Ne yapacaksın
Bugün kendi metnini bir kenara bırakıp hatalı bir taslağı onaracaksın. Bir arkadaşının taslağı, eski bir metnin ya da bu alıştırma için kasten bozulmuş bir hikâye olabilir. Önce taslağı baştan sona bir kez okuyacak ve yalnızca belirtileri not edeceksin: nerede sıkıldın, nerede inanmadın, nerede kayboldun. Sonra altı yapısal sorunu tek tek arayacaksın. Kahraman kendi hikâyesini yürütüyor mu? Karşısında bir güç duruyor mu? Tehlike büyüyor mu, olaylar birbirinden doğuyor mu? Orta bölüm toplu mu, son hak edilmiş mi? Her sorunu bulduğun yerin yanına sayfa ve sahne yazacaksın. Ardından teşhis sırasını izleyerek, en üstten başlayıp aşağı inen bir onarım önerisi kuracaksın. Çıktı, iki sayfalık bir rapor olacak: birinci sayfada teşhis, ikinci sayfada yeni yapı önerisi ve onun nedenleri.
Neden bu alıştırma
Kendi metninde kusur bulmak zordur. Yazar her sahnenin neden orada olduğunu bilir ve o bilgi, sayfada olmayan bağları görünür kılar. Başkasının metninde ise yalnızca sayfada olanı görürsün. Bu mesafe, teşhis kasını çalıştırmanın en iyi yoludur. Başkasının metninde yakaladığın kusurları, bir sonraki turda kendi metninde de daha kolay yakalarsın.
Altı sorun rastgele seçilmiş değildir. Bölüm boyunca tek tek incelediğin en yaygın yapısal sorunlardır ve çoğu zaman birlikte görülürler. Edilgen bir kahraman zayıf bir karşı güçle birleşir, çünkü karşı güç güçlü olsaydı kahraman harekete geçmek zorunda kalırdı. Sabit bir risk dağınık bir ortayı doğurur, çünkü yükselmeyen bir tehlike yazarı orta bölümü yan hikâyelerle doldurmaya iter. Kopuk halkalar kazanılmamış bir finale varır, çünkü olaylar birbirinden doğmazsa son da karakterin emeğinden doğmaz.
Bu yüzden onarım da bir sıra izler. Sorunları bulduğun sırayla düzeltmek yerine, teşhis sırasının üst basamağından başlarsın. Üstteki tek bir karar, alttaki sorunların çoğunu kendiliğinden çözer. Bu alıştırma o sırayı başka birinin metninde uygulamayı öğretir.
Hazırlık
Onaracağın taslağı yazdır ya da ekranda sayfa numaralarıyla aç. Yanına iki kâğıt koy. Birinciye "belirtiler", ikinciye "teşhis" yaz.
İlk okumada yalnızca birinci kâğıdı kullan. Okurken hissettiklerini sayfa numarasıyla not et: sıkıldım, inanmadım, kayboldum, şaşırdım ama sevindim. Bu okumada sebep arama, yalnızca belirtiyi yaz.
Teşhis kâğıdına altı satır aç: edilgen kahraman, cılız karşı güç, sabit risk, kopuk halkalar, dağınık orta, kazanılmamış final. Her satırın yanında sayfa ve sahne için yer bırak.
Teşhis sırasının on basamağını da bir köşeye yaz. Onarımı kurarken bu sıraya bakacaksın.
Adımlar
Çözümlü örnek
Leyla, ilk uzun metraj taslağını atölyeye getiriyor. Çalışma adı Dikiş. Bir mahalle köşesinde, yaşlı bir binanın altında, ellisini geçmiş bir terzi kadının küçük dükkânı. Bina yıkılacak. Leyla taslağı bilerek ham bırakmış ve Emre'den teşhis istiyor.
Emre önce belirtileri yazıyor. Kırkıncı sayfa civarında sıkılmış. Bir tapu belgesinin bir çekmeceden çıktığı yerde inanmamış. Finalde ise boşlukta kalmış.
Sonra altı sorunu arıyor. Edilgen kahraman: terzi kadın mektupları okuyor, komşuları dinliyor, avukat yeğeni her şeyi hallediyor. Taslaktaki büyük olayların hiçbirinde özne değil. Cılız karşı güç: bina sahibi hiç görünmüyor, yalnızca mektupları var. Sabit risk: ilk sayfada dükkânı kaybetme tehlikesi, son sayfada da aynı tehlike, ne büyüyor ne değişiyor. Kopuk halkalar: tapu belgesi tesadüfen bulunuyor ve sorunu tek başına çözüyor. Dağınık orta: kızının düğün hazırlığı, komşunun kayıp kedisi, bir dikiş yarışması; üçü de ana soruya dokunmuyor. Kazanılmamış final: belediye yıkım kararını kendiliğinden iptal ediyor.
Emre teşhis sırasına bakıyor ve onarıma en üstten başlıyor. Ana soru belirsiz: terzi dükkânını kurtarabilecek mi? Bu soru kahramanı bekletiyor. Emre amacı yeniden yazıyor: kadın, dükkân yıkılmadan önce kızının gelinliğini o dükkânda bitirmek istiyor. Yeni soru: gelinlik bitecek mi?
Bu tek karar alttaki sorunların çoğunu çözüyor. Kahraman artık bir şey yapıyor: dikiyor, kumaş arıyor, gece çalışıyor. Kızın düğünü bir alt öykü olmaktan çıkıp omurga ipi oluyor. Kedi ve yarışma çıkıyor. Risk büyüyor: önce dükkân, sonra elektriğin kesilmesi, sonra düğün tarihinin öne alınması, en sonda kızının güveni.
