Yaratıcı tıkanıklık

Açılış sahnesi

Burcu dizüstü bilgisayarını açıp ekranı masanın ortasına çeviriyor. Ekranda tek bir sahne başlığı var: «İÇ. YAĞHANE — GECE (GENÇLİK).» Altında iki satır. Taş dönüyor, Raşit son çuvalın ağzını açıyor. Sonrası boş.

«Perşembe sabahı bunu yazdım,» diyor Burcu. «Öğlene kadar sildim, yeniden yazdım. Cuma da aynısı oldu. Raşit'in gittiği gece yazılmıyor.»

Emre arkasına yaslanıyor. «Bir hafta bırak. Başka sahnelere geç, sonra dönersin.»

«Başka sahneler yürüyor zaten. Ceren'in iki sahnesini bitirdim. Bu sahne yürümüyor.»

Selim ekrana eğiliyor. «Hangi satırda duruyorsun? Bu ikisinden sonra mı?»

«Raşit çuvalı taşa boşaltıyor. Sonra bir şey yapması lazım. Ne yapacağını yazınca neden gittiğini de yazmış oluyorum.»

Nermin Hanım kalemini çeviriyor. «Yani tıkandığın yer belli. Bir satırın adresi var.»

«Var ama ne işe yarar? Sahne yine yazılmıyor.»

«Adresi olan bir tıkanıklık bir sahne sorunudur. Sahne sorunları çözülür.» Nermin Hanım ekranı Burcu'ya geri çeviriyor. «Bu akşam önce neyin durdurduğunu bulacağız. Ondan sonra yazacaksın.»

Burcu ekrana bakıyor. İmleç ikinci satırın sonunda yanıp sönüyor.

Tıkanıklık yazarın bir hâli değil, sahnenin bir sorunudur; sorunu adlandıran yazar onu çözecek aracı da seçebilir.

Bu derste ne olacak

Burcu'nun tıkandığı sahneyi satır satır okuyacağız. Önce tıkanmanın tek bir sahnede mi kaldığını, yoksa bütün masaya mı yayıldığını soracağız. Sonra olası kaynakları tek tek eleyeceğiz: yorgunluk, eksik bilgi, kusursuzluk isteği, yanlış başlangıç, uzaklık, belirsiz bir amaç. Kaynağı bulunca araçlara geçeceğiz. Sahnenin işini bir satıra yazacak, bilerek kötü seçenekler üreteceğiz. Bir kişiye zor bir karar verecek, sahnenin mekânını değiştireceğiz. Son olarak kişinin ağzından kısa bir serbest yazıma bakacağız. Yanımızda New York'ta kitapçı rafları, Roma'da bir teras, Paris'te bir yazı masası, Fransa'nın güneyinde bir havuz ve Londra'da bir park olacak.

Sıfır noktası

Her yazar bir gün masaya oturur ve sayfa ilerlemez. Bu deneyimin yaygın bir adı var: yazar tıkanması. Ad kullanışlı ama yanıltıcı. Sanki yazarın içinde bir musluk kapanmış gibi konuşur. Musluk ne zaman açılacak, kimse bilmez. Yazar beklemekten başka bir şey yapamaz.

Bu derste tıkanıklığa başka bir yerden bakacağız. Sayfa durduğunda çoğu zaman sayfanın kendisinde bir sorun vardır. Yazar sonraki olayı bilmiyordur. Kişinin o sahnede ne istediğini bilmiyordur. Sahneyi yanlış yerden başlatmıştır. Ya da sahne yazarın kendi koyduğu bir kurala çarpıyordur. Bunların hiçbiri bir ruh hâli değil. Hepsi zanaatın sorunları ve zanaatın araçlarıyla çözülür.

Elbette yazar da bir insan. Yorulur, uykusuz kalır, başka işler araya girer. Ama yorgunluğun bir işareti var: her sahneyi yavaşlatır. Yorgun yazarın kolay sahnesi de ağır yürür. Bir sahne dururken öbürleri akıyorsa, sorun büyük ihtimalle yazarda değil, o sahnededir.

Bu ayrım bir şeyi değiştirir. Yazar tıkandığında kendine «Neyim var?» diye sormayı bırakır. «Bu sahnenin neyi eksik?» diye sorar. İlk soru bir cevaba varmaz, insanı yalnız kendi üstüne kapatır. İkinci soru bir listeye varır. Liste tek tek elenebilir.

