Uzun metraj geliştirme süreci

Açılış sahnesi

Nermin Hanım tahtanın sol kenarına alt alta on bir kelime yazıyor. Konsept, logline, karakter sistemi, araştırma, tema, beat sheet, sekans planı, treatment, step outline, ilk taslak, yeniden yazım. Uzun metraj geliştirmenin kitaplardaki sırası bu.

Emre listeyi okuyup gülümsüyor. Bir sonraki filmde böyle gideceğim, diyor. Nöbet'te her şeyi karıştırdım.

Nermin Hanım ona tebeşiri uzatıyor. Önce karıştırdığın sırayı yaz, diyor. Her kelimenin yanına, o işi Nöbet'te ne zaman yaptığını.

Emre araştırmanın yanına "o kış" yazıyor. Dedesinin hastanesi, telefondaki fotoğraflar, koridorda kaydettiği konuşma. Listenin dördüncü satırı, ama yolun ilk adımı. Logline'ın yanına "bahar, defter" yazıyor ve duraksıyor. O cümlede ağabey yoktu. Treatment'ın yanına "iki Nisan'dan sonra" yazıyor. Beat sheet'in ve step outline'ın yanına da aynısını.

Selim kalkıp tahtanın sağ yarısına Emre'nin tarihlerini sırayla diziyor. Kelimeleri oklarla bağlıyor. Okların bir kısmı aşağı iniyor. Bir kısmı yukarı kıvrılıp listenin başına kadar çıkıyor. Tema en alta düşmüş. Beat sheet yeniden yazımın da altına geçmiş.

Hiçbirini doğru sırada yapmamışım, diyor Emre.

Nermin Hanım soldaki listenin başına bir kelime ekliyor: "sorular". Sağdakinin başına da: "yol".

Geliştirme aşamalarının listesi bir takvim değildir. Yazarın sorduğu soruları sıralar, cevaplar ise kendi sıralarıyla gelir.

Bu derste ne olacak

Bu derste uzun metraj geliştirmeyi bir süreç olarak okuyacağız. Belgeleri tek tek yeniden anlatmayacağız, aralarındaki yola bakacağız. Önce kitaplardaki sıranın neden bir mantık sırası olduğunu konuşacağız. Sonra Nöbet'in gerçekte geçtiği yolu tarihleriyle çizeceğiz. Sonradan verilen bir kararın önceki belgeleri nasıl bozduğunu ve bunun bedelinin neye göre büyüdüğünü göreceğiz. Yazarın kendisi için yazdığı belgeyi okur için yazılandan ayıracağız. Her aşamadan ne zaman çıkılacağını ve emeğin nereye gittiğini tartacağız. Yolda bir avukatın evine, bir stüdyonun yazı odasına, bir İnka sarayına, kalın bir hazırlık kitabına ve bir İspanyol köyüne uğrayacağız. Dersin sonunda kendi projenin yolunu çizebileceksin.

Sıfır noktası

Sektörde geliştirme sözü, bir fikrin çekilebilir bir senaryoya dönüşene kadar geçtiği bütün işi anlatır. Uzun metraj geliştirmenin aşamaları kitaplarda aşağı yukarı aynı sırayla verilir. Önce bir konsept gelir. Sonra onu tek cümleye indiren logline. Ardından karakterlerin birbirine göre kurulduğu sistem, dünyayı tanımak için araştırma ve hikâyenin neyle ilgili olduğunu söyleyen tema. Sonra planlama belgeleri gelir: dönüm noktaları, sekanslar, düzyazı anlatım, sahne sahne döküm. En sonda ilk taslak ve yeniden yazım durur.

Bu belgelerin nasıl yazıldığı burada konu değil. Konu, aralarındaki yol.

Sıra bu düzende boşuna durmuyor. Her aşama bir soruya cevap verir. Sonraki soru ancak o cevapla sorulabilir. Fikrin ne olduğunu bilmeden onu bir cümleye indiremezsin. Kimin kime karşı durduğunu bilmeden dönüm noktalarını dizemezsin. Sonunu bilmeden sahne sahne bir döküm yazamazsın. Liste bu yüzden bir mantık sırasıdır.

Ama yazarın takvimi bu sırayla akmaz. Bazı cevaplar sorudan önce gelir. Emre araştırmasını, bir film yazacağını bilmeden yapmıştı. Bazı cevaplar da geç gelir ve önceki cevabı bozar. Emre'nin ilk cümlesinde bir ağabey yoktu. Ağabey geldiğinde cümle de kart da kafasındaki film de birlikte eskidi.

