Webtoon ve dikey çizgi anlatı

Açılış sahnesi

Yan Sokak'ın yeni sayısı basıldı. Atölyenin masasında bir deste fanzin duruyor. Ortadaki sayfalarda Kırmızı Şemsiye var. Editörün e-postası da geldi. Öyküyü fanzinin internet hesabında paylaşmak istiyor. Yaptıkları anlaşmaya göre bu adım için iki imza gerekiyor.

Aylin önce kendi başına bir deneme yapmış. Sekiz sayfanın taramasını telefonuna atmış, sayfaları alt alta dizmiş. Bir şey söylemeden telefonu Selim'e uzatıyor. Emre ile Burcu da omzunun üstünden bakıyor.

Selim başparmağıyla aşağı kaydırıyor. Birinci sayfa ekrana ancak küçülerek sığıyor. Balonlardaki yazılar karınca kadar. Üçüncü sayfaya, yukarıdan bakılan kalabalığa geliyor. Arda'yı arıyor. Saç tutamı iki üç noktaya dönmüş. Sağ kenardaki kırmızı nokta ise ekranda yanıyor, kâğıttakinden parlak.

Beşinci sayfanın sonunda Arda'nın eli bir yenin ucuna uzanıyor. Selim biraz daha kaydırıyor. Ekranın alt kenarında bir bebek arabası beliriyor. Arda'nın elinin hemen altında. Şemsiyenin altındaki yabancı, el yene değmeden görünmüş.

Selim telefonu masaya bırakıyor. "Çevirme yok," diyor.

Aylin başını sallıyor. Fanzinde beşinci sayfa bir sağ sayfaydı. Okur yaprağı kaldırana kadar altıncı sayfayı göremiyordu. Telefonda sayfalar birbirine yapışık. Sürprizi saklayan yaprak ortadan kalkmış.

Telefonda okur sayfa çevirmez, aşağı kaydırır. Sayfanın yaptığı işi bu kez iki panel arasındaki boşluk yapar.

Bu derste ne olacak

Bu derste Kırmızı Şemsiye'yi telefon ekranı için yeniden kuracağız. Önce basılı sayfayı alt alta dizmenin neden yetmediğini göreceğiz. Ekranın aynı anda gösterdiği parçayı ölçeceğiz. Panellerin arasındaki boşluğun nasıl zamana dönüştüğünü izleyeceğiz. Altıncı sayfanın sürprizini kaydırmanın içine saklayacağız. Koşu sayfalarıyla sessiz sayfaların başparmakta nasıl farklı aktığına bakacağız. Öyküyü iki parçaya bölseydik nereden keserdik, onu deneyeceğiz. En sonda Burcu'nun bir sorusu kalacak: bu öykü her hafta sürseydi ne değişirdi? Selim'in şerit senaryosundan bir parça da okuyacağız. Yanımızda karanlık bir sokak, bir kule, mavi bir tanrı, bir apartman ve en zayıf avcı olacak.

Sıfır noktası

Basılı çizgi romanın birimi sayfadır. Sayfanın eni de boyu da sabittir. Okur iki sayfayı yan yana görür, sonra yaprağı çevirir. Yazar bu çevirmeyi bir araç olarak kullanır. Sürprizi yaprağın arkasına saklar, okuru bir sayfanın sonunda bekletir.

Telefonda bu birim yoktur. Ekran dardır ve dik durur. Okur aşağı doğru kaydırır. Öykü tek bir uzun sütun hâlinde akar. Enini ekran belirler, boyu ise yazarın istediği kadardır. Bir panel ekranın yarısı kadar da olabilir, üç ekran boyunca da sürebilir.

Bu biçim Kore'de, iki binli yılların başında internet portallarında yaygınlaştı. Adı da oradan geldi: web ile karikatür sözcüklerinin birleşmesi. Akıllı telefonlar yayılınca biçim telefona taşındı ve dünyaya açıldı. Bugün pek çok ülkede okur çizgi öyküyü ilk kez bu sütunda okuyor.

Dikey öykülerin çoğu renklidir. Basımın maliyeti yoktur, renk ekranda bedavadır. Öyküler çoğunlukla haftalık bölümler hâlinde çıkar. Okur her hafta aynı gün yeni bir parça bekler ve bir önceki bölümün sonunu aklında taşır. Asıl fark ise hızdadır. Okurun hızını okurun kendisi belirler. Başparmak hızlanır, yavaşlar, durur, bazen geri döner.