Listenin maddeleri çoğu yazarın tanıdığı şeyler. Sonraki olayı bilmemek. Kişinin ne istediğini bilmemek. İlk cümleyi kusursuz istemek. Bir bilgiyi eksik saymak. Sahneyi yanlış yerden açmak. Yorgun olmak. Ya da projeye artık yakın hissetmemek, ısmarlama bir işin içinde kendi sesini bulamamak. Her birinin başka bir ilacı var. Yorgunluğa ara iyi gelir, eksik bilgiye parantez, yanlış başlangıca daha geç bir giriş. Yanlış ilaç ise işi uzatır. Sonraki olayı bilmeyen yazara verilen bir haftalık tatil, ona bir hafta sonra aynı boş sayfayı geri verir.

Burcu'nun durumu bunun iyi bir örneği. Takvimin beşinci haftasındayız. Burcu'nun defterinde perşembe ile cumanın satırı boş değil. Ceren'in iki kısa sahnesi var. Ama gençlik hattının en ağır gecesi iki sabahtır yerinde sayıyor. Romanda bu gece hiç sahne olarak yazılmamıştı. Nüzhet o geceyi iki mektupta, birbirini tutmayan biçimlerde anlatıyor. Burcu o geceyi ilk kez bir sahneye çeviren kişi olacak.

Mekanizma

Adres ve yayılma

Nermin Hanım ilk soruyu soruyor: bu hafta başka hangi sahneler yazıldı? Burcu sayıyor. Ceren'in mutfak dolabındaki tabakları gazeteye sardığı sahne. Bir de Ceren'in taş sekide Selahattin'le ikinci karşılaşması. İkisi de aynı sabahlarda, gece sahnesinin hemen yanında yazıldı.

Yerel tıkanma iyi haber. Demek ki Burcu'nun eli, kulağı, takvimi çalışıyor. Durdurucu bir şey yalnız bu gecenin içinde. Emre'nin önerdiği bir haftalık ara bu yüzden işe yaramaz. Yorgunluğu dinlendirir, ama bu sahnenin sorusunu cevapsız bırakır. Burcu bir hafta sonra dönüp aynı satırda yine duracaktır.

Kaynağı bulmak

Nermin Hanım ikinci soruya geçiyor. Bu sahneyi ne durduruyor? Olası cevapları sırayla yokluyorlar.

Yorgunluk mu? Değil, öbür sahneler yürüdü. Araştırma eksikliği mi? Burcu o yıllarda yağhanede hangi lambanın yandığını bilmiyor. Ama bunu köşeli paranteze yazıp geçebilir. Kusursuzluk isteği mi? Biraz. Aynı açılışı iki sabah yeniden yazmak onun işareti. Ama o bir belirti, kaynak değil. Yanlış başlangıç mı? Sahne akşam, Raşit'in çalışmasıyla açılıyor ve uzun bir yol yürüyor. Bu da bir pay taşıyor, ama tek başına durdurmuyor. Uzaklık mı? Tersine. Burcu bu geceye romanın en çok düşündüğü yeri gibi bakıyor.

Sonra Selim asıl soruyu soruyor. «Bu sahnede Raşit ne istiyor?»

Burcu'nun cevabı yok. Gün boyunca Raşit'in isteği belliydi: son çuvalı yetiştirmek, kız kardeşini tozdan uzak tutmak. Ama çuval boşaldıktan sonra ne istiyor? Bunu yazmak, neden gittiğini yazmak demek. Çalışma dosyasının ilk sayfasında ise Burcu'nun kendi kuralı duruyor: taslak, Raşit'in başına ne geldiğine karar veremez.

Kaynak ortaya çıkıyor. Sahnenin merkezinde amacı yazılamayacak bir kişi var. Sahnenin sonrasında da gösterilmeyecek bir olay. Burcu her sabah bu iki duvarın arasına bir sahne sığdırmaya çalışıyor.

Sahnenin işi

Nermin Hanım bir şey istiyor. Olayı değil, sahnenin filme ne yaptığını tek satırla yazacak.

Burcu ilk denemede olayı yazıyor: «Raşit gider.» Selim başını sallıyor, bu bir olay. Burcu yeniden yazıyor. «Bu sahneden sonra seyirci Raşit'in gittiğini bilir, nedenini bilmez. Nüzhet bildiği bir şeyi o geceden sonra kimseye söyleyemez.»

Satır bir şeyi açığa çıkarıyor. Sahnenin işi Raşit'te değil, Nüzhet'te. Seyircide değişen şey de Nüzhet'in sırtına yüklenen bir sır.

Bilerek kötü

Burcu yine de sahnenin nasıl kurulacağını bilmiyor. Nermin Hanım ona hızlı bir iş veriyor. On dakika içinde bilerek kötü versiyonlar yazacak.

Liste çabuk doluyor. Raşit kız kardeşine sarılır, çakısını ona bırakır. Kötü, çünkü çakı taşın altından çıkmalı. Kapıda bir yabancı belirir, kavga çıkar. Kötü, çünkü film bir polisiyeye döner. Raşit masaya adını yazdığı bir not bırakır. Kötü, çünkü ad perdede ilk kez burada görünmemeli. Jandarma gece gelir. Kötü, çünkü jandarmanın «kaçtı» dediği sahneyi önceden harcar. Son seçenekte Nüzhet uyur ve film sabaha keser.

