurdan önce bitmeli.

Bu istek sahnelere hemen iniyor. Ölçüm günü usta çayını alırken göğe bakıyor. «Yağmur gelmeden taşı kaldıralım,» diyor. Nüzhet cevap vermiyor. Aynı yağmur onun için başka bir şey: her yıl taştaki adı silen el.

Burcu burada bir çıkar ayrışması görüyor. Nüzhet ustadan bir şey istemişti: taş kalkarken onu çağırmasını. Çağırmak beklemek demek, beklemek de zaman. İki istek aynı sabaha düşüyor. Kimse kötü değil. Refik Usta yine bir saat olarak kalıyor, ama artık saatin bir yüzü var.

Filmin sorusuna kim ne diyor?

Öğleden sonra Burcu her kartın altına tek bir satır daha ekliyor: bu kişi, gidenin adını anmak üzerine ne düşünüyor?

Mükerrem'in satırı Burcu'yu şaşırtıyor. Gençlik hattında jandarmayı getiren o. Köyde soruyu ilk açan kişi. Kural, onun araladığı kapı yeniden kapanınca doğdu. Satırı: «Sorulmalı.»

Zekai'nin satırı yeni bez sabahından çıkıyor: «Ad kalsın, söylenmesin.» Selahattin'inki kuralın kendi sesine yakın: «Soru kapalı kalsın.» Refik Usta köye dışarıdan gelmiş. Nüzhet adını yüksek sesle tekrarlarken o yalnız başını sallıyor. Satırı: «Ad sorulur, söylenir.»

Hümeyra'nın satırında Burcu duraklıyor. Kızın Ceren'e söylediği kural, gidenin adının okunmadığı, aslında dedesinin cümlesi. Hümeyra kendi ağzından henüz hiçbir şey söylemedi.

Burcu kıza bir bağımsız istek veriyor. Hümeyra'nın babası kentte çalışıyor. Kız her akşamüstü kapının yanındaki taşın dibinde onun aramasını bekliyor. Telefonun nerede çektiğini bu yüzden biliyor. Gidenin adı okunmaz diyen çocuk, uzaktaki babasının adını her akşam ağzına alıyor. Hümeyra bunu bir çelişki saymıyor. Seyirci sayıyor.

Kızın küçük arkı taslakta zaten bir hareketle bitiyordu: finalde dedesi kalkınca o da kalkıyor. Artık bu hareketin bir öncesi var. Dedesinin cümlesiyle başlayan çocuk, sonda kendi bedeniyle bir şey söylüyor.

Silerek okumak

Akşam atölyede Emre bir kart daha istiyor. «Hümeyra'yı çıkaralım. Telefonun yerini tavlacı gösterir. Sütü de kimse getirmez.»

Burcu Hümeyra'yı kâğıttan siliyor ve sahneleri sırayla okuyor. Telefonun çektiği köşeyi Ceren'e artık bir ihtiyar gösteriyor ve kuralın cümlesi onun ağzında bir uyarıya dönüyor. Süt akşamı düşüyor; dedenin sözü Nüzhet'in eşiğine hiç varmıyor. Finalin kenarında kalkan çocuk da yok. Üç yerde delik açılıyor. Hümeyra kalıyor.

Burcu aynı okumayı gençlik hattından biriyle yapıyor. Taslakta yağhanenin sahibi tek bir sahnede görünüyor. Hasat sonunda işçilere parayı sayıyor ve «Bu yıl bir el eksik» diyor. Eksik el, Zekai'nin atladığı adda zaten duyuluyor. Hiçbir sahne nedensiz kalmıyor, final hiçbir şey yitirmiyor. Yağhanenin sahibi perdeden çıkıyor. Mükerrem, yağhane ailesinin tek yüzü olarak kalıyor.

Finalde kim ne yapıyor?

Gece Burcu final sahnesini açıyor ve her yan kişinin finale katkısını arıyor.

Selahattin sekiden kalkıyor, yanında Hümeyra da kalkıyor. Zekai finalde yok, ama tebeşirin kaynağı o; Nüzhet'in cebindeki tebeşir çakının yanında duruyor. Mükerrem'in satırı boş. Gençlik hattının bir kişisi finale ya bir nesneyle girer ya hiç girmez. Burcu boşluğu öyle bırakıyor.

Refik Usta'nın satırı en inceydi: taş kalkınca bir sesleniş, o kadar.

Taş havalanıyor. Bulutlar yokuşun üstünde toplanmış. Nüzhet taşın boş yerinde duruyor. Makinedeki adam ustaya bakıyor. Refik Usta göğe bakıyor, sonra elini kaldırıyor: bekle. Makine bekliyor. Ustanın bütün haftası yağmurdan önce bitirme telaşıydı. Şimdi o telaştan birkaç dakika veriyor. Nüzhet'in o boş yerde durabildiği aralığı açan, ustanın havadaki eli.

Kartların arka yüzleri artık boş değil.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Kadroyu fiillerle say. Yan kişileri sıfatlarla değil, sahnelerde yaptıkları fiillerle yaz. Aynı fiil iki kartta görünüyorsa tekrar oradadır. Sıfatlar bunu saklar.

