Uzman görüşmesi

Açılış sahnesi

Birinin evine misafir gidiyorsun.

Kapıdan girdiğin anda bazı şeyler değişiyor. Nereye oturacağını sana söylüyorlar. Ne ikram edileceğine onlar karar veriyor. Ve en önemlisi — sen orada kendi bildiklerini anlatmaya gitmedin.

İyi misafir az konuşur. Sorar, dinler, merak eder. Ev sahibinin anlattığı şeyi kendi bildiğiyle kesmez.

Kötü misafir de tanınır: gelir, kendi hikâyesini anlatır, ev sahibi kibarca dinler ve o kişi bir daha çağrılmaz.

Misafirlikte iyi olmanın ölçüsü, ne kadar az konuştuğun.

Uzman görüşmesi de böyle. Karşındaki insan sana bir kapı açıyor ve o kapı bir kez açılıyor. Nasıl davrandığın, o görüşmeden ne alacağını ve bir daha gidip gidemeyeceğini belirliyor.

Ve yeni yazarların en yaygın hatası burada: uzmandan bilgi istiyorlar. Bilgi kitapta var. Uzmandan istenecek şey başka — deneyim.

Benzetmenin kırıldığı iki yeri baştan söyleyeyim.

Birincisi: misafirlikte ev sahibi seni ağırlamak zorunda hisseder. Uzman hissetmiyor. Sana zaman ayırmasının bir gerekçesi olmalı ve o gerekçeyi sen vereceksin — bu, ilk temasın bütün işi.

İkincisi: misafirlikte sohbet karşılıklıdır. Görüşmede değil. Sen az konuşacaksın ve bu bir nezaket kuralı değil bir yöntem: konuştuğun her dakika, karşındakinin konuşmadığı bir dakika.

Bu derste ne olacak

Önce doğru uzmanı bulmayı kuracağız — çünkü yanlış uzman, doğru cevapları veren yanlış kişi. Sonra ilk temasın nasıl kurulacağını göreceğiz: neden yazdığın, ne istediğin ve ne kadar zaman alacağın. Ardından görüşmenin kendisine geleceğiz — açık uçlu sorular, takip soruları, teknik dili anlamak ve en zoru, susmayı bilmek. Sonra kayıt, izin ve gizliliği kuracağız. En sonda iki iş kalıyor: görüşme sonrası doğrulama ve uzman katkısını senaryoya çevirme. Ders bittiğinde elinde bir temas mektubu taslağı, bir soru listesi ve üç ezberlenmiş takip sorusu olacak. On bir filmden örneklerle gideceğiz.

Sıfır noktası

Uzman görüşmesi araştırmanın en verimli aracı. Aylarca okumanın vermeyeceğini bir saatte veriyor.

Aynı zamanda en çok yanlış yapılan araç. Sebebi de tek: yazar, görüşmeyi bir bilgi alma işi sanıyor.

Bilgi almak için görüşme gerekmiyor. Bir mesleğin nasıl işlediğini okuyabilirsin, bir prosedürü bulabilirsin, bir tarihi öğrenebilirsin. Uzmandan alınacak şey bunların hiçbiri.

Dahası: bilgi sormak görüşmeyi de bozuyor. Kitapta yazan bir şey sorulduğunda uzman onu tekrar ediyor ve konuşma bir ders anlatımına dönüşüyor. Bir kez o zemine oturan görüşme, kırk dakika boyunca oradan çıkmıyor.

Bu ayrım pratikte belirleyici. Bir ameliyathanede ilk haftasını geçiren bir hemşire, otuz yıllık bir cerrahın çoktan unuttuğu şeyleri hatırlıyor — ve o unutulan şeyler, senin sahnelerini yazacak olan şeyler.

Uzmandan istenecek şeyin ne olduğunu da netleştirelim: bir günün nasıl geçtiği, neyin sıkıcı olduğu, neyin korkuttuğu, hangi konunun aralarında şaka konusu olduğu ve hangi konunun hiç konuşulmadığı. Hiçbiri kitapta yazmıyor.

Sonuncusu özellikle önemli. Her meslekte, her toplulukta konuşulmayan bir alan var — ve o alan genellikle işin en zor tarafı. Doğrudan sorulduğunda cevap gelmiyor; ama bir günün nasıl geçtiği anlatılırken etrafından dolanılıyor ve dolanma fark ediliyor.