Bu son alışkanlık yazarın en büyük kaybı gibi görünür. Basılı sayfada okurun gözü sayfanın düzeniyle yönlendirilir. Kaydırmada okur kendi hızında gider. Yazar onu nasıl durduracak?

Cevap boşluktadır. Basılı sayfada paneller arasındaki oluk incedir ve hep aynıdır. Dikey sütunda iki panel arasına istediğin kadar boşluk koyabilirsin. Okur o boşluğu başparmağıyla geçmek zorundadır. Geçerken zaman geçer. Boşluk ne kadar uzunsa okurun beklediği an o kadar uzar.

Burada bir yanlış anlamayı baştan ayırmak gerek. Dikey şeridin kendi düzeni, kendi ölçüsü ve kendi sürprizleri olan ayrı bir biçimdir. Basılı bir öyküyü şeride çevirmek, bir romanı senaryoya çevirmeye benzer. Öykü aynı kalır, yapı baştan kurulur.

Selim için bu tanıdık bir şey. Kurgu masasında bir kesmenin yerini kareyle ölçerdi. Şimdi aynı ölçüyü beyaz boşlukla yapacak. Aylin için ise iş zor. Kâğıda çizdiği sayfalar bir sütuna sığmak için parçalanacak.

Mekanizma

Dikey şerit

Aylin'in ilk denemesi en sık yapılan dönüşüm. Basılı sayfalar olduğu gibi alt alta dizilir. Ekran sayfanın enine göre küçülür. Her şey okunmaz hâle gelir.

Şeride geçmek, sayfayı parçalara ayırmak demek. Aylin ikinci sayfanın dört panelini makasla keser gibi tek tek ayırıyor. Basılı sayfada üst sırada yan yana duran iki panel artık alt alta. Satıcının iki bağlı balonu ilk panelin üstünde kalıyor. "Şurada dur. Kıpırdama." ile Arda'nın "Tamam."ı ikinci panelde, alt alta.

Bazı paneller bu yolculuktan sağ çıkmıyor. Pazarın bir uçtan bir uca uzanan geniş görüntüsü ekranın enine sığınca incecik bir şeride dönüşüyor. Aylin birinci sayfanın ilk panelini yeniden çiziyor. Bu kez dik: tentelerin üstünden başlayıp tezgâhların arasına iniyor.

Selim yazdığı senaryonun da değişmesi gerektiğini görüyor. Basılı sayfada "sayfa iki, panel üç" yazmıştı. Şeritte sayfa yok. Panelleri baştan sona tek bir sırayla numaralıyor ve her panelin altına bir satır daha ekliyor: arkasından ne kadar boşluk gelecek.

Okuma penceresi

Nermin Hanım Selim'e telefonu verip bir şey soruyor. Bir bakışta ekranda ne görünüyor?

Selim üçüncü sayfanın yerine geçecek kalabalık panelini ekrana getiriyor. Ekran panelin yalnız bir dilimini gösteriyor. Üstte tenteler var, altta bacaklar. Arda henüz ekranda değil.

Basılı sayfada okur bütünü bir anda görür. Şeritte yalnız pencere vardır. Bu, tam sayfanın kaybı demek. Üçüncü sayfadaki sessiz kalabalık, kâğıtta okuru bir anda kuşatıyordu. Ekranda o kuşatma kurulamaz.

Aylin kaybı bir kazanca çevirmeye çalışıyor. Tam sayfayı ekranın üç dört boyu kadar uzun, dar bir panele çeviriyor. Okur yukarıdan aşağı kaydırdıkça kalabalığın içine iniyor. Tentelerden, omuzlardan, şapkalardan geçiyor. En altta, bacakların arasında, Arda'yı buluyor. Okurun kaydırması Arda'yı arayan bir bakışa dönüşüyor.

Mobil okunabilirlik başka sorunlar da çıkarıyor. Aylin'in ince mürekkep çizgileri küçük ekranda kayboluyor. Saç tutamı yeniden çiziliyor, daha kalın ve daha belirgin. Harflendirme de büyüyor. "Buldun beni." balonu kâğıtta bir kelime kadar yer tutuyordu. Ekranda okunabilsin diye panelin üçte birini kaplıyor.

