Alt öyküler

Açılış sahnesi

Selim, Nöbet'in yüz üç sayfalık dosyasını masaya bırakıyor. Sayfaların kenarı mavi kalemle konmuş küçük harflerle dolu: F, İ, A, M. Figen'in masası, Kadir'in işi, hiç görünmeyen amca. M ise Murat'ın, Kadir'in bulunmadığı sahneleri. Selim dosyayı bir gece boyunca yalnız bu harflerin peşinde okumuş.

Emre sayfaları hızlı hızlı çeviriyor. F'ler son sayfalara kadar gidiyor, sonda sıklaşıyor. A'lar kantinde başlıyor, bir kapı eşiğinde bitiyor. M'ler seyrek ama düzenli. İ'ler ise ilk gecelerden sonra kesiliyor. Dosyanın büyük kısmında tek bir İ yok.

Selim ilk İ'yi gösteriyor: koridorda ustabaşıyla izin pazarlığı. Sonuncusu sabaha karşı arka kapıda bir telefon. Ustabaşının sorusu orada asılı kalmış. Kadir pazartesi kazan dairesine dönecek mi? Dosya bunu bir daha sormuyor.

Emre itiraz ediyor. O hat zaten küçük, diyor, Kadir'in bütün hafta nerede olduğunu herkes görüyor. Nermin Hanım tartışmaya girmiyor. Tahtaya alt alta dört harf yazıyor. Emre'den her harfin yanına bir sahne yazmasını istiyor: o hattın elindekini Kadir'e verdiği sahne.

Emre F'nin yanına hemen yazıyor, A'nın yanına da. İ'nin yanında kalemi havada kalıyor.

Bitmiş bir dosyada her alt öykünün ana hikâyeye neyi, hangi sahnede bıraktığı yazılabilmeli. Yazılamıyorsa o hat ya işini başka bir yolla görüyordur ya da hiç görmüyordur.

Bu derste ne olacak

Bu derste alt öyküleri yazmadan önce değil, dosya bittikten sonra okuyacağız. Nöbet'in dört yan hattını tek tek açacağız: Murat'ın Kadir'siz sahneleri, Figen'in masası, Kadir'in işi ve görünmeyen amca. Her birinin ana hikâyeye neyi, hangi sahnede bıraktığını arayacağız. Hangi soruyu başka bir kapıdan sorduğuna bakacağız. Kapananı, bilerek açık kalanı ve unutulmuş olanı ayıracağız. Sonra dosyadan kesilen hatları sayıp neden gittiklerini soracağız. Gidenlerin dosyada bıraktığı izlere bakacağız. Yüz sayfanın kaç hat taşıyabildiğini konuşacağız. Aynı defteri beş uzun filmde de tutacağız: bir hastanede, kaçak bir ailede, bir basketbol salonunda, bir pamuk tarlasında ve bir lisenin müzik sınıfında.

Sıfır noktası

Alt öykünün türleri sözlükte hazır: ilişki, aile, meslek, karşı taraf, yardımcı karakter. Ana hikâyeye bağlanma yolları da öyle: mekân bağı, nedensel bağ, bilgi köprüsü, karşıt sonuç. Bunlar yazarın plan yaparken elinde tuttuğu kutular. Bu ders o kutuları yeniden açmıyor. Başka bir ana bakıyor: dosyanın bittiği ana.

Uzun metrajda alt öyküler çoğu zaman plandan değil, yazarken gelir. Bir sahne bir yan karakter doğurur, o karakter bir sahne daha ister. Bir replik bir geçmiş açar, geçmiş bir geri dönüş ister. Yüz sayfalık bir taslak aylarca sürer. O sürede yazar her hattı ayrı ayrı sever. Her biri kendi gününde yazılmıştır ve kendi gününde iyidir.

Kısa filmde bu pek sorun olmaz. On sayfada açılan bir yan hat ilk okumada görünür. Yüz sayfada ise bir hat kırk sayfa boyunca ekrandan kaybolabilir. Yazar bunu fark etmez, çünkü hattın bütün sahnelerini aklında birlikte taşır. Okur fark eder, çünkü sahneleri sırayla ve aralarındaki boşluklarla okur. Kırk sayfa sonra geri dönen bir hat seyirciden yeniden tanıtım ister. Her dönüş, ana hikâyeden birkaç dakika alır.

Bu yüzden bitmiş dosya ayrı bir okuma ister. Bu okumada yazar hikâyeyi izlemez. Her hattın sahnelerini işaretler ve üç soru sorar. Bu hat ana hikâyeye ne bırakıyor? Ana hikâyenin sorusunu hangi yerden soruyor? Nerede bitiyor? Cevapların kâğıda yazılması gerekir. Akılda tutulan cevap her zaman olumludur.

Bir de kesilen hatlar var. Uzun bir dosya tamamlandığında yazarın elinde çoğu zaman ikinci bir dosya kalır: silinen hatların listesi. O liste de hesaba girer. Bir hattın neden gittiğini bilmek, kalanların neden kaldığını açıklar. Emre'nin masasında iki kâğıt yığını duruyor. Biri Nöbet. Öbürü Nöbet'ten çıkarılanlar.

Bu okuma bir beğeni sınavı değil. Defter bir hattın güzel olup olmadığını söylemez. Yalnız ne iş gördüğünü, nerede durduğunu ve ne kadar yer kapladığını gösterir. Güzel ama işsiz bir hattı tutmak yazarın hakkıdır. Defter yalnız bu kararın bilerek verilmesini sağlar.

Mekanizma

Defter

Emre tahtadaki harfleri bir tabloya çeviriyor. Satırlar hatlar, sütunlar Selim'in soruları:

Tablonun tek boş hanesi, açılışta Emre'nin kaleminin durduğu yer.

Teslim sahnesi

Sözlükteki nedensel bağ iki hat arasındaki ilişkinin adı. Teslim sahnesi o ilişkinin dosyadaki adresi: sayfası, saati ve nesnesi belli bir sahne.

Figen'in adresi en açığı. Son gecenin akşamında form Murat'a uzanıyor. Telefon titriyor, form Figen'in elinde kalıyor. Sabaha karşı Figen kâğıdı Kadir'e çeviriyor. Kadir yakınlık hanesini sözle dolduruyor, sonra kalemi alıyor. Filmin doruğu bir hemşirenin masasında, onun kâğıdıyla geliyor.

Murat'ın hattı aynı ana öbür taraftan bağlanıyor. Şirketi ona bir haftadan fazla izin vermiyor. Cebi titredikçe kalkıp koridora çıkıyor. Son akşam telefon kalemden önce geliyor. Murat'ın şirketi, formu Kadir'in önüne itmiş oluyor.

Amcanın hattı ana hikâyeye bir fotoğraf bırakıyor. Çekmece sabahı Kadir iki genç adamın resmini Murat'a uzatıyor ve onların kendileri olmadığını söylüyor. Murat susuyor. Ertesi sabah Kadir filmde tek kez "Kal" diyor.

Ekran dışı hat

Ustabaşı Nöbet'te hiç görünmüyor. Bir ses, iki mesaj, bir pazarlık. Amca da görünmüyor: bir ad, bir fotoğraf, bir defter ve eşikte oğlu. İki hat da yeni bir mekân açmıyor. Sahneleri koridorda, arka kapıda, kantinde ve babanın evinde geçiyor. Kazan dairesi filmde yok, amcanın evi de yok.

Bu, uzun metraj ölçeğinde bir tasarruf. Görünen her yan hat bir oyuncu, bir mekân ve bir tanıtım ister. Ekran dışı hat bunların hiçbirini istemez. Ana karakterin yanından ayrılmaz, çünkü ona ancak onun cebindeki telefonla ulaşır. Bedeli de var. Ekran dışı hat kendi doruğunu sahneleyemez. Amcanın teslimi bu yüzden ekranda değil. Kadir defterdeki numarayı arıyor, hat açılıyor ve dosya cevaptan önce kesiyor. Konuşmayı kimse duymuyor. Taburcu sabahı eşikte bekleyen kuzen o konuşmanın sonucu.

Aynı soru, başka kapı

Murat'ın Kadir'siz sahneleri, sözlükteki antagonist alt öyküsünün Nöbet'teki karşılığı. Karşı taraf, Kadir'in görmediği yerde kendi haftasını yaşıyor: arabada bir not okuyor, bir şarkının sesini kısıyor, bir mesajı yazıp siliyor.

Dört hat da ana hikâyenin sorusunu kendi yerinden soruyor: bu gece kim kalacak? Figen her gece kalıyor, ama herkes için. Finalde yeni bir hastanın adını öğreniyor. Kadir'in kalışı yalnız babası için. Ustabaşı Kadir'i kazan dairesine çağırıyor, şirket Murat'ı masasına. İki işin sesi aynı haftayı ölçüyor. Fotoğraftaki iki genç adamın kim olduğunu dosya söylemiyor. Kadir onların kendileri olmadığını söylerken seyirci de aynı benzerliği görüyor. Hatlar ana hikâyenin cevabını tekrar etmiyor. Onun yanına başka cevaplar koyuyor.

Figen'in şeridi bir yardımcı karakter arkı değil. Figen film boyunca değişmiyor, ağlamıyor, kuralını bozmuyor. Değişen, Kadir'in ona yaklaşımı. İlk gece masasına bir baklava kutusu uzatıyor. Son gece aynı masada bir form imzalıyor. Şeridin hareketi Figen'de değil, masanın önünde duran adamda.

Kapanışlar

Murat'ın hattı bilerek açık. Kadir "Kal" diyor, Murat cevap vermiyor. Taburcu sabahı Murat yok. Seyirci onun kalıp kalmadığını bilmiyor, ama sorunun ne olduğunu biliyor. Son gece sandalyede kalan ceket soruyu ekranda tutuyor.

İşin hattı ise Selim'e göre sarkıyor. Emre bir sahne eklemeyi düşünüyor: Kadir'in ustabaşını aradığı bir sabah. Nermin Hanım soruyor: o telefon neyi değiştirir? Hiçbir şeyi değiştirmeyecekti, yalnız bir soruyu kapatacaktı. Emre sahneyi yazmıyor. Hattın asıl taşıdığı şeye yeniden bakıyor. Kadir ustabaşına babasının sözüyle yalan söylüyor: uyuyormuş, merak etmesin. Murat'ın üç ay sakladığı yalan, kantinden önce Kadir'in ağzında küçük bir yankı buluyor. Selim harfi silmiyor, ama yanına bir soru işareti koyuyor.

Kesilenler

Emre'nin ikinci yığını bir kalıntı listesine dönüşüyor:

• Murat'ın ofis sahnesi gitti. Telefonun titremesi kaldı.
• Murat'ın asansörden eve, uyuyamadığı geceye uzanan yolu gitti. Asansörün inen uğultusu ve ekranda silinen satır kaldı.
• Bayram sofrasında baba ile amcanın kavgası gitti. Babanın, genç amcayı kapıda iki çay bardağıyla gördüğü rüya da. Çekmecedeki fotoğraf ve kantindeki tek kelime kaldı.
• Amcanın durumunu söyleyen replik gitti. Soru açık kaldı.
• Kuzenin helva tepsisi gitti. Kuzen eşikte eli boş bekliyor.
• İzin pazarlığının kazan dairesine kesilen parçası gitti. Kabul masasında Kadir'in sorulmadan söylediği cümle kaldı.
• Figen'in boşanması kesildi.

Gidenlerin çoğu dosyanın kendi koyduğu bir kuralı bozuyordu. Nöbet babanın kafasının içine girmez. Küslüğün nedenini söylemez. Hastaneden ve babanın evinden başka bir yere pek gitmez.

Kaç hat?

Nöbet yüz üç sayfada dört yan hat taşıyor. Bunun bir formülü yok. Kalan hatlar ana mekânların içinde kalıyor ve aynı haftada bitiyor. Kesilenlerin çoğu bu koşullardan birini bozuyordu. Ofis ve bayram sofrası yeni bir yer istiyordu. Rüya başka bir zaman. Çok mekânlı bir film daha çok hat taşıyabilir. Ama her hat ekrandan kayboldukça seyirciyi yeniden yakalamak zorunda.

Filmlerden okuma

Defterin sütunlarına dağıtınca filmler farklı haneleri dolduruyor. Paula'nın dansı ile Sayer'ın kahvesi kapanış sütununu iki ayrı zamana bölüyor. Danny'nin piyanosu ve Jimmy'nin salona girişi teslim sütununu dolduruyor. Shooter'ın hattı soru sütununda duruyor. Wayne'in ilişkisinde teslim hanesi boş, kapanışı kilisedeki bir ele kalmış. Holland'ın lisesi ise satır sayısının zamanla nasıl büyüyebildiğini gösteriyor.

Usta katmanı

Muhasebeyi dosya bitince tut. Taslak sürerken her hat kendi gününde iyidir. Döküm, sahneler sırayla okununca açılan boşlukları gösterir.

Hikâyeyi değil, harfleri oku. Her hatta bir harf ver ve kenara yaz. Sonra sayfaları hızla çevir. Bir harfin uzun süre kaybolduğu yer, seyircinin o hattı unuttuğu yerdir.

Teslim sahnesini adresiyle yaz. "Tema bağlıyor" bir adres değildir. Sayfayı, sahneyi ve el değiştiren nesneyi yaz. Yazamıyorsan hattın işini başka nerede gördüğünü ara.

Alt öyküyü ana hikâyenin saatine bağla. Ustabaşının verdiği hafta ile Murat'ın şirketinin verdiği hafta aynı hafta. İki yan hat ana hikâyeye ortak bir son gün dayatıyor. Kendi saati olan bir alt öykü, ana hikâyenin saatine karşı ayrı bir tempo kurar ve seyirciyi iki saat arasında böler.

Yardımcı karakterin şeridi ark olmak zorunda değil. Figen değişmiyor. Onun şeridi bir ölçü gibi çalışıyor: masasının önünden her geçişte Kadir'in ne kadar değiştiği görünüyor. Değişmeyen bir yan karakter, ana karakterin değişimini ölçmek için en sağlam cetveldir.

Kahramansız sahneleri ayrıca say. Nöbet'te Kadir'in olmadığı sahneler az ve çoğu Murat'ın. Arabadaki notun tek okunur kelimesini seyirci Murat'ın omzunun üstünden görüyor. Kadir'in o kâğıdı okuduğu hiç gösterilmiyor. Kahramansız bir sahne seyirciye yeni bir bilgi vermiyorsa ana hikâyeden yer çalıyordur.

Alt öykü terfi edebilir. Nöbet'in ilk adı Refakatçi'ydi. O taslakta ağabey yalnız telefondaki bir sesti. Ana çatışma bakım ustası ile kuralcı gece hemşiresi arasındaydı. Murat gelince yerler değişti. Eski ana hat bugün Figen'in şeridinin ilk iki gecesinde, geri itilen bir baklava kutusunda yaşıyor.

Boş kutuyu doldurmaya çalışma. Nöbet'te bir aşk hattı yok. İki kardeşin arasındaki bağ zaten ana hikâyenin kendisi. Her türden bir hat koymak, filmin istemediği sahneleri yazdırır.

Görünmeyen hatta bir nesne ver. Ekran dışı hat bir şeye tutunmazsa unutulur. Amca bir fotoğrafa, ustabaşı iki mesaja tutunuyor.

Görünmeyen hattın dönüşü ucuzdur, kullan. Görünen bir yan karakter uzun bir aradan sonra dönünce yeniden tanıtılmak ister. Ekran dışı hattın dönüşü ise bir mesaj sesi kadar kısa olabilir. Uzun bir dosyada seyrek dönen hatları ekran dışına almak, aralarındaki boşluğu kendiliğinden kapatır.

Kesileni gerekçesiyle not et. Silinen her hattın yanına hangi kuralı bozduğunu yaz. Liste uzadıkça filmin kuralları kendiliğinden görünür.

Kalıntıya iş sor. Kesilen bir hattan kalan nesne dosyada duruyorsa yeni işini bul. İş bulamayan kalıntı da sarkan bir uçtur.

Kapanışları zamana yay. Bütün hatlar finalde kapanırsa final kalabalıklaşır. Nöbet'te iş hattı erken susuyor, amca taburcu sabahı kapanıyor, Figen son karede, Murat hiç.

Açık uca bir nesne bırak. Murat'ın ceketi sorunun ekranda kalmasını sağlıyor. Nesnesiz bir açık uç, unutulmuş bir uçtan ayırt edilemez.

Kesmeden önce kalıntıyı planla. Bir hattı silmeye karar verdiğinde, ondan neyin kalacağını önceden seç. Ofis sahnesini silen Emre, telefonun titremesini bilerek tuttu. Kalıntı rastlantıya bırakılırsa dosyada sahipsiz nesneler birikir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Alt öyküler dosya bitince ayrıca okunur; taslak sürerken her hat kendi gününde iyidir.
• Alt öykü muhasebesi her hattın bıraktığını, sorusunu ve kapanışını tek dökümde toplar.
• Teslim sahnesi bir hattın ana hikâyeye bir şey bıraktığı tek, adresli sahnedir.
• Ekran dışı hat yeni mekân istemez, ama doruğunu bir nesneye bırakır.
• Hatlar ana hikâyenin sorusunu başka yerden sorar ve yanına başka bir cevap koyar.
• Sarkan uç sorusunu seyirciye teslim etmeden kaybolan uçtur.
• Kesilen hatların kalıntıları ya yeni bir iş bulur ya temizlenir.
• Hat kapasitesini sayfa değil, mekân ve zaman belirler.
• Yardımcı karakterin şeridi değişmeden de ana karakterin değişimini ölçebilir.
• Açık bırakılan uç, sorusunu bir nesneyle ekranda tutar.
• Kahramansız sahne, seyirciye ana karakterin bilmediği bir şey verdiği ölçüde yer hak eder.

Sonraki derse köprü

Nöbet'in alt öyküleri ana hikâyeye küçük nesnelerle bağlanıyor: bir form, bir fotoğraf, bir telefon. Dosyada kovalamaca yok, patlama yok. Peki sessiz bir aile dramının tür vaadi hangi büyük sekansla karşılanır? Son gece formdan imzaya kadar birçok sahneyi kesintisiz bir akışta topluyor: telefon, asansör, bilek, mesaj, koridor. Bu akış bir set piece mi, yoksa yalnız uzun bir sekans mı? Afişe hangi an konurdu? Sonraki ders büyük sekansı amacından, karakterin kararından ve bütçesinden okuyor.