Uzun metraj taslak türleri

Açılış sahnesi

Yapım şirketinden hâlâ ses yok. Gönderim kaydında aynı kelime duruyor: bekleniyor. Emre beklemeyi beceremiyor. Atölyeye tek bir sayfa getirmiş. En üstte büyük harfle yazmış: DÖRDÜNCÜ TASLAK.

Altında yedi satır var. Murat'ın arabasına bir sahne daha. Figen'e yarım bir gülümseme. Kantinde Kadir'in son repliğini kısaltmak. Yanlış ad gecesini bir sayfa uzatmak. Ceketi evdeki askıya asmak. Açılıştaki yağmur pahalı mı, diye sormak. Sahne numaralarını geri koymak.

Selim sayfayı alıyor ama kalemine uzanmıyor. Her satır için yalnız bir şey soruyor. Bunu yazarsan hangi sayfalar değişir?

Emre tek tek cevaplıyor. Arabadaki yeni sahne gecelerin sırasını kaydırır. Gülümseme yalnız Figen'in sahnelerine dokunur. Kantindeki replik tek bir satırdır. Yağmur için sayfada hiçbir şey değişmez, biri bütçeyi sorana kadar. Numaralar ise zaten onun işi değil.

Cevaplar bitince listenin beş ayrı ölçüde iş istediği ortaya çıkıyor. Bazıları birbirini bozacak. Arabadaki sahne girerse, gülümsemenin düşeceği gece de yer değiştirecek. Kısalan replik başka bir sayfaya kayacak.

Nermin Hanım başlığın altına bir çizgi çekiyor. Dördüncü bir numara, diyor. Bana bu taslağın işini söyle.

Her taslak tek bir işe ayrılır. O işi taslağa başlamadan yazmayan yazar, aynı turda birbirini bozan işler yapar.

Bu derste ne olacak

Bu derste uzun metrajın taslaklarını numaralarına göre değil, türlerine göre adlandıracağız. Önce bir taslağın neden tek bir işe ayrıldığını konuşacağız. Sonra Nöbet'in yolunu baştan yürüyeceğiz. Defterdeki keşif sayfalarından ilk tam taslağa, oradan yapıya, karakterlere ve repliklere geçeceğiz. Teslimden önceki son okumayı göreceğiz. Dosya kabul edilirse sırada bekleyen iki taslağı da bir varsayımla kuracağız. Her türün neye dokunmadığını da ayrıca soracağız. Yolda bir çiftlik evine, bir yayınevine, perili bir eve, bir balkonun altına ve gizli bir film setine uğrayacağız. Dersin sonunda kendi taslağına bir görev yazabileceksin.

Sıfır noktası

Taslak sözü günlük dilde bir sırayı anlatır. Birinci taslak, ikinci taslak, üçüncü taslak. Kapaktaki numara metnin kaç kez baştan sona elden geçtiğini sayar. Sayaç işe yarar ama bir şeyi söylemez: o geçişte ne yapıldığını.

Uzun metrajda bu eksiklik pahalıya mal olur. Yüz sayfalık bir dosyanın sorunları farklı ölçeklerde durur. Bazısı bütün filmi ilgilendirir: hangi gece neyin döndüğü, bir sahnenin filmde kalıp kalmayacağı. Bir kısmı tek bir karakterin bütün sahnelerine yayılır. Kimi tek bir replikte saklanır. Kimi de yazarın masasında hiç görünmez. Bir yapımcı bütçeyi açınca ortaya çıkar.

Bu sorunlar aynı turda düzeltilmeye çalışılınca birbirine çarpar. Yazar bir repliği günlerce işler. Sonra repliğin durduğu sahne başka bir geceye taşınır ya da tümden çıkar. Sözlükteki erken cila bu kaybın adı.

Sektörün cevabı basittir. Taslaklar işlerine göre adlandırılır. Her biri tek bir soruya cevap arar. Öteki sorular o tur boyunca bilerek bekletilir. Keşif taslağı yazarın hikâyeyi bulduğu yerdir. Onu bir tam taslak izler. Ardından yapı, karakterler ve replikler kendi turlarında ele alınır. Dosya masadan kalkmadan önce bir son okuma yapılır. Kabul gelirse yapımın ihtiyaçları ve çekim günleri metne girer.