Bu sonuncusu da kötü. Gece hiç yaşanmaz. Emre parmağını bu satıra koyuyor. «Bunda Raşit yok.» Burcu'nun aradığı sahne belki Raşit'siz bir gece.

Kapının eşiği

Sahne Nüzhet'in sahnesiyse, Nüzhet'in bir isteği ve bir engeli olmalı. Nermin Hanım onu bir eşiğe getirmeyi öneriyor.

Engel taslağın içinde zaten var. O akşam Raşit kız kardeşini eve yolladı: toz ona yaramaz. Nüzhet söz verdi. Burcu engeli büyütüyor. Nüzhet sözünü tutarsa ağabeyini yalnız bırakır. Sözünü bozarsa onun sözüne ilk kez karşı gelir. İki yolun da bir bedeli var.

Yer ve giriş

Geriye bir soru kalıyor. Kamera nerede duracak? Yağhanenin içinde durursa Raşit'i göstermek zorunda.

Burcu sahneyi Nüzhet'in evine taşıyor. Olay yağhanede geçiyor, seyirci ise evde kalıyor. Sahneye de en geç giriş noktasından giriyor: akşamdan değil, taşın sesinin değiştiği andan. Vahit Usta söylemişti: dolu taş boğuk döner, boş taş ince. Yeni sayfa şöyle:

İÇ. NÜZHET'İN EVİ, ODA — GECE (GENÇLİK)

Karanlık. Uzaktan yağhanenin uğultusu, boğuk ve düzenli.

Genç NÜZHET yatakta. Gözleri açık.

Uğultu incelir. Taş boş dönüyor.

Nüzhet doğrulur. Bir süre dinler.

Uğultu durur.

Nüzhet kapıya gider. Mandalı tutar. Aşağıda, yağhanenin kapısında bir fener sallanıyor.

Nüzhet mandalı bırakmaz. Açmaz da.

Raşit sayfada hiç yok. Fener ve taşın son dönüşü ilk tanıklıktan geliyor, ev ikinciden. Burcu ikisinden birini seçmek zorunda kalmadı. Nüzhet'in kapıyı açıp açmadığını seyirci bilmiyor.

Kişinin ağzından

Bu sayfanın bir öncesi var. Cumartesi sabahı Burcu sahneye oturmadan önce on dakika serbest yazdı.

Burcu genç Nüzhet'in ağzından yazdı: «O gece taşı sayıyordum.» Cümle dağınık, tekrarlı, ama bir ayrıntı bıraktı. Nüzhet taşın sesini her gece dinlerdi. Burcu o an Vahit Usta'nın sözünü hatırladı. Sahnedeki incelen uğultu bu iki satırın buluştuğu yerden çıktı. Sayfa klasörde, kesilenler dosyasının yanında duruyor. Filme girmeyecek.

Atölyeden döndüğü gece ise Burcu dosyayı hiç açmadı. Amaç satırını kâğıda yazıp kalem kutusunun altına koydu ve erken yattı. Dinlenmek yorgunluğa iyi gelir. Bu kez başka bir iş gördü: soruyu bir gece bekletti, cevabı zorlamadı.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Tıkandığın satırı bul. «Sahne yazılmıyor» demek yetmez. Hangi satırdan sonra durduğunu bul. Adresi olan sorun çözülür.

Yerel mi, yayılmış mı, önce onu sor. Aynı sabah başka sahne akıyorsa sorun yorgunluk değil. Ara vermek yerine soruyu ara.

Belirtiyle kaynağı karıştırma. Aynı açılışı yeniden yazmak bir belirtidir. Altında bilinmeyen bir sonraki olay ya da yazılamayan bir amaç yatabilir.

Kendi kuralınla çarpışmayı ara. Taslağa koyduğun yasaklar bazen bir sahneyi imkânsız kılar. Burcu'nun «Raşit'e son yok» kuralı gecenin merkezini kilitledi. Kuralı bozma, merkezi değiştir.

Amaç satırını olayla yazma. «Raşit gider» bir olay. «Seyirci gittiğini bilir, nedenini bilmez» bir amaç. İkincisi sahneyi yazdırır.

Kötü seçenekleri hızla yaz, gerekçeyi yanına ekle. Gerekçesiz kötü liste bir eğlencedir. Gerekçeli liste doğru sahnenin sınırını çizer.

Kötü seçeneğin içindeki tohumu ara. Burcu'nun en boş versiyonu Raşit'siz bir geceydi. Doğru sahne o kusurun içinden çıktı.