Uzun metrajda bu kayma büyür. Kısa filmde bir fikir birkaç haftada taslağa iner. Yazar bütününü aklında tutabilir. Yüz sayfalık bir dosya ise aylar ister. O aylarda yazar değişir, hikâye değişir, ilk belgeler geride kalır. Uzun metrajın geliştirmesi bu yüzden düz bir hat gibi işlemez. Geriye kıvrılan kolları olan bir yol gibi işler.

Bir de belgelerin okuru meselesi var. Listedeki adlar iki ayrı işi gizler. Bir beat sheet taslaktan önce de yazılabilir, sonra da. Önceki yazarın yolunu bulması içindir. Sonraki ise okurun filmi bulması için. Ad aynı kalır, iş değişir.

Yolu en iyi geriye bakınca görürsün. Yazarken her aşama bir sonrakinin kapısı gibi görünür. Dosya bitince kapıların arasından geçen patika ortaya çıkar. Emre'nin tahtası tam bunu yapıyor. Nöbet bitti, iki Nisan tarihli dosya masada. Şimdi o dosyaya nasıl varıldığı okunabilir. Bu okuma bir sonraki proje için bir harita verir. Hangi soru erken sorulmalıydı, hangi belge boşuna cilalandı, emek nerede birikti?

Mekanizma

Soru sırası ve yol

Tahtanın sağ yarısı Nöbet'in geliştirme yolu. Selim onu bir tabloya geçiriyor:

Tablodaki sıra kitabın sırasını tutmuyor. Araştırma en başa çıkmış, tema sona inmiş. Planlama belgelerinin çoğu taslaktan sonraya düşmüş. Bu bir dağınıklık sayılmaz. Emre her aşamanın sorusunu sordu. Yalnız cevaplar başka sırayla geldi. Bir yazarın geliştirme yolu kendi hayatından, alışkanlığından ve hikâyenin direncinden biçim alır.

Tablonun ortası en az görünen kısım. Karakter sistemi bir günde kurulmadı. Telefondaki ses ağabeye dönüşünce Figen'in kuralı yeni bir anlam kazandı: geceleri yatağın başında yalnız bir kişi bekleyebilir. O tek sandalye artık iki kardeşe düşüyordu. Sekans planı ise ayrı bir belge olarak yazılmadı. Masadaki fişlerde ve programdaki kartlarda yaşadı, taslaklar arasında yer değiştirdi. Planlama yazımla iç içe yürüdü.

Liste yine de işe yarar. Yolun ortasında kaybolan yazara hangi sorunun açık kaldığını gösterir. Emre'nin yolunda tema sorusu uzun süre açık kaldı. Bu açıklık taslağı durdurmadı. Sayfalar cevabı aradı.

Sonradan gelen ve geriye vuran

Nöbet'in en büyük geri tepen kararı Murat'ın gelişi. Refakatçi kartında tek bir oğul vardı. Defter cümlesinde Murat yalnız telefondaki bir sesti. Çatışma bir bakım ustası ile kuralcı bir gece hemşiresi arasındaydı. Murat odaya girince hikâyenin merkezi kaydı. Mesele artık taburcu kâğıdı değil, yatağın iki yanındaki sandalyelerdi.

Emre o gün ne kartı güncelledi ne cümleyi. Taslağa geçti. Eski iki belge defterin arasında kaldı. Sözlükteki kart kayması bu boşluğun adı. Aylar sonra okur için kart yazılırken eski kâğıt yeniden çıktı. Başka bir filmi anlattığı o zaman görüldü.

Sözlükteki basamak etkisi yukarıdan aşağı işler. Üstte verilen karar alttaki her şeyi yeniden biçimlendirir. Geliştirme yolunda ok tersine de döner. Taslakta bulunan bir şey konsepte kadar çıkabilir. Emre ağabeyi kartta değil, sahnede buldu.

Murat'ın gelişi erken olduğu için ucuza mal oldu. Bozulan bir kart ve bir cümleydi. Ateşkesin yeri daha pahalıydı. İlk taslakta ateşkes ikinci gecedeydi. Dördüncü akşama taşınınca aradaki gecelerin her biri yeniden tartıldı. Programdaki kartı sürüklemek bir dakika sürdü. Eşikteki kısa konuşmaları ateşkese basamak basamak hazırlamak ise bir taslağın işiydi.

Bedeli büyüten, kararın geldiği andır. Aynı karar biçim düzeltmesinden sonra gelseydi sayfa numaraları, ek sayfalar ve okur belgeleri birlikte değişecekti.