Bu türler numaralarla birebir örtüşmez. Tek bir numaralı taslak iki türü birden taşıyabilir. Bir tür iki numaraya yayılabilir. Bazı türler numarayı hiç artırmaz. Sözlükteki sürüm numarası yalnız bütün metin elden geçince artıyordu. Yalnız bir karakterin sahnelerini izleyen tur bu ölçüye girmez.

Türlerin sırası sözlükteki teşhis sırasına benzer. Geniş etkili iş önce gelir, dar etkili iş sonra. Ayrıldıkları yer şu: teşhis sırası neyin bozuk olduğunu bulur. Taslak türü o bozukluğun hangi turda, neye dokunulmadan onarılacağını söyler.

Bir taslağı türüyle adlandırmak yazara bir de cesaret verir. Yapısal turdaki yazar replikleri çirkin bırakabilir, çünkü sıranın onlara da geleceğini bilir. Diyalog turundaki yazar bir sahneyi çıkarma isteğine direnebilir, çünkü o kararın zamanı geçmiştir.

Türlerin bir de okuru vardır. İlk taslakları yalnız yazar ve birkaç yakın okur görür. Son okumadan çıkan dosya bir yapımcıya gider. Yapım taslağını ve çekim senaryosunu ise onlarca kişi açar. Tür değiştikçe sayfayı kimin okuyacağı da değişir. Yazar her turda o okuru da aklında tutar.

Mekanizma

Görev satırı

Emre'nin DÖRDÜNCÜ TASLAK sayfasında görev yok, yalnız iş var. Nermin Hanım ondan önceki taslakların görevlerini geriye doğru yazmasını istiyor. Emre yazarken bir şey fark ediyor. Görevi en net olan taslaklar en çabuk bitmiş. Görevi karışık olanlar uzamış.

Görevin ikinci satırı birincisi kadar önemli. Neyin yapılmayacağını söyler. Yapısal bir turda diyalog cilalanmaz. Diyalog turunda sahne yer değiştirmez. Yazar başka bir sorun görürse onu bir kenara not eder ve geçer.

Bulmak ve bitirmek

Nöbet'in ilk sayfaları bir taslak bile sayılmazdı. Refakatçi döneminde Emre'nin defterinde dağınık sahneler vardı. Ne başları vardı ne sonları. Bir bakım ustası taburcu kâğıdı için gece hemşiresiyle pazarlık ediyordu. O sayfalarda ağabeyin bedeni yoktu, yalnız hattın ucunda bir ses vardı. Bu sahnelerden birinde ses bir gece koridora girdi. Emre ağabeyi orada buldu. Sözlükteki keşif taslağı bu sayfaların adı. Görevi hikâyenin ne olduğunu yazara göstermekti ve gösterdi.

Keşif sayfaları yazara bir yön verir. İlk tam taslak ise bir bütün verir. İlk sayfa, son gecenin kartı yazıldıktan sonra açıldı. Görevini kartın arkasına yazdı: SON'a kadar git, geri dönme.

Birinci taslak bu görevi yerine getirdi ve yanlışlarla doluydu. Ateşkes ikinci gecedeydi. Kuzen o hafta başka bir iş için şehre gelip tesadüfen kapıyı çalıyordu. Serkan tahlil değerlerini iki sayfa boyunca anlatıyordu. Bir de gece yarısı sekansı vardı: bir alarm, bir sedye, yoğun bakımın kilitli kapısı. Emre bunların hiçbirini o turda düzeltmedi. Düzeltseydi SON yazısına belki hiç varamayacaktı.

Yapı

Nöbet'in yapısal taslağı iki numaraya yayıldı. İkinci taslağın görevi kısaydı: ateşkes neden bu kadar erken? Selim birinci taslağı okurken bunu sormuştu. Kardeşler arada hiçbir basamak olmadan yumuşuyordu. Emre ateşkesi dördüncü akşama taşıdı. Kuzenin tesadüfü de bu turda gitti. Artık yolu çekmecedeki defterden çıkan numara açıyordu.

Gece yarısı sekansı da bu turda çıktı. Emre onu çok sevmişti. Ama sekans filmin sormadığı bir soruya cevap veriyordu: baba bu gece ölecek mi? Nöbet'in sorusu başkaydı. Sandalyede kim oturacak? Alarm iki kardeşi aynı koridorda koşturuyor, onları bedavaya yan yana getiriyordu. Ateşkesin ise dördüncü akşam iki bardak çayla kazanılması gerekiyordu. Sekanstan dosyada yalnız bir ses kaldı: uzak odalardan gelen alarm. O alarm hiçbir gece babanın odası için çalmıyor.