Kararı bedeli en ağır olan kişiye ver. Sahnede kimin kaybedecek en çok şeyi varsa eşik onundur. Raşit'in gidişinin bedelini Nüzhet ödeyecek.

Engeli kişinin kendi sözünden kur. Dışarıdan gelen engel bir kapıdır. Kişinin verdiği söz ise içeriden kilitler. Nüzhet'in sözü ona ağabeyinden kalan son cümle.

Eşikte kesmek bir kurgu seçimidir. Kişiyi kararını vermeden bırakabilirsin. Kararın ne olduğunu sen de bilmeyebilirsin. Ama sakladığın şeyin bir karar olduğunu bil.

Mekânı değiştirirken sesi taşı. Yağhanenin uğultusu eve kadar geliyor. Yer değişti, olayla bağ kopmadı.

Girişi sesin ya da ışığın değiştiği ana koy. Akşamdan başlayan sahne her şeyi anlatmak zorunda kalır. Değişim anından başlayan sahne yalnız değişimi gösterir.

Serbest yazımı sahnenin kişisinin ağzından yap. Isınma sayfası elini açar. Odaklı serbest yazım ise sahnenin içine bakar.

Serbest yazım sayfasını göstermemeye söz ver. Okunacağını bilen el düzeltir. Düzelten el bulmaz.

Dinlenmeyi tıkanmanın türüne göre seç. Yorgunluk için ara ver. Yerel tıkanma için bir gece yeter; gerisi soruyu ertelemektir.

Eksik bilgiyi bahane etme. Bir araştırma sorusu nadiren bir sahneyi durdurur. Köşeli paranteze yaz ve sahnenin asıl sorusuna dön.

Tıkanmayı deftere yaz. Hangi sahne, hangi kaynak, hangi araç. Bir sonraki projede aynı sahne türünde durursan nereye bakacağını bilirsin.

Sahneyi kimin sahnesi olduğuna göre yeniden sor. Planda bir kişinin sahnesi gibi duran gece, başka birinin gecesi olabilir. Merkezdeki kişiyi değiştirmek çoğu zaman yeni bir sahne yazmaktan kolaydır.

Kötü listeyi tek oturumda bitir. Liste günlere yayılırsa her satır ciddi bir aday gibi tartılmaya başlar. Hız, yargıyı sonraya bırakır.

Yeni mekânı olayla aynı zamana bağla. Ev ile yağhane aynı gecede. Uğultu ikisini aynı ana diker. Zaman da kayarsa sahne başka bir sahneye dönüşür.

Çözülen tıkanmanın izini taslakta bırak. Sahnenin kenarına kısa bir not düş: neden durdu, neyle açıldı. Yeniden yazımda o sahneyi düzeltirken eski duvara geri çarpmazsın.

Tıkanmaya kendi adını takma. «Ben yazamıyorum» bir hüküm. «Bu sahnenin merkezi yanlış kişide» bir iş. İkincisinin bir ertesi sabahı var.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Tıkanıklık çoğu zaman yazarın değil, sahnenin sorunudur.
• Yerel tıkanma tek bir sahnede kalır; öbür sahneler aynı gün akmaya devam eder.
• Tıkanma kaynağı adlandırılmadan araç seçilemez; belirti ile kaynak ayrı tutulur.
• Amaç satırı olayı değil, sahneden sonra seyircide değişeni yazar.
• Kötü seçenek listesi gerekçeleriyle yazılınca doğru sahnenin sınırını çizer.
• Eşik kararı sahneyi bedeli en ağır kişinin kapısına getirir.
• Mekân kaydırma neyin görüleceğini ve neyin görülmeyeceğini baştan seçer.
• Odaklı serbest yazım kişinin ağzından, düzeltmeden ve gösterilmeden yazılır.
• Dinlenmek yorgunluğa iyi gelir; yerel tıkanmayı ancak soru açar.
• Açık kalacak bir soru sahneyi durdurmaz; sahne o soruya bakan kişiye verilir.
• Yazarın kendi koyduğu bir kural, bir sahnenin merkezini kilitleyebilir; kural değil merkez değişir.

Sonraki derse köprü

Gece sahnesi yazıldı ve taslak yeniden yürüyor. Ama kenar notları birikiyor: kırmızı çarpılı sahneler, «Kim bu kız?» notu, köşeli parantez içinde bir lamba. Son mektup haftalar önce yazıldı. Ona varan son sekansın iki sahnesi ise hâlâ boş, filmin son görüntüsü de belli değil. Yapısal kusurlar dururken «son» yazılır mı? Geçici bir son, taslağı kapatmaya yeter mi? Bitirdiği gün dosyayla ne yapacak, onu kime göstermeyecek? Sıradaki ders ilk taslağı tamamlamanın bu son adımlarına bakıyor.