Kimin için yazıldı

Emre'nin çalışma belgeleri ilk bakışta dağınık görünür. Köşesinde çay lekesi olan Refakatçi kartı. Defterdeki tek cümle. Programın serbest panosunda pervaza konan kuş, yaşlı Kadir'in dış sesi. Karakterler için dokuz sayfa not. Bunların hiçbiri yapımcıya gitmedi. Gitmemeleri de doğruydu.

Okura giden belgeler başka bir yerden yazıldı. Kart, logline, özet, sinopsis, treatment, beat sheet ve kırk dört adımlık döküm iki Nisan dosyasından geriye doğru çıkarıldı. Adları planlama belgeleriyle aynı, yönleri ters. Çalışma belgesi henüz yazılmamış sayfaya bakar. Okur belgesi yazılmış sayfayı anlatır.

Karışıklık iki yönde de doğar. Yazar çalışma belgesini okura gönderirse okur bir tahmin okur. Okur belgesini taslaktan önce cilalarsa sözlükteki erken cilaya düşer. Emre'nin treatment'ının ilk sayfası bir sızıntıyı gösterdi. Küslüğün nedenini anlatan paragraf yazarın kendi bilgisiydi. Senaryonun hiçbir sayfası onu söylemiyordu. Paragraf çalışma belgesinden okur belgesine geçmişti.

Ne zaman çıkılır

Emre'nin taslağa geçiş ölçütü tek bir karttı. Son gecenin kartını yazabildiği gün ilk sayfayı açtı. Kartta tek satır vardı: ceket sandalyede kalır, kimse almaz. Son görüntüyü bilen yazar yolu bilmese de yönü bilir. Ara gecelerin kartları o gün eksikti. Eksik kaldılar ve taslak onları buldu.

Ölçüt her aşamada başkadır ve kısa olmalıdır. Logline bir yabancıya söylendiğinde filmi sordurur mu? Araştırma sahne doğuran ayrıntılar verdi mi? Taslağın son sayfasında SON yazıyor mu? Ölçütü olmayan aşama bitmez. Yazar onu süsler, büyütür, sonraki aşamanın korkusunu orada erteler.

Emeğin dağılımı

Nöbet'in yolunda konsept bir akşamın, logline bir satırın işi oldu. İlk taslak aylar aldı. Ondan sonraki aylar yeniden yazımla geçti. Her taslak başka bir soruyla açıldı: kalorifere bir iş vermek, ateşkesi yerine taşımak, amcayı kantindeki tek kelimeyle filmin başına almak. Biçim iki hafta sürdü. Okur belgeleri iki Nisan'dan sonraki atölye günlerini doldurdu.

Emre'nin başta kurduğu plan bunun tersiydi. Kafasında önce uzun bir hazırlık, sonra tek bir yazım dönemi vardı. Yeniden yazımı bir haftalık bir temizlik sanmıştı. Uzun metrajın takvimi en çok bu varsayımda kayar. Sözlükteki keşif taslağı yazarın hikâyeyi tanıdığı yerdir. Asıl inşaat ondan sonra başlar.

Filmlerden okuma

Bu projelerin hiçbiri kitaptaki sırayla yürümedi. Avukatın hikâyesi gösterimlerden sonra yeni bir sona kavuştu. Travers'ın yazı odasında tema bir şarkıyla bulundu. Kuzco'nun hikâyesi yolun sonunda konsepte geri döndü. Dune'un kitabı sınanmamış bir ölçeği büyüttü. Gilliam'ın projesi ise kendi eski hâlinden bir film çıkardı. Hepsinde soru listesi yerinde duruyordu. Değişen, cevapların hangi sırayla ve hangi bedelle geldiğiydi.

Usta katmanı

Yolu tarihleriyle tut. Proje defterine yalnız kararları değil, hangi aşamada verildiklerini de yaz. Aylar sonra bir belgenin neden eskidiğini ararken cevabı tarih verir.

Geri tepen kararı aynı gün işaretle. Bir sahne konsepti değiştirdiyse karta tek satır düş: bu kart şu tarihten beri eski. Güncellemen gerekmez, ama eski olduğunu bilmen gerekir. Emre'nin kartı bu satır olmadan aylarca defterin arasında bekledi.

Pahalı soruları öne çek. En çok şeyi bozabilecek sorular yolun başında sorulur. Kimin hikâyesi, kim kime karşı, final hangi görüntüde biter? Cevaplar kesin olmasa da yönleri belli olsun. Geç gelen cevabın bedeli büyür.