Yapı ikinci turda bitmedi. Ateşkes ileri kayınca birinci perde şişti. İki ara gece de aynı noktada kapanıyordu. Üçüncü taslağın ilk görevi buydu. Emre iki geceyi tek bir sekansa bastırdı. Aynı turda amcanın hattı kantindeki tek bir kelimeye bağlandı. Karakterlere ancak ondan sonra geçti.

Karakterler

Üçüncü taslağın ikinci görevi Murat'tı. Emre dosyayı yalnız Murat'ın geçtiği sayfalarda açtı. Tek bir soru sordu: bu adam üç aydır biliyor, bu sahnede bunu nasıl taşıyor? Soru birkaç sahneyi değiştirdi. İlk akşam koridorda Serkan "Kontrole gidiyordu" sözünü dosyaya geçiriyor ve Murat düzeltmiyor. Bu turdan sonra Murat'ın gözü kalemde. Bakış, bildiğini seyirciye söylemeden taşıyor.

Kadir'in turu başka bir şey buldu. Erken taslaklarda Kadir ağabeyine birkaç kez "abi" diyordu. Emre Kadir'in sahnelerini art arda okuyunca bu hitabın yalan söylediğini gördü. Kadir'in gözünde sandalyedeki adam henüz bir kardeş değildi. Karar verildi: Kadir ona film boyunca hiç seslenmeyecek.

Karakter taslağı bir karar verir. O kararın cümlelere dökülmesi başka bir turun işidir.

Replikler

Hitap kalkınca birkaç replik dengesini yitirdi. Eskiden hitapla açılan cümleler artık boşlukta başlıyordu. Diyalog turu onları yeniden kurdu. İlk akşamın ilaç kâğıdı repliği hitapsız kaldı ve sertleşti. Açıklayan cümleler de bu turda gitti. "Sana çok kırgınım" silindi. Murat'ın yıllardır o eve adım atmadığını anlatan repliği de.

Diyalog turunun bir de yanlış denemesi oldu. Emre bir ara her repliği bir şifreye çevirdi. Hiçbir karakter düz bir şey söylemiyordu. Sözlükteki şifre enflasyonuydu bu. Okuma masasında Selim Kadir'i, Nermin Hanım babayı okudu. Birkaç sayfa sonra masadaki herkes yorulmuştu. Emre o hâli sildi ve şifreden önceki sayfalara döndü. Bu tur bitince dosya üçüncü taslak olarak donduruldu; kapakta on dört Mart yazıyordu.

Dosya masadan kalkmadan

Ondan sonra iki hafta biçimle geçti. Biçim düzeltmesi numarayı artırmadı, yalnız tarihi değiştirdi: iki Nisan. Teslim bir pazartesiydi. Bir gün önce son bir tur daha yapıldı.

Son okumanın görevi tek satırdı: okur nerede takılır? İkinci satır daha uzundu: hiçbir sahne yer değiştirmez, hiçbir replik anlam değiştirmez. Sözlükteki tek amaçlı okumalar bu turun aletiydi. Okumalar bir zaman hatası, telefondaki ustabaşının yanlış ibaresi ve sayfa dibinde yetim kalmış bir kantin başlığı buldu. Hepsi düzeltildi. Başka hiçbir şeye dokunulmadı. Emre o pazar kantin repliğini bir kez daha kısaltmak istedi. Görevin ikinci satırı onu durdurdu.

Son okumanın çıktısı sözlükteki okuma taslağıdır: yapımcıya giden, numarasız dosya. İki ad birbirine karışmamalı. Biri bir turun adı, öteki o turdan çıkan belgenin.

Kabul gelirse

Buradan sonrası Nöbet için yalnız bir varsayım. Dosya kabul edilirse metin yeni okurlarla karşılaşacak.

Emre'nin listesindeki yağmur satırı bu taslağın işi. Bugün sayfada bir sorun yok. Bütçe açılınca belki çıkacak. Nöbet'in sahne başlıklarının çoğu GECE. Açılışta yağmur yağıyor, finalde yeniden. Hastane gerçek bir hastane mi olacak, bir stüdyo mu? Kantin kalabalık, babanın evinde bir merdiven var.

