Uyarlamada değişiklik ölçütleri

Açılış sahnesi

Burcu yapımcının cevabını masaya bırakıyor. Tek sayfa. Yapımcı, Burcu'nun destelerden çıkardığı kısa dosyayı okumuş ve altına üç not düşmüş.

İlk not dönemle ilgili. Genç yıllar bugüne daha yakın bir zamana gelsin; kostüm ucuzlar, genç seyirci kendini tanır. İkinci not çakıyla ilgili. Taşın altındaki çakıyı yıkım işçileri bulsun, Nüzhet'in kapısına getirsin; sahne kısa olur. Üçüncü not finalle ilgili. Köy meydanında biri o adı sonunda yüksek sesle söylesin. Yapımcı yanına tek kelime eklemiş: "Nefes."

Selim cebinden katlanmış bir kâğıt çıkarıyor. Yapımcının mekân sorumlusu Jale Hanım bölgeyi gezmiş. Ayakta kalan tek taş yağhanede değirmen taşı sağlam, ama dönmüyor. Dişlileri yıllar önce sökülmüş.

Emre de kendi kartını ortaya koyuyor. "Ben de bir şey değiştirdim. İlk yağmur yerine ilk kar. Kar harflerin üstüne daha güzel iner."

Burcu kâğıtlara bakıyor. "Hepsine evet desem başka bir film yazarım. Hepsine hayır desem yapımcı bir daha aramaz."

Notların hiçbiri saçma değil. Her biri bir yerden haklı görünüyor. Burcu'yu asıl tedirgin eden de bu.

Nermin Hanım kâğıtları masaya birer birer açıyor. "Her biri bir şey istiyor. Önce kimin, neden istediğini yaz. Sonra şunu sor: bu yapılırsa filmde başka ne kımıldar?"

Bir değişikliği kabul etmeden önce onu neyin istediği ve neyi yerinden oynatacağı ayrı ayrı yazılmalı.

Bu derste ne olacak

Masadaki her talebi ayrı bir soruyla tartacağız. Önce perdenin kendi ihtiyacına bakacağız: romanda yüzü hiç anlatılmayan Raşit, filmde bir oyuncunun yüzüyle görünecek. Sonra filmin süresini ve salondaki seyirciyi hesaba katacağız. Romanın dünyası ile bugünün seyircisi arasındaki mesafeyi ölçeceğiz. Dönmeyen bir taşın bütçeye ve zaman düzenine ne yaptığını göreceğiz. Nüzhet'i kendi hikâyesinde seyirciye çeviren notu ayıklayacağız. Meydanda söylenecek adın filmin sorusuna ne yaptığını soracağız. Emre'nin karını da sonuna kadar izleyeceğiz. Akşamın sonunda Burcu'nun elinde, her değişikliğin yanında iki sütunu dolu bir kâğıt olacak. Filmler Hogwarts'ın gölünden, bir beyzbol sahasından, Kuzey Hindistan'dan, Floransa'dan ve sisli bir marketten gelecek.

Sıfır noktası

Hiçbir uyarlama değişiklik yapmadan perdeye çıkmaz. Asıl soru, hangi değişikliğin yapılacağı. Burcu'nun kâğıtlarında her kararın yanında bir gerekçe satırı duruyor. O satır, değişikliğin hangi katmanı koruduğunu söylüyor. Ama bir şeyi söylemiyor: değişikliği kim istedi? Yeni mecra mı, bütçe mi, seyirci mi, yoksa yalnız yazarın gözü mü?

Ölçütlerin bir kısmı iter. Yeni mecranın gereksinimi, filmin süresi, salondaki seyirci, kaynağın dünyası ile bugün arasındaki mesafe, bütçe ve takvim, karakterin karar verme gücü. Bunlar bir değişikliği gerekli kılabilir. Öbür kısmı frenler. Filmin tematik sorusu ve değişikliğin sonraki sahnelere yaptığı etki. Bunlar değişikliğin bedelini hesaplar.

Burcu kâğıda iki sütun açıyor. Solda değişikliği isteyen ölçüt, sağda onu sınayan. Yapımcının dönem notu sol sütuna hemen yerleşiyor: kostüm ucuzlasın, genç seyirci tanısın. Sağ sütun boş kalıyor. Nermin Hanım boşluğu parmağıyla gösteriyor. İten bir ölçüt bulmak kolay. Asıl emek, frenleyeni de yazmakta.

Bazen sol sütun da boş kalır. Değişikliği ne mecra istemiştir ne seyirci ne bütçe. O zaman değişiklik yalnız yazanın keyfine dayanır. Keyfî bir değişiklik her zaman yanlış değildir. Ama bir toplantıda savunulacak dayanağı yoktur. Emre'nin karı bu sütunun ilk adayı.

Ölçüt ile gerekçe aynı şey değil. Gerekçe bir cevaptır: bu değişiklik okurun yaşadığı bekleyişi korur. Ölçüt ise o cevabı doğuran sorudur: bu değişikliği ne istedi, neyi kımıldatıyor? Gerekçe yazmak kolaydır, çünkü yazar kendi kararını savunur. Ölçüt yazmak daha zordur, çünkü yazar kararını dışarıdan tartmak zorunda kalır.