Belgenin yönünü başlığına yaz. Her belgenin üstüne "çalışma" ya da "okur" diye not düş. Aynı ad iki ayrı belgeyi gizler. Başlıktaki tek kelime onları ayırır.

Çalışma belgesini temize çekme, kapat. İşi biten bir çalışma belgesini güzelleştirmeye çalışma. Tarihini at ve arşive koy. Temize çekilmiş bir çalışma belgesi okura gönderilmek ister.

Her yeniden yazım turuna tek soru ver. "Taslağı düzelt" bir tur sayılmaz. Bu tur karakter sistemi için mi, ateşkesin yeri için mi, ses için mi? Tek soru, turun ne zaman bittiğini de söyler.

Takvimi sondan kur. Teslimden geriye say. Biçime, okur belgelerine ve en az iki yeniden yazım turuna yer aç. İlk taslağa kalan süre çoğu zaman sanılandan kısadır.

Sıkıştığın aşamayı not edip geç. Tema bulunmuyorsa taslağa başla. Taslak çoğu zaman temayı bulur. Ama açık kalan soruyu bir yere yaz, yoksa bir daha sorulmaz.

Dışarıdan gelen notu aşamasına göre tart. Biçim haftasında gelen bir konsept notu en pahalı nottur. Notu alırken önce sor: bu not hangi aşamaya geri tepiyor? Cevap, notun bedelini söyler.

Araştırmayı yola dağıt. Araştırma ilk aşamada bitmez. Taslak yeni sorular doğurur: bir serviste gece kaç kişi kalabilir, taburcu formunu kim imzalar? Bu sorular ancak sahne yazılırken çıkar. Takvime küçük araştırma molaları koy, her molaya tek bir soru ver.

Geri tepen kararın yayılımını yaz. Karar geldiği gün, etkilediği belgeleri ve sahneleri alt alta sırala. Her satırın yanına iki kelimeden birini koy: yeniden yazılacak ya da arşive gidecek. Liste kararı daha pahalı yapmaz, yalnız bedelini görünür kılar.

İlk okuru dar tut. Keşif taslağını geniş bir masaya açmak, senin de henüz bilmediğin soruları başkalarına sormaktır. Nöbet'in taslakları atölyede iki kişinin elinden geçti. Yapımcıya giden ise düzeltilmiş dosyaydı. Okurun sayısı da aşamaya göre büyür.

Okur belgelerine ayrı bir dönem ayır. Kart, logline ve treatment yazıldıkça senaryonun zayıf yerleri görünür. Bazen bir belge küçük bir yeniden yazım doğurur. Bunu teslimden önceki geceye bırakma.

Eski hâlini bir kez yeniden oku. Taslak bittiğinde ilk çalışma belgeni aç. Neyin kaldığını, neyin gittiğini gör. Kalanlar projenin çekirdeğidir. Gidenler ise senin yazarken neyi bildiğini ve neyi öğrendiğini gösterir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Geliştirme aşamalarının listesi bir mantık sırasıdır, takvim değil.
• Geliştirme yolu, aşamaların gerçek sırasını geriye kıvrılan kollarıyla gösterir.
• Geri tepen karar ileri bir aşamada verilir ve önceki bir belgeyi geçersiz kılar.
• Dönüş bedeli kararın geldiği ana göre büyür; pahalı sorular öne çekilir.
• Çalışma belgesi yazara, okur belgesi okura yazılır; adları aynı olsa da yönleri terstir.
• Çıkış ölçütü bir aşamanın bittiğini söyler ve erken cilayı önler.
• Uzun metrajda emeğin büyüğü çoğu zaman yeniden yazıma gider.
• Araştırma ve tema, listedeki yerlerinden bağımsız olarak yolun herhangi bir yerinde gelebilir.
• Her yeniden yazım turu tek bir soruyla açılır ve o soru cevaplanınca biter.
• Eskiyen belge silinmez, tarihlenip arşive konur.

Sonraki derse köprü

Nöbet'in yolu iki Nisan dosyasında bitiyor: yüz üç sayfa, üç taslak, bir biçim düzeltmesi. Sayfaların içinde ise başka bir düzen var. Selim'in eski çıktısında kantin altmış birinci sayfadaydı, düzeltilmiş dosyada yeri değişti. Kaşığın durduğu o an filmi iki yarıya bölen orta nokta mı? Her gece kendi sonunda seyirciyi bir sonrakine iten bir dönüş taşıyor mu? Sonraki ders uzun metrajda perdeleri ve sekansları planlamayı ele alıyor.