Bir uyarı daha: bu soruların hiçbiri "anlatır mısınız" ile başlamıyor. "Anlatır mısınız" karşıdakini bir sunum yapmaya itiyor ve sunum hazırlanmış bilgi getiriyor. Somut bir güne, somut bir olaya bağlanan sorular ise hatırlamaya itiyor — ve hatırlanan şey hazırlanmamış oluyor.

Mekanizma

İlk temas

Üçüncü madde de önemli: "neden siz" sorusunun cevabı yoksa mesaj toplu gönderim gibi okunuyor. Kişinin bir çalışmasına, bir söyleşisine ya da yaptığı belirli bir işe atıf yapmak, cevap oranını görünür biçimde değiştiriyor.

Bir şey daha: ne istediğini açıkça söyle. Uzmanların çoğu, ne için kullanılacağını bilmediği bir konuşmaya girmek istemiyor — ve haklılar.

Görüşmenin içi

En verimli takip soruları üç tanedir: "nasıl yani?", "o an ne düşündün?" ve "bir örnek verebilir misin?" Üçü de kısa, üçü de yargısız ve üçü de anlatıyı somuta indiriyor.

Teknik dili anlamak. Anlamadığın bir terimi geçiştirme. "Bunu bilmiyorum, açar mısınız?" demek bir zayıflık değil; tam tersi, uzmanın kendi alanını anlatmasına alan açıyor. Ve anlamadan not aldığın terim, metinde yanlış kullanılıyor.

Bir uyarı: kendi bildiğinle kesme. Yazarlar bir konuyu okuduktan sonra uzmana bildiklerini doğrulatma eğiliminde. Bu, görüşmeyi bir sınava çeviriyor ve karşıdaki kişi anlatmayı bırakıp cevap vermeye başlıyor.

Bunun bir sebebi var ve suçlamaya gerek yok: yazar, hazırlıksız görünmekten çekiniyor. Oysa uzmanın gözünde iyi hazırlanmış görüşmeci, çok şey bilen değil doğru soruyu soran kişi. Hazırlığın görünmesi gereken yer sorularda, cevaplarda değil.

Kayıt, izin ve gizlilik

İzinle kayıt. Kayıt almak neredeyse her zaman doğru; izinsiz almak hiçbir zaman doğru değil. İzin isterken ne için kullanılacağını söyle.

Not tutma. Kayıt varken bile not tut — ama içerik notu değil, işaret notu: hangi dakikada ne konuşuldu, hangi cümleye dönmen gerekiyor. İçerik notu tutmaya çalışan görüşmeci dinlemeyi bırakıyor.

Gizlilik. Bazı uzmanlar adının geçmesini istemiyor, bazıları kurumunun geçmesini istemiyor, bazıları belirli bir bilginin hiç kullanılmamasını istiyor. Üçü farklı düzey ve hangisinin geçerli olduğu sorulmalı. Sözlükteki gizlilik sınırı kavramının araştırma tarafı bu.

Sonrası

Katkıyı senaryoya çevirmek. Görüşmeden çıkan malzeme doğrudan metne girmiyor. Sonraki derslerin konusu bu; şimdilik tek kural: uzmanın söylediği cümle, karakterinin cümlesi değil. Aradan bir dönüşüm geçmesi gerekiyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Birincisi, ve bu dersin taşıyıcı kuralı: uzmandan bilgi isteme, deneyim iste. Bilgi kitapta var. Uzmandan alınacak şey bir günün nasıl geçtiği, neyin sıkıcı olduğu, neyin korkuttuğu ve hangi konunun hiç konuşulmadığı.

İkincisi, ve en çok işine yarayacak olanı: ölçüt kıdem değil yakınlık. Bir alanda yeni olan kişi hâlâ şaşırıyor ve şaşırdığını anlatabiliyor; otuz yıllık biri için her şey olağan hâle gelmiş ve olağan olan şey anlatılmıyor. Sahnelerini yazacak olan ayrıntılar genellikle yeni olanın elinde.

Üçüncüsü, deneyimli araştırmacıların bildiği: en güçlü teknik susmak. Bir cevap bittiğinde hemen yeni soru sorma. İnsanlar boşluğu dolduruyor ve doldururken hazırlanmamış şeyler söylüyor — en değerli cümleler bu ikinci dalgada geliyor.

Dördüncüsü: üç takip sorusunu ezberle. "Nasıl yani?", "o an ne düşündün?" ve "bir örnek verebilir misin?" Üçü de kısa, yargısız ve anlatıyı somuta indiriyor. Takip sorusu hazırlanamıyor; ancak dinleyerek bulunuyor.