Yapımcıyla konuşmayı da ölçütler değiştirir. "Bunu sevmedim" bir zevk cümlesidir ve karşısına başka bir zevk konur. "Bu not seyircinin rahatlama ihtiyacından geliyor, ama tematik soruyu kapatıyor" ise tartışılabilir bir cümledir. İki taraf aynı kâğıda bakarak konuşur.

Atölye bir şeyi daha baştan kabul ediyor. Ölçütler kararı vermez, kararı görünür kılar. İki ölçüt çatışabilir. Seyircinin istediği, filmin sorusunu bozabilir. Öyle olursa Burcu birini seçecek ve neyi bıraktığını kâğıda geçirecek.

Mekanizma

Perdenin istediği

Romanda Raşit'in yüzü yok. Nüzhet ağabeyinin ellerini, ıslığını, yürüyüşünü yazıyor, ama yüzünü hiç tarif etmiyor. Okur onu kendi kafasında kuruyor. Perde bunu yapamaz. Genç yıllar hattında Raşit'i bir oyuncu oynayacak.

Burcu bunu yine de bir değişiklik olarak yazıyor. Raşit'in artık bir boyu, bir sesi, bir gülüşü olacak. Seyirci onu gitmeden önce sevmeli; yüz saklanmayacak. Ama yüz yeni bir soru doğuruyor. Bugün hattında yaşlı bir yabancı yağhanenin önünden geçerse, seyirci ona bakıp Raşit'i arar. Burcu kenara not düşüyor: bugünün figüranları seçilirken bu benzerlik gözetilecek.

Perdenin isteği bir kayıp olmak zorunda da değil. Tebeşirin taşta çıkardığı ince gıcırtı, sessiz bir köyde sayfadakinden ağır iner. Görsel-işitsel anlatının gücü de iten bir ölçüt.

Saat ve salon

Emre satışı sahneye çevirmek istiyor. Romanda satış tek kelimeyle geçiyor. Emre alıcıları, pazarlığı, imzayı yazmak istiyor. Selim saati soruyor. Yapımcı iki saatlik bir film istemişti, liste hâlâ o sınırın üstünde. Satış sahnesi birkaç dakika yiyecek. O dakikalar neyi satın alıyor? Romanın susması bilinçli bir seçimdi. Sahne o seçimi bozuyor, karşılığında yeni bir şey getirmiyor. Süre burada değişikliğe karşı çalışıyor.

Meydan notu ise salondan geliyor. Seyirci uzun bir yası izlemiş, bir yerde rahatlamak istiyor. İstek gerçek. Hedef izleyiciyi tanıyan biri onu ciddiye alır. Burcu notu sol sütuna yazıyor, sağ sütunu sonraya bırakıyor.

Romanın dünyası, bugünün salonu

Dönem notuna Emre bir soru ekliyor. Telefonların, kayıtların olduğu bir zamanda bir delikanlı kaybolsa, kimse aramaz mı?

Romanın okuru kapalı bir zeytin köyünü tanır. Bugünün seyircisi önce aramayı soracak. Dönem yaklaştıkça aralık büyüyor, köyün susması inandırıcılığını yitiriyor. Burcu dönemi yerinde bırakıyor. Ama aralığı da yok saymıyor. Genç yıllar hattına yarım sayfalık bir an yazıyor. Raşit'in gidişinin ertesi günü bir jandarma gelir, kahvede birkaç soru sorar, defterine tek kelime yazar ve gider. Kelime köyün kelimesi: kaçtı. Arama görüldü, susma kayda geçti.

Dönmeyen taş

Jale Hanım'ın raporu yapımdan geliyor.

En ucuz yol taşı hiç döndürmemek. Burcu bedeli hesaplıyor. Genç yıllarda taşın uğultusu, bugünde sessizliği: iki hattın bütün zaman işareti dönen taşa dayanıyor. Taş dönmezse seyirci yılı sesten değil, kostümden okumak zorunda kalır. Burcu karşı teklif yazıyor. Taşı döndüren bir düzenek kurulsun, hasat kalabalığındaki figüranlar azalsın. Kısıt kabul edildi, bedeli başka yerden ödendi.

Kapıya gelen haber

Romanda taş kaldırılırken Nüzhet oradadır ve çakıyı yerden kendisi alır. Neden orada olduğu yazılmaz. Yapımcının notunda ise işçiler bulur, kapısına getirir.

Ölçü, karakter eylemliliği: o anda kim bir şey seçiyor? Haber kapıya gelirse çakı Nüzhet'e bir emanet gibi ulaşır. Bir ömür tarttığı şeyle karşılaştığı an başkasına kalır. Burcu notu tersine çeviriyor. Nüzhet orada olacak, üstelik romandan bir adım ileride. Yıkım ustasına, taş kalkarken kendisine haber vermesini söyleyecek. Küçük bir cümle, ama karar onun.

Meydandaki ad

Meydan notu sonunda sağ sütuna geçiyor.

Atölyenin tematik