Kırmızı ise beklenmedik biçimde güçleniyor. Kâğıtta mürekkep ışığı yutuyordu. Ekran ışığı kendisi veriyor. Aylin'in açık kırmızı sulu boya gölgesi taramada pembeye kayıyor. Aylin taramayı birkaç kez deniyor, gölgeyi kâğıttaki tonuna yaklaştırıyor. Şemsiyenin kırmızısını ise olduğu gibi bırakıyor. Griler arasında yanan bir nokta, şeritte de öykünün pusulası.

Kaydırma boşluğu

Arda kalabalıkta yalnız kalıyor. Küçük bir balon: "Babaanne?" Basılı sayfada bu balon ikinci sayfanın sonundaydı. Göz karşı sayfaya geçince sessiz kalabalık onu bekliyordu.

Şeritte Selim, balonun altına boş bir alan koyuyor. Pazarın gri tonunda, içi bomboş. Okur başparmağıyla onu geçiyor. Geçerken Arda'nın sesi cevapsız kalıyor.

Bu boşluk sessiz panelle aynı şey değil. Sessiz panelin bir çerçevesi ve bir görüntüsü vardır. Kaydırma boşluğunda görüntü yoktur, yalnız mesafe vardır. Okur bir şeye bakmaz, bir şeyi bekler.

Selim boşlukların uzunluğunu senaryoya yazıyor. Ölçü birimi ekran. "Yarım ekran boşluk" bir nefes kadardır. "Bir ekran boşluk" okuru bir an boşlukta bırakır. "İki ekran boşluk" artık bir sahne değişimidir. Aylin bu ölçüleri kendi şeridine taşıyor.

Kaydırma açılışı

Asıl iş altıncı sayfanın sürprizi. Basılı sayfada beşinci sayfa Arda'nın bir yenin ucuna uzanan eliyle bitiyordu. Okur yaprağı çeviriyor ve şemsiyenin altında bebek arabalı genç bir kadın görüyordu.

Aylin'in ilk denemesinde sürpriz neden bozuldu? Çünkü elin paneli ile kadının paneli aynı okuma penceresine düştü. Okur ikisini birden gördü. Selim'in kuralı basit: aynı pencereye düşmemeleri gerekiyor. El panelinden sonra en az bir ekran boyu boşluk gelecek. Telefonların boyu da farklı, Selim boşluğu uzun ekrana göre ölçüyor.

Burada şeridin basılı sayfaya göre bir üstünlüğü ortaya çıkıyor. Kâğıtta okur altıncı sayfayı bir bakışta görüyordu. Şeritte görüntü yukarıdan aşağı açılıyor. Selim bunu kullanıyor. Önce şemsiyenin kırmızı tepesi ekranın üstünden giriyor. Okur, tıpkı Arda gibi, babaannesini bulduğunu sanıyor. Biraz daha kaydırınca kumaşın altı, sonra gölge, sonra bir yabancının yüzü.

Selim'in şerit senaryosundan o bölüm şöyle:

PANEL — Arda'nın eli bir yenin ucuna uzanır. Yalnız el ve yen.

BOŞLUK — bir ekrandan uzun. Gri.

PANEL — Kırmızı bir şemsiyenin tepesi. Ekranın üst kenarından girer. Altı görünmez.

PANEL — Şemsiyenin altında bebek arabalı genç bir kadın. Gölgesi açık kırmızı. Arda gölgenin dışında, gri.

Kaydırma ritmi

Dört ve beşinci sayfalar koşu sayfalarıydı. Sekiz ve altı küçük panel, sıkışık bir düzen. Basılı sayfada okurun gözü küçük karelerin üstünden hızla geçiyordu.

Şeritte Aylin bu panelleri sık diziyor, aralarındaki boşluğu daraltıyor. Paneller kısa, enleri ekranı dolduruyor. Okurun başparmağı kendiliğinden hızlanıyor. Yedinci sayfaya gelince tersini yapıyor. Arda yolu kendisi bulurken paneller uzuyor, aralar açılıyor. Başparmak yavaşlıyor.

Emre bir soru soruyor. Okur yine de istediği hızda kaydırmaz mı? Kaydırır, diyor Aylin. Ama kısa panelleri yavaş okumak zordur, uzun boşluğu hızlı geçmek de bir şeyi kaçırmış hissi bırakır. Okur ritmi çoğu zaman fark etmeden izler.