Beşincisi, ilk temas hakkında: süreyi belirt. Süre yazılmayan istek sınırsız bir istek olarak okunuyor ve reddedilmesi kolay. "Kırk dakikanızı rica ediyorum" cümlesi, cevap oranını görünür biçimde değiştiriyor.

Altıncısı: "neden siz" sorusuna cevap ver. Cevabı olmayan mesaj toplu gönderim gibi okunuyor. Kişinin belirli bir işine atıf yapmak, mesajı bir istekten bir davete çeviriyor.

Yedincisi, ve en sık yapılan hata: kendi bildiğinle kesme. Okuduklarını uzmana doğrulatmak, görüşmeyi bir sınava çeviriyor ve karşıdaki kişi anlatmayı bırakıp cevap vermeye başlıyor. Bildiğini biliyor ol, göstermek zorunda değilsin.

Sekizincisi: anlamadığın terimi sor. "Bunu bilmiyorum, açar mısınız?" bir zayıflık değil; uzmanın kendi alanını anlatmasına alan açan bir cümle. Anlamadan not alınan terim, metinde yanlış kullanılıyor.

Dokuzuncusu, ve konuşulmayan alan hakkında: doğrudan sorulmayan şey doğrudan sorulmaz. Her meslekte bir konu var ki üstüne gidildiğinde kapanıyor. Bulmanın yolu bir günün nasıl geçtiğini anlattırmak ve etrafından dolanılan yeri fark etmek. O yer, genellikle işin en zor tarafı.

Onuncusu, kayıt hakkında: içerik notu tutma, işaret notu tut. Hangi dakikada ne konuşuldu, hangi cümleye döneceksin. İçerik notu tutmaya çalışan görüşmeci dinlemeyi bırakıyor — ve dinlemeyi bırakan görüşmeci takip sorusu bulamıyor.

Onuncusu, ve hazırlık kaygısı hakkında: hazırlığın görünmesi gereken yer sorular, cevaplar değil. Yazarlar hazırlıksız görünmekten çekindiği için bildiklerini konuşuyor. Oysa uzmanın gözünde iyi hazırlanmış görüşmeci çok şey bilen değil, doğru soruyu soran kişi.

On birincisi, ve kimsenin söylemediği: görüşme sonrası doğrulama, bir sonraki görüşmenin kapısı. Kullanacağın bilgiyi anladığın hâliyle geri göndermek yanlış anlamaların çoğunu yakalıyor; ama asıl faydası ilişkinin devam etmesi. Bir uzman, kendisini ciddiye alan yazara ikinci kez zaman ayırıyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

1. Uzmandan bilgi değil deneyim istenir; bilgi zaten kitapta var.
2. Ölçüt kıdem değil yakınlık — yeni olan hâlâ şaşırıyor, otuz yıllık için her şey olağan hâle gelmiş.
3. İlk temasta süre belirtilmelidir; süresiz istek sınırsız istek olarak okunur.
4. Kapalı soru bilgi alır, açık uçlu soru anlatı alır — ve anlatının içinde bilgi de vardır.
5. Görüşmenin derinliği hazırlanan sorulardan değil takip sorularından gelir.
6. En güçlü teknik susmaktır; en değerli cümleler boşluğun doldurulduğu ikinci dalgada gelir.
7. Kendi bildiğini doğrulatmak görüşmeyi sınava çevirir ve anlatımı durdurur.
8. Görüşme izni ile alıntı izni ayrı şeylerdir; gizliliğin de üç ayrı düzeyi vardır.
9. Görüşme sonrası doğrulama yanlış anlamaları yakalar ve bir sonraki görüşmenin kapısını açık tutar.

Sonraki derse köprü

Bir insanla konuştun ve aylarca okumanın vermeyeceğini aldın.

Ama hâlâ eksik bir kaynak var ve o kaynak konuşmuyor.

Bir yerin kendi bilgisi var: sesi, kokusu, sıcaklığı, kimin nerede durduğu, günün hangi saatinde nasıl göründüğü. Bunların hiçbirini kimse sana anlatamıyor — çünkü orada yaşayan insanlar için bunlar bilgi değil, hava.

Sıradaki derste alan ve mekân araştırmasını çalışacağız: gitmeden önce ne hazırlanır, orada ne kaydedilir, hangi saatlerde gidilir ve mahremiyet nerede başlar. Çünkü bir mekân, ancak orada bulunmuş biri tarafından yazılabiliyor.