Uzun anlatıyı kısa biçime uyarlamak

Açılış sahnesi

Emre masaya tek bir sayfa koyuyor. Sayfanın tepesinde el yazısıyla bir başlık var: «CİLTÇİ — kısa». Altında numaralı bir sahne listesi, sayfanın dibine kadar iniyor.

Bir kısa film festivali on beş dakikayı aşmayan işler istiyor. Emre romanı oraya götürmek istiyor. Uzun metraj tasarısı rafta duruyor; bu ayrı bir deneme.

Selim listeyi okumaya başlıyor. Vecdi deriyi sayıyor. Celâl'in dükkânı boşaltılıyor. Ragıp Ankara'dan arıyor. Vecdi Lâle'nin fotoğrafına konuşuyor. Kilit değişiyor. Adliyenin camı görünüyor. Gülşah paltosunu sandalyeye bırakıyor. En altta romanın son sahnesi: Vecdi bitmiş cildi uzatıyor ve kıza karısının adıyla sesleniyor.

Selim telefonundaki kronometreyi durduruyor. Listeyi okumak bir dakikadan kısa sürdü.

«Hepsi var,» diyor Burcu. «Kitabı bilen her şeyi tanır.»

«Hepsi var ama hiçbiri olmuyor,» diyor Selim. «Her sahneye kırk saniye düşüyor. Bu bir film değil, filmin fragmanı.»

Emre itiraz edecek oluyor. Nermin Hanım listenin ortasından bir satırı parmağıyla gösteriyor: Gülşah paltosunu sandalyeye bırakıyor. «Bu kız o sabah neden paltosunu çıkarmıyor?» diye soruyor. «Senin filminde bunu anlatacak zaman var mı?»

Emre sayfaya bakıyor. Cevabı romanda biliyor. Filmde yok.

Uzun bir anlatıdan kısa film çıkarmak, kitabı küçültmek değildir; kitabın içinden kendi başına ayakta duran tek bir parça kesmektir.

Bu derste ne olacak

CİLTÇİ'den on beş dakikalık bir film kesmeye çalışacağız. Önce Emre'nin listesinin neden bir fragmana döndüğünü göreceğiz. Sonra romanın kışından tek bir gün seçeceğiz. O güne tek bir ilişki ve tek bir soru bırakacağız. Romanın öteki kişilerini birer ize indireceğiz. Atölyenin kapısını kapatıp dünyayı daraltacağız. Filmin ortasına romanda hiç yazılmamış bir an koyacağız. En sonda filmi romanı hiç duymamış birinin gözüyle sınayacağız. Her kararın yanında romanın neyi kaybettiğini de yazacağız. Örnekler Ay'a atılan bir mermiden, buğday borsasından, kumdan bir böcekten, söğütlerin arasındaki bir kurbağadan ve gözsüz gören bir adamdan geliyor.

Sıfır noktası

Bir roman yüzlerce sayfa boyunca birçok şeyi aynı anda taşır. Birkaç kişi, birkaç mekân, aylara yayılan bir zaman. Birbirine dolanan iki üç tema. Okur bu yükü günlerce, akşam akşam okuyarak taşır.

Kısa filmin elinde ise birkaç dakika var. Seyirci bir oturuşta izler ve geri dönemez. Bu süre romanın yükünü taşımaya yetmez. Ama kısa film o yükü taşımak için yapılmaz.

Kısa filmin kendi yasası vardır. Genellikle bir kişinin başına gelen tek bir değişimi anlatır. O değişimi taşıyan bir olay seçer. Olayın içinde bir ilişki çalışır. İlişkinin altında bir soru durur. Dünya da bu soruya yetecek kadar açılır, fazlası değil.

Bu yasa uzun bir kaynağa dokunduğunda iki yol görünür. Birinci yol romanın her şeyinden biraz almaktır. Sonuç küçük bir roman olur. Her kişi bir an görünür, her olay bir cümleyle geçer. Seyirci hepsini görür ama hiçbirini yaşamaz.

İkinci yol romanın içinden bir parça kesmektir. Kesilen parça kendi başlangıcına, kendi değişimine, kendi sonuna sahip olur. Romanın geri kalanı perdede görünmez. Ama yazarın aklında durur ve kestiği parçaya ağırlık verir.

Bu ders ikinci yolu çalışıyor. İlk zorluk, kesilecek parçanın romanın en ünlü sahnesi olmak zorunda olmaması. Çoğu zaman tersi doğrudur. Romanın en ünlü sahnesi bütün kitabın birikimine yaslanır. Kısa film o birikimi kuramaz.

İkinci zorluk sevgiyle ilgili. Uyarlamacı genellikle kaynağı sever. Kısa film onu kaynağın çoğunu bırakmaya zorlar. Emre için bu, Celâl'i, Ragıp'ı, Lâle'nin anılarını ve romanın son sayfasını bırakmak demek olabilir.

Hangi parça kesilecek? Ölçü basit bir sorudan çıkar. Bu parçanın içinde biri değişiyor mu? Değişim varsa parça bir hikâyedir. Yoksa yalnız güzel bir sahnedir ve kısa filmi taşımaz.

Bir yanlış anlamayı baştan düzeltelim. Kısa film uzun filmin küçük kardeşi değildir. Daha az şey anlatır, ama anlattığını daha yakından anlatır. Bir romanın kısa uyarlaması romanı özetlemeye değil, romandan bir an çıkarıp o anı derinleştirmeye çalışır.

Mekanizma

Fragman tuzağı

Selim Emre'nin listesindeki sahneleri tek tek sayıyor. Her satırın yanına kaç saniye düştüğünü yazıyor. Hiçbiri bir dakikayı bulmuyor.

Emre'nin listesinde her sahne bir haber gibi geçiyor. Celâl'in dükkânı boşaltılıyor, ama seyirci Celâl'i daha tanımadı. Ragıp arıyor, ama seyirci onun neden küs olduğunu bilmiyor. Son sahnedeki yanlış ad ise en ağır yükü taşıyor. Seyirci Lâle'yi yalnız bir fotoğraftan tanıyor. Ad söylendiğinde bir dil sürçmesi gibi geçiyor.

Burcu listeye başka bir yerden bakıyor. Romanı okumuş biri her satırı tanıyacak, boşlukları kendi hafızasıyla dolduracak. «Okurun gözünde bu film çalışır,» diyor. Nermin Hanım kısa cevap veriyor. Okur filmi kitaptan hatırladıklarıyla izler. Festival salonundaki seyirci ise yalnız perdeyi izler.

Kesilecek gün

Emre romanın kışından tek bir gün arıyor. Romanın en bilinen günleri gözünün önünde. Davanın son günü, kilidin değiştiği gece, son sahne. Nermin Hanım ona daha sessiz bir yer gösteriyor.

Romanda Vecdi vişne çürüğü bir deriyi tezgâhın alt çekmecesine koyduğunu anlatıyor. Birkaç bölüm sonra derinin kaybolduğunu yazıyor ve Gülşah'ı suçluyor. Arada roman o günü hiç anlatmıyor. Emre'nin kesiti tam bu kayıp günü. Deri bir müşterinin siparişi için ayrılmış. Yurdagül Hanım adında bir kadın eski bir sözlüğü yeniden ciltletmek istemiş. Kadın filmde hiç görünmüyor. Adı yalnız tezgâhın kenarına iliştirilmiş sipariş fişinde yazılı. Fişte bir de teslim saati var: akşam altı.

Bu seçim filme kendi saatini veriyor. Sabah deri aranıyor, akşam sözlük teslim edilecek. Seyirci romanı bilmeden de neyin beklendiğini anlıyor.

Bir ilişki, birkaç iz

Emre şimdi kişileri sayıyor. Ragıp, Celâl, Lâle, avukat Hikmet Bey, Vecdi'nin gençlikteki ustası İzzet Usta. Hepsine bir sahne vermek isterse liste yine uzayacak.

Tek ilişki baştan belli: Vecdi ile Gülşah. Romanın bütün kuşkusu bu ikisinin arasında çalışıyor.

Peki film kimin? Burcu bir an Gülşah'ı öneriyor. Suçlanan kızın günü, romanın hiç vermediği bir bakış olurdu. Nermin Hanım bir soruyla tartıyor: bu günün sonunda kim değişiyor? Gülşah sabah da akşam da aynı yerde, tezgâhın başında. Değişen Vecdi. Sabah kızı suçlayan adam, akşam başka bir yerde duracak. Film bu yüzden onun filmi. Kamera yine de Gülşah'ın yüzünü romanın hiç tarif etmediği kadar yakından görecek.

Öbür kişiler için Selim başka bir yol öneriyor.

Ragıp telefon ekranında bir ad olarak görünüyor. Telefon öğleden sonra iki kez çalıyor, Vecdi açmıyor. Celâl karşı dükkânın camında bir gölge. Sabah çay bardağını kaldırıyor, sesi duyulmuyor. Lâle'den geriye tezgâhta her sabah konan ikinci bir çay bardağı kalıyor. Vecdi iki bardağı da dolduruyor. Gülşah öğle vakti dolu bardağı sessizce lavaboya döküyor.

Bu üç iz seyirciye bir hayatın kenarlarını gösteriyor. Ama hiçbiri ayrı bir hikâye açmıyor. Seyirci kim olduklarını tam bilmiyor, bilmesi de gerekmiyor.

Tek soru

Emre romanın temalarını yazıyor. Unutmak. Yas. Baba ile oğul. Bir çarşının değişmesi, dükkânların boşalması. Bir de güven: kimin hafızasına inanılacağı.

Selim güveni seçiyor, çünkü güven bu günün zaten içinde. Deri kayıp, Vecdi kızdan şüpheleniyor, kız susuyor. Yas ve baba-oğul hattı ize iniyor. Lâle'nin bardağı, Ragıp'ın çalan telefonu. Çarşının değişmesi ise bütünüyle gidiyor. Celâl'in davası, boşaltılan dükkân, adliye camı bu filmde yok.

Burcu bir an itiraz ediyor. Davayı atmak romanın üçte birini atmak demek. Nermin Hanım ona fişi gösteriyor. «Bu film akşam altıda bitiyor,» diyor. «Dava o saate yetişmez.»

Sınırlı dünya

Dünya da daralıyor. Kamera atölyenin zemin katından çıkmıyor. Sokak yalnız camın arkasından görünüyor. Üst kata çıkan merdiven kadrajın kenarında duruyor, ama kamera bir kez bile çıkmıyor. Bir gün, bir oda, iki kişi.

Bu sınır bir yokluk gibi görünüyor. Oysa seyirciye bir şey söylüyor. Vecdi'nin bütün dünyası artık bu tezgâhın çevresi. Yukarıda ne olduğunu seyirci bilmiyor. Vecdi'nin de bir süredir yukarıyı düşünmediği seziliyor.

Romanın yazmadığı an

Gün akşama doğru ilerliyor. Deri bulunmuyor. Vecdi sözlüğü başka bir deriyle ciltlemeye razı oluyor. Gülşah kesiyor, Vecdi yapıştırıyor. Sıra sırttaki gizli işarete geliyor. Kısa filmin dönüşü burada duruyor.

Vecdi damgayı elinde tutuyor ve duruyor. Sırta bakıyor. Bastı mı, basmadı mı, hatırlamıyor. Sonra film boyunca ilk kez başını kaldırıp kıza bir şey soruyor. «Bastım mı, kızım?»

Romanda Vecdi hafızasından kuşku duyduğunu hiçbir yerde açıkça söylemiyor. Emre'nin uzun metraj taslağında da işareti hatırlamıyordu, ama kimseye sormuyordu. Kısa filmde soru sesli soruluyor. Bu bir uydurma mı? Nermin Hanım'a göre değil. Romanın okura sezdirdiğini bir ana topluyor. Bütün gün kızı suçlayan adam, akşam kendi hafızasını ona emanet ediyor. Filmin tek dramatik değişimi bu cümle.

Gülşah sırta bakıyor. Kamera o an onun ellerinde. Sırtı göstermiyor. «Bastınız, usta,» diyor. Seyirci doğru söyleyip söylemediğini bilmiyor. Film orada bitiyor.

Kitabın arkası

Burcu son sahneye takılıyor. Romanın en bilinen anı, yanlış söylenen ad, bu filmde yok. Okur onu bekleyecek.

Emre romanın gri şeritli bölümlerini hatırlıyor. Vecdi gençliğinde ustası tarafından haksız yere hırsızlıkla suçlanmıştı. Bu filmde o geçmiş yok. Ama Emre sabah sahnesine küçük bir an koyuyor. Vecdi suçlamayı söylemeye başlıyor, cümlenin ortasında susuyor ve dolaba dönüyor. Seyirci nedenini bilmiyor. Oyuncu biliyor.

Lâle'nin adı da arka romanda kalıyor. Kısa film onu kuramıyor. Ad bir kez söylenseydi seyirci yalnız bir yanlışlık duyardı. Bunun yerine film kendi sonunu buluyor: suçlanan kız, suçlayanın hafızası oluyor.

Bağımsız film

Selim yeni listeyi okuyor. On iki sahne. Hepsi aynı günde, aynı odada. Kronometre bu kez on dört dakikayı gösteriyor.

Nermin Hanım son bir sınav öneriyor. CİLTÇİ diye bir roman hiç yazılmamış olsun. Bu film yine de bir başlangıç, bir değişim ve bir son taşıyor mu? Emre sahneleri tek tek geçiyor. Kayıp bir deri. Akşama yetişmesi gereken bir iş. Bir şüphe. Bir soru. Bir cevap. Filmin hiçbir sahnesi açıklamasını romandan almıyor.

Emre filme yeni bir ad koyuyor: «Teslim». Romanın adı yalnız jeneriğin sonunda, kaynak satırında görünecek.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Önce süreyi değil, olayı seç. On beş dakika bir sınırdır, bir yapı değil. Önce tek bir olay seç, sonra o olayın gerçekte ne kadar sürdüğüne bak. Süre olaydan gelmeli.

Kaynağın atladığı yere bak. Romanlar bazı günleri tek cümleyle geçer. Kısa film çoğu zaman tam orada yaşar. Kaynağın anlatmadığı gün, uyarlamacıya hem özgürlük hem bir boşluk verir.

Ünlü sahneyi kesit sanma. Kaynağın en bilinen anı, bütün kitabın birikimine yaslanır. Kısa film o birikimi kuramadığı için ünlü an çoğu zaman kısa filmde sönük kalır.

İz karakterlere bir eylem ver. Bir kişiyi ize indirirken ona tek bir tekrar eden hareket bırak. Çalan telefon, kaldırılan bardak, dökülen çay. İz canlı kalır ama hikâye açmaz.

Temayı bir nesneye bağla. Seçtiğin tema bir nesnede somutlaşmalı. Teslim'de güven, sırttaki işarette ve sipariş fişinde duruyor.

Arka romanı oyuncuya ver. Perdeye çıkmayan geçmişi oyuncuyla paylaş. Oyuncunun bildiği bir yara, seyircinin bilmediği bir duraksamaya dönüşür.

Kendi sonunu kur. Kaynağın sonu kısa filmin sonu olmak zorunda değil. Kısa filmin sonu kendi dönüşünü kapatmalı. Teslim'in sonu romanın son sayfası değil, kendi akşamı.

Dönüşü kaynağın sezdirdiğinden çıkar. Arada kalan an bir uydurma gibi görünebilir. Ama kaynağın okura hissettirdiği bir şeyi bir ana topluyorsa kaynağa sadıktır.

Kronometreyle oku. Sahne listesini sesli okurken süreyi tut. Her sahneye bir dakikadan az düşüyorsa fragman yazıyorsun.

Adını değiştirmeyi düşün. Kısa film romanın adını taşırsa seyirci romanın tamamını bekler. Yeni bir ad, filmin kendi hikâyesini vaat eder.

Kaynağı kapatıp yaz. Kesiti seçtikten sonra romanı bir süre kapat. Açık kitap her sahneye bir alıntı sızdırır. Kapalı kitap, seçtiğin günü kendi diliyle kurmanı sağlar.

İzi bir kez açıkla, sonra rahat bırak. İz karakterin seyirciye kim olduğunu bir kez sezdir. Ragıp'ın adı ekranda bir kez okunur. İkinci aramada seyirci ekrana bakmadan anlar.

Romanın sesini bir yere bağla. Kaynağın sesi kısa filmde çoğu zaman kaybolur. Ondan tek bir kalıntı bırak. Vecdi'nin sabah «Tutkal beklemez» demesi romanı bilen için bir selam, bilmeyen için bir ustanın huyu.

Okumamış birine bir cümleyle anlattır. Filmi izleyen biri hikâyeyi bir cümlede anlatabilmeli. Anlatamıyorsa kısa film hâlâ birkaç hikâye taşıyor.

Kimin değiştiğine bak. Kaynağın en sevilen kişisi kısa filmin merkezi olmak zorunda değil. Merkezde, seçtiğin olayın sonunda değişen kişi durur. Teslim'de o kişi Vecdi.

Bir saat koy. Kısa film seyirciye neyin beklendiğini erken söylemeli. Bir teslim saati, bir son tren, bir kapanış. Sipariş fişindeki akşam altı, Teslim'in bütün gününü gerer.

Kestiğin yerin ağırlığını tart. Bir yan hattı bırakırken onun ana hatta ne taşıdığını sor. Taşıdığı tek bir duygu varsa onu bir ize yükle, hattı bırak.

Dünyayı ilk sahnede kapat. Seyirci ilk dakikada filmin sınırını görmeli. Teslim'in ilk sahnesi atölyenin kepengini açan bir el. Sonra kamera bir daha dışarı çıkmıyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Uzun bir kaynaktan kısa film çıkarmak kaynağı küçültmek değil, ondan bir parça kesmektir.
• Fragman tuzağı, her anı bir başlığa indirip hiçbirini yaşatmayan listedir.
• Kaynak kesiti kendi başlangıcı ve sonu olan dar bir parçadır.
• Kısa film tek bir ilişkiyi taşır; ötekiler iz karakterlere iner.
• Tema elemesi bir temayı merkezde tutar, ötekileri bırakır.
• Sınırlı dünya kısa filme bir eksik değil, bir anlam verir.
• Arada kalan an, kaynağın atladığı yerde merkez dönüşü kurar.
• Arka roman anlatılmaz, ama oyuncunun duraksamasına ağırlık verir.
• Merkezde kaynağın en sevilen kişisi değil, seçilen olayda değişen kişi durur.
• Kısa film kaynağın tamamını ancak kaynak da kısaysa taşıyabilir.
• Bağımsız kısa film, kaynak hiç yazılmamış olsa da ayakta durur.

Sonraki derse köprü

Atölyeye bu kez bir kitap değil, eski bir film gelecek. Yıllar önce çekilmiş, sevilmiş bir hikâye yeniden çekilmek isteniyor. Soru basit görünüyor: neden yeniden? O film kendi döneminin dertleriyle konuşuyordu. Bugünün seyircisi başka şeylerden korkuyor, başka şeylere gülüyor. Hikâyenin hangi parçası hâlâ yaşıyor, hangisi zamanla eskidi? Eski filmin seyircisini ağlatan sahne, bugün aynı yerde mi ağlatır? Korunacak çekirdek nerede duruyor? Karakterlerin eline akıllı telefon vermek bir yeni yorum mudur, yoksa yalnız yüzeyi değiştirmek mi?