Karşı güce bir yüz veriliyor: bina sahibinin oğlu. Çocukluğu o dükkânın önünde geçmiş, kadın onun okul önlüklerini dikmiş. Babasının borcunu kapatmak için binayı satmak zorunda. Artık iki insan karşı karşıya ve ikisinin de haklı bir nedeni var.
Tapu tesadüfü bir eyleme dönüşüyor. Kadın, en yaşlı komşunun hatırladığı eski bir anlaşmanın peşine düşüyor ve tapu dairesinin arşivinde bir gününü harcıyor. Belge bulunuyor, ama tek başına dükkânı kurtarmıyor. Yalnızca pazarlık için bir koz veriyor.
Final kazanılıyor. Kadın belgeyi dükkânını korumak için değil, komşularının taşınma haklarını güvenceye almak için kullanıyor ve dükkândan çıkmayı kabul ediyor. Son gece gelinliğin son düğmesini dikiyor. Sabah yıkım ekibi gelirken kızı gelinliği giymiş, kapıda duruyor.
Emre raporuna bir not ekliyor: taslağın en güçlü sahnesi, kadının kızının ölçüsünü aldığı sahne, değişmeden kalıyor. Artık filmin ilk sayfasında.
Kendini değerlendir
Raporunu bitirdiğinde her bölümüne şu sorularla bak.
Belirtileri sebeplerden ayrı mı yazdın? İlk okumada sebep aramak, belirtilerin bir kısmını gözden kaçırmana yol açar.
Altı sorunun her biri için sayfa ve sahne gösterebiliyor musun? Gösteremediğin bir sorun, belki gerçekten yoktur. Altı sorunun hepsini bulmak zorunda değilsin; bulamadığını da rapora yaz.
Sorunların birbirine bağlı olduğunu görebildin mi? Hangisi hangisini doğuruyor? Bağları oklarla çiz; en çok ok çıkan sorun, onarımın başlaması gereken yerdir.
Onarıma teşhis sırasının en üstünden mi başladın? Alttan başlayan bir onarım, üstteki bir kararla boşa gidebilir.
Önerdiğin üst karar, alttaki sorunların kaçını çözüyor? Sayıyı yaz. Çözmediği sorunlar için ayrı bir öneri yazdın mı?
Önerin taslağın en güçlü sahnelerini koruyor mu? Bir onarım, taslağın iyi yanlarını da silmemeli.
Önerin taslağın yazarının hikâyesi olarak kalıyor mu, yoksa senin hikâyene mi dönüştü? İyi bir onarım, yazarın niyetini güçlendirir.
Raporun bir yazara verilebilecek kadar açık ve saygılı mı? Yazar raporu okuduğunda nereden başlayacağını bilecek mi?
Yaygın tuzaklar
Yaygın yanlışBelirtiyi sebep sanmak.
"Kırkıncı sayfada sıkıldım" bir belirtidir. Sebep çoğu zaman o sayfada değil, çok daha önce, daha üstteki bir basamaktadır.
Yaygın yanlışSorunları bulduğun sırayla düzeltmek.
Okurken önce diyalogdaki bir pürüz göze çarpar. Onu düzeltmeye başlarsan, üstteki bir karar onu boşa çıkarabilir.
Yaygın yanlışHer sorun için ayrı bir onarım önermek.
Altı sorun için altı ayrı çözüm, taslağı bir yamalar bohçasına çevirir. Çoğu zaman tek bir üst karar birkaç sorunu birlikte çözer.
Yaygın yanlışKarşı gücü güçlendirmek için onu kötüleştirmek.
Daha acımasız bir karşı güç daha güçlü olmayabilir. Bir yüz, bir neden ve bir plan, karşı gücü kötülükten daha çok güçlendirir.
Yaygın yanlışTesadüfleri tümden silmek.
Sorunu büyüten bir tesadüf kalabilir. Silinmesi gereken, sorunu çözen tesadüftür.
Yaygın yanlışTaslağı kendi hikâyene dönüştürmek.
Onarım, yazarın niyetine hizmet etmeli. Başka bir film önermek, bir onarım değil, bir yeniden yazımdır.
Yaygın yanlışTaslağın güçlü yanlarını görmezden gelmek.
Bir teşhis raporu yalnızca kusurları sayarsa, yazar neyi koruyacağını bilemez. Güçlü sahneleri de adlandır.
Yaygın yanlışOnarımı tek bir okumayla bitirmek.
İlk okuma belirtileri, ikinci okuma sebepleri gösterir. İki okumayı birleştirmek, ikisinin de yarım kalmasına yol açar.
Yaygın yanlışBulunamayan sorunu zorla bulmak.
Taslakta altı sorunun hepsi olmayabilir. Olmayan bir kusuru icat etmek, gerçek kusurların ağırlığını azaltır.
Yaygın yanlışRaporu yargı diliyle yazmak.
"Bu sahne kötü" demek yazara bir şey öğretmez. "Bu sahnede başkarakter hiçbir karar vermiyor" demek ona bir yol gösterir.
Varyasyonlar
Sonraki adım
Elinde artık başka birinin taslağı üzerinde sınanmış bir teşhis gözü var. Sıradaki birim bölümün projesi: kendi hikâyenin bütün olay örgüsü haritası. Bu bölümde ürettiğin her parçayı tek bir dosyada toplayacaksın. Ana sorudan sahne kartlarına, alt öykülerden zaman çizelgesine kadar hepsi bir arada. En sonda da kendi yapına, bugün başkasının metnine uyguladığın gözle bakacaksın. Kendi metninde aynı altı soruyu sorabilmek, bu bölümün asıl kazancı olacak.