Zaman hattını birleştirme sınırı say. İki ayrı zamanda çalışan kişileri tek bedende toplamak, birinin gördüğünü öbürüne taşır. Açık bırakılan bir soru varsa o soru bu kişinin yüzüne yerleşir.

Tekrarı silmeden önce ters çevir. İki kişi benzer bir şey yapıyorsa birinin sonucunu tersine çevir. Sonra ilk anı akılda kalacak tek bir hareketle işaretle.

Kafiyenin yükünü nesneye ver. İki zamanı bağlayacak şey bir kişi değil bir nesne olsun. Nesne bir şey bilmez, bu yüzden soru açmaz.

Ritüeli bir kişiden al. Adlı bir kişinin tekrarladığı ritüel onun özelliğine döner. Aynı ritüel adsız bir ağza geçince kuralın sesi olarak kalır.

İsteği bir sahneye indir. Yan kişiye bir istek yazdığında hemen sor: taslakta hangi sahne değişti? Cevap yoksa istek yapıştırmadır.

İsteği dünyanın içinden seç. Refik Usta'nın yağmuru mevsimden, Hümeyra'nın babası telefonun çektiği köşeden geliyor. İstek dünyadan doğunca yeni sahne istemez.

Aynı nesneye iki anlam yükle. Yağmur Nüzhet için adı silen el, usta için makineleri durduran çamur. Seyirci aynı göğe iki gözle bakar.

Cevabı tek satıra sığdır. Bir yan kişinin filmin sorusuna cevabını tek satırla yazamıyorsan o kişinin görüşü yok demektir. İki kişi aynı satırı paylaşıyorsa birini değiştir.

Miras cevabı hayatla sına. Bir büyüğünün cümlesini taşıyan kişiye o cümleyle çelişen küçük bir hayat ver. Kişi çelişkiyi fark etmesin; seyirci etsin.

Yan kişinin isteği ana soruyu cevaplamasın. Hümeyra'nın babası her akşam arayan sıradan bir adam. Babası haber vermeden gitmiş biri olsaydı, kızın hattı Raşit'in bir aynasına dönerdi.

Silmeyi zihinde değil kâğıtta yap. Kişiyi gerçekten çıkar ve sahneleri onsuz oku. Açılan delikleri say. Sevgini sayma.

Silinen kişinin bıraktığı işi ara. Silme okumasında bir delik açılmıyorsa iş zaten başka birinde yaşıyordur. Yağhanenin sahibinin eksik eli Zekai'nin atladığı adda duyuluyordu.

Finalde herkese bir satır ara, sahne verme. Final başkarakterin. Yan kişinin katkısı kenarda, kısa ve çoğu zaman sözsüz kalır.

Katkıyı kişinin kendi isteğinden kes. Finalde yan kişinin vereceği şey, film boyunca istediği şey olsun. Bedeli seyirci zaten tanıyor.

Dışarıdan geleni ölçü olarak kullan. Köyün kuralını en iyi, kuralı bilmeyen biri gösterir. Refik Usta'nın adı rahatça söyleniyor; seyirci bu kolaylığın yanında öbür adın ağırlığını duyuyor.

Kafiyeyi bir kez kur. Aynı nesne üçüncü kez dönerse cevap bir alışkanlığa döner. Katlı bez iki kez görünüyor ve orada kalıyor.

Boş satırı kabul et. Her yan kişinin finale girmesi gerekmez. Bir satırın boş kalması bilinçli bir karardır; doldurmak için zorlanan katkı finale yük olur.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Yeniden yazımda yan kişiler işleriyle, istekleriyle ve cevaplarıyla yeniden okunur.
• Kadro sayımını fiillerle yapmak işlev tekrarını görünür kılar.
• Zincir kişi iki zamanı bağlar, ama bir hatta gördüğünü öbürüne de taşır.
• Ayrı zamanlarda çalışan kişiler birleşmez; aynı sahnede çalışanlar birleşebilir.
• Karşıt kafiye tekrarı bir cevaba çevirir.
• Yapıştırma istek kartta kalır; işleyen istek sahneye iner.
• Cevap haritası her yan kişinin filmin sorusuna ne dediğini gösterir.
• Miras cevap, çocuk ya da genç bir kişinin küçük arkına zemin olur.
• Silme okuması bir kişinin filmde açtığı delikleri sayar.
• Bedelli katkı finaldeki yardımı bir seçime dönüştürür.
• Yan kişinin isteği dünyanın içinden seçilince yeni sahne istemez.
• Ayrı zamanda çalışan bir kişi finale bir nesneyle girebilir.
• Yan kişiler, merkez ve karşı taraf belli olduktan sonra düzeltilir.

Sonraki derse köprü

Yan kişiler artık birer adım atıyor. Hümeyra dedesinin cümlesinden kendi hareketine, Refik Usta telaştan beklemeye geçiyor. Peki Nüzhet? Filmin başında neye inanıyor: adı her yıl taşa yazmak onu yaşatıyor mu? Bu inancı hangi sabahlar sarsıyor, hangi akşam geri adım atıyor? Bagaj kapağını kapatan el tek bir kararın mı eseri, yoksa küçük kaymaların toplamı mı? Ceren'in yolu da aynı soruyu taşıyor. Karakter arkını onarmak, o yolun basamaklarını aramakla başlıyor.