Sekizinci sayfanın son paneli şeridin en uzun paneli olacak. Şemsiye açılıyor, kırmızı. Gölge ikisinin üstüne düşüyor. Panelin altında boşluk yok. Künye geliyor, iki ad aynı boyda. Öykü orada bitiyor.

Bölüm kesmesi

Editör ikinci bir e-posta yolluyor. Şerit tek gönderide uzun olabilir, iki gönderiye bölmeyi öneriyor. Bir hafta arayla.

Nermin Hanım Selim'e soruyor. Nereden keserdin?

Selim iki yer deniyor. Birincisi, Arda'nın yene uzanan eli. Okur bir hafta boyunca şemsiyenin kimin olduğunu merak eder. İkincisi, yabancının yüzü. Okur bu kez Arda'nın ne yapacağını merak eder.

Burcu ikincisini seviyor. Selim ise iki kesmeyi de reddediyor. Sürpriz bir haftanın sonunda gelirse okurun beklentisi büyür. Şemsiyenin altındaki kadın bu yükü taşıyamaz, çünkü küçük bir yanılgıdan ibaret. Yanılgının hemen ardından Arda'nın kendi yolunu bulması gelmeli.

Aylin de Selim'in yanında. Sekiz sayfa tek bir sabahı anlatıyor. Öykü iki gönderiye bölünürse cumartesi sabahı bir haftaya yayılır. Sonunda ikisi tek parça şeritte anlaşıyor. Kesme denemesi dosyada kalıyor.

Bölüm stoğu

Burcu bir şey daha soruyor. Arda her cumartesi pazarda başka bir şey kaybetse? Haftalık bir dikey dizi olmaz mı?

Aylin güldükten sonra hesap yapıyor. Sekiz sayfa ona haftalar sürdü: model sayfaları, iki revizyon turu, mürekkep, sulu boya.

Haftalık dizide yazarın işi de değişir. Tek seferlik öykü bir yere varmak için yazılır. Kırmızı Şemsiye son panelde kapanıyor. Haftalık dizi ise her bölümün sonunda yeniden açılmak zorundadır. Her bölümün kendi küçük sorusu ve kendi kesmesi olur. Karakter bir sonraki haftaya taşınacak bir eksikle bırakılır.

Çizim de değişir. Aylin'in sulu boyası her hafta için yavaştır. Pek çok dikey dizide çizim dijitaldir ve işler bölünür. Yazar bu bölünmeye göre yazar.

Selim Burcu'ya kendi cevabını veriyor. Kırmızı Şemsiye'nin sorusu bir sabahta cevaplandı. Arda yolunu buldu. Haftalık bir dizi ona yeni bir soru bulmak zorunda kalırdı. O soru başka bir öykünün sorusu olurdu.

Selim ile Aylin dikey denemeyi editöre yolluyor. İkisinin de onayıyla, tek seferlik bir deneme olarak. Şeridin başında künye, aynı boyda iki ad. Asıl sayfalar Aylin'in masasında. Şemsiyenin neden kapandığı şeritte de söylenmiyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Basılı sayfayı dikey dizme, yeniden kur. Sayfa bir bütün olarak tasarlandı. Şeride geçen her panel tek başına okunacak. Bazı panellerin yeniden çizilmesi gerekir.

Boşluğu senaryoya yaz. Paneller kadar boşluklar da yazarın işi. Ölçüsünü ekran boyuyla ver: yarım ekran, bir ekran, iki ekran. Çizer onu kendi şeridine çevirir.

Sürprizi pencereden uzak tut. Sürpriz paneli, ondan önceki panelle aynı okuma penceresine düşmemeli. Aradaki boşluk en az bir ekran boyu olmalı.

Yukarıdan aşağı açılmayı kullan. Şeritte görüntünün üstü önce görünür. Yanılgıyı üste, gerçeği alta koy. Okur önce umut eder, sonra görür.

Tam sayfanın yerine uzun panel koy. Ekran bütünü göstermez. Ama okuru bütünün içinden geçirebilir. Uzun bir panel, kaydırmayı bir bakışa çevirir.

Şeridin yönünü hareketle eşle. Okur hep aşağı iner. Düşen bir nesne, inen bir bakış, kalabalığın içine dalan bir göz şeritte kendiliğinden akar. Yukarı tırmanış okurun hareketine ters düşer, onu kurmak için başka bir hile gerekir.

Karakteri işaretle tanıt. Küçük ekranda yüz kaybolur. Bir renk, bir saç tutamı, bir giysi okurun tek tutamağıdır. Bunu model sayfasına yaz.

Balonu ekrana göre büyüt. Kâğıttaki harf boyu ekranda okunmaz. Balon büyür, panelden yer çalar. Bu yüzden şeritte konuşma daha da azalmalı.

Rengin ekranda değiştiğini unutma. Kâğıt ışığı yutar, ekran verir. Taramayı ekranda dene. Açık tonlar kayabilir, doygun renkler parlar.

Ritmi panel boyuyla kur. Kısa paneller sık dizildiğinde okur hızlanır. Uzun paneller ve geniş aralar onu yavaşlatır. Koşuyu ve durmayı aynı şeritte karşıt tut.

Kesmeyi öykünün sorusuna göre seç. Bir öykünün tek bir sorusu varsa onu ikiye bölme. Kesme, bir soru cevaplanıp yenisi açıldığında doğaldır.

Haftalık diziyi açık uçlu kur. Tek seferlik öykü kapanmak için yazılır. Haftalık dizide karakter her hafta yeni bir eksikle bırakılır.

Stok olmadan yayına başlama. Haftalık takvim çizerin hastalığını, gecikmesini, yorgunluğunu bilmez. Başlamadan hazır bekleyen bölümler takvimi korur.

Üretimi yönteme göre yaz. Sulu boya yavaştır, dijital çizim hızlıdır. Ekip bölünmüşse yazar sık kullanılan mekânlar seçer. Yazar çizerin yöntemini bilmeden haftalık dizi yazamaz.

Harfleri ekranda dene. Harflendirmeyi telefonda, kol uzunluğunda oku. Kâğıtta rahat okunan bir balon ekranda göz kısmayı gerektirebilir. Okur göz kısıyorsa ritim bozulur.

Son panelin altını boş bırakma. Şerit bittiğinde okur bir sonraki işe kaydırır. Son panelden sonra künyeyi ya da kısa bir kapanışı koy. Öykünün nerede bittiği belli olsun.

Tek seferlik öyküyü dizi gibi kesme. Bir sabahı anlatan öykü bir sabahta okunmalı. Kesme okura bir hafta verir. O haftayı dolduracak bir soru yoksa okur geri gelmez.

Yeniden kullanımı yeniden onayla. Basılı yayın için verilen izin şeridi kapsamaz. Dikey sürüm yeni bir eser gibi değişir. İki ad yine birlikte karar verir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Dikey şerit, telefonda tek bir uzun sütun hâlinde okunan çizgi anlatıdır.
• Basılı sayfa şeride dizilmez, yeniden kurulur.
• Okuma penceresi, okurun bir anda gördüğü şerit parçasıdır.
• Tam sayfanın kaybı uzun bir panelle bir bakışa çevrilebilir.
• Küçük ekranda karakter renk ya da işaretle tanınır.
• Kaydırma boşluğu zamanı taşır, uzadıkça bekleyiş uzar.
• Sürpriz önceki panelle aynı pencereye düşmemelidir.
• Şerit yukarıdan aşağı açılır, bu sıra yanılgıyı kurmaya yarar.
• Kaydırma ritmi panel boyu ve boşlukla kurulur.
• Bölüm kesmesi öykünün sorusunu bölmemelidir.
• Haftalık dizi bölüm stoğu ve üretim yöntemi ister.
• Tek seferlik öykü kapanmak için, haftalık dizi her hafta yeniden açılmak için yazılır.
• Her yeni yayın biçimi yeni bir onay ister.

Sonraki derse köprü

Kırmızı Şemsiye'yi okur kaydırıyor. Hızını kendi seçiyor, ama yolu Selim seçti. Arda hangi tezgâhın önünden geçecek, şemsiye nerede açılacak, hepsi şeritte yazılı. Atölyede Burcu'nun yeni bir fikri var: garın kayıp eşya bürosunda geçen küçük bir oyun, adı Kayıp Eşya. Bu kez gişedeki memuru oyuncu oynayacak. Bir çantayı açıp açmamaya o karar verecek. Yazar oyuncunun seçeceği yolu yazamıyorsa neyi yazar? Oyun hikâyesi tam bu sorudan başlıyor.