Nermin Hanım Emre'ye bir alıştırma veriyor. Yapım taslağının görevini şimdiden yaz, ama yalnız ikinci satırını. Neye dokunulmayacak? Emre kısa bir liste çıkarıyor. Açılıştaki silecekler ile finalde pencereye vuran yağmur birlikte kalır, çünkü biri ötekinin karşılığı. Yatağın iki kenarındaki sandalyeler. Yeşil çıkış levhası. Evin aşınmış ahşap eşiği. Listenin dışında kalan her şey pazarlığa açık.

Sözlükteki çekim senaryosu bu yolun son taslağı. Emre bir kez erken bir çekim senaryosu basmıştı: sahne numaraları, ALÇAK AÇI satırları. Nermin Hanım onu geri almıştı. O taslağın görevini yazar tek başına koyamaz. Numarayı yönetmen yardımcısı, açıyı yönetmen verir. Yazar o masaya yapım taslağından sonra, başkalarının kararlarıyla birlikte oturur.

Türlerin haritası

Tablonun sırası bir kural değil, bir ekonomi. Geniş işler önce gelir, çünkü dar işleri bozarlar. Ama gerçek taslaklar bu kadar temiz değildir. Kalorifere sahne görevi de ikinci taslakta verildi. Bu bir yapı işi değildi, bir nesnenin anlamıyla ilgiliydi. Emre onu ayrı bir soru olarak, bilerek ele aldı. Görevin dışına taşan iş fark edilirse bir kazançtır. Fark edilmezse erken cilaya döner.

Emre listesine dönüyor ve yedi satırı türlerine dağıtıyor. Arabadaki sahne, askıdaki ceket ve uzayan yanlış ad gecesi yapıya düşüyor. Gülümseme Figen'in karakter turuna, kantin repliği diyaloğa gidiyor. Yağmur ile numaralar bir kabulü bekliyor. Dördüncü taslağın görevi tek satıra iniyor: Murat'ın arabası filmde yeni bir gece açıyor mu? Altına ikinci satırı da yazıyor: hiçbir replik değişmez.

Filmlerden okuma

Bu odaların her birinde taslak başka bir soruya cevap arıyor. Mank'in yatağının başında soru bitirmekti. Perkins'in masasında kitabın biçimiydi. Burton'ın perili evinde tek bir yaratığın kim olduğuydu. Rappeneau'nun balkonunda kelimelerin kime ait olduğuydu. Bowfinger'ın setinde ise kimse soruyu sormamıştı. İmkân neye izin verirse senaryo o oluyordu. Soru yerinde durduğunda yazar ne zaman durması gerektiğini bilir. Soru kaybolunca tur bitmez, yalnızca yorulunca durur.

Usta katmanı

Görevi soru olarak yaz. "Murat'ı düzelt" bir görev değildir. "Murat bu sahnede bildiğini nasıl taşıyor?" bir görevdir. Soru aynı zamanda turun bitiş çizgisidir.

İkinci satırı birinciden önce yaz. Neye dokunmayacağını bilmek, neyle uğraşacağını bilmekten daha çok emek kurtarır. Yasak satırı turun ortasında gelen her cazip fikri bekletir.

Yan bulgulara bir kâğıt ayır. Yapısal turda kötü bir replik göreceksin. Düzeltme, yalnız not et. Kâğıdın başlığı sonraki turun adı olsun. Diyalog turuna oturduğunda listen hazır olur.

Yapısal turda replik yerine niyet yaz. Yeni bir sahne gerekiyorsa replikleri köşeli parantez içinde tek cümleyle özetle: Murat kaçar, Kadir bırakmaz. Cümleyi diyalog turunda bulursun. Parlatılmamış bir sahneyi silmek kolaydır.

Karakter turunu sondan başa da oku. Bir karakterin sahnelerini ters sırayla okumak, sonradan öğrenilen bir bilginin erken sızdığı yerleri gösterir. Murat'ın üç ayı en iyi böyle denetlenir.

Her karaktere ayrı tur ver. İki karakteri aynı turda izlersen birinin sesi öbürüne bulaşır. Küçük karakterler tek turda toplanabilir. Ana karakterler kendi turunu hak eder.

Diyalog turunu sesli yap. Replikleri yazarın kendisi değil, başkaları okusun. Kulak gözün kaçırdığı fazlalığı yakalar. Okuyan dilinin takıldığı yeri söylemese de yüzü söyler.

Son okumaya bir yasak götür. O gün hiçbir replik kısalmaz, hiçbir sahne yer değiştirmez. Değiştirmek istediğin her şeyi yaz ve dosya gittikten sonra tart. Teslimden önceki gece verilen yapısal karar çoğu zaman pişmanlıktır.

Dokunulmazlar listesini kabulden önce hazırla. Yapımla ilk toplantıda ilk pazarlık teklifi hızlı gelir. Listesi olmayan yazar ya her şeye evet der ya her şeye hayır. Listedeki her maddenin yanına neden dokunulmadığını yaz: bir kurulum, bir karşılık, bir son görüntü.

Türü revizyon günlüğüne geçir. Sözlükteki revizyon günlüğüne bir sütun ekle: bu tur hangi türdü? Aylar sonra bir değişikliğin hangi soruya cevap olarak geldiğini oradan bulursun.

Tur süresini önceden tahmin et, sonra ölç. Çoğu yazar yapısal turu kısa, son okumayı uzun sanır. Ölçtükçe kendi takvimini tanırsın.

Turun sonunda görevi yeniden oku. Soru cevaplandıysa taslağı dondur ve tarihini at. Cevaplanmadıysa tur bitmemiştir, yorgunluk bir bitiş ölçüsü değildir. Yan bulgular kâğıdındakiler ise sonraki turun malzemesidir.

Silmeyi diyalog turundan önce dene. Bir sahnede replik kusurlu görünüyorsa önce sahnenin kendisine bak. Sahne gidecekse repliği cilalamak boşa emektir. Gece yarısı sekansının replikleri hiç cilalanmamıştı. Sekans gittiğinde Emre yalnız birkaç kaba sayfa kaybetti.

Başkasının notunu türüne göre karşıla. Bir okur yapısal bir sorun söylüyorsa onu diyalog turunda çözmeye çalışma. Notu doğru turun kâğıdına yaz. Okurun "bu sahne sıkıcı" demesi çoğu zaman bir replikten değil, sahnenin yerinden gelir.

Türleri birleştirebilirsin, ama bilerek. Kısa bir projede karakter ve diyalog turu tek oturuşa sığabilir. O zaman görevin iki sorusunu da yaz ve onları sırayla sor, aynı anda değil.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Taslak numarası metnin kaç kez elden geçtiğini sayar, türü o geçişin işini söyler.
• Taslak görevi iki satırdır: turun tek sorusu ve dokunulmayacak katman.
• Keşif taslağı hikâyeyi bulur, ilk tam taslak onu SON'a kadar götürür.
• Yapısal taslak sahnelerin yerini ve dönüm noktalarını kurar, repliklere dokunmaz.
• Karakter taslağı tek bir karakteri izleyerek karar verir.
• Diyalog taslağı kararlar sabitken replikleri karakterin sesine göre sınar.
• Son okuma taslağı anlama dokunmadan okurun takılacağı yerleri temizler.
• Yapım taslağı ve çekim senaryosu kabulden sonra, başkalarının kararlarıyla gelir.
• Türler numaralarla örtüşmez; bir tür iki numaraya yayılabilir, bazı türler numarayı hiç artırmaz.
• Görevin dışına taşan iş fark edilirse kazanç, fark edilmezse erken cila olur.
• Tur yorgunlukla değil, sorusu cevaplanınca biter.

Sonraki derse köprü

Nöbet'in taslakları, kabul gelirse, çekim senaryosunda biter. Film kapalı bir hikâye anlatıyor. Form imzalanıyor, evde lamba sönüyor. Ama son görüntü bir başlangıca benziyor: Figen yeni bir hastanın adını öğrenip ışığı söndürüyor. Atölyenin Gece Masası denemesinde o masaya her gece başka bir aile geliyor. Kadir'in hikâyesi biterken Figen'in masası çalışmayı sürdürebilir mi? Seyirci her bölümün sonunda neyle doyar, sezon boyunca neyi bekler? Sonraki ders film ile dizi arasındaki farkı, bir hikâyeyi bölümden bölüme yeniden üreten motoru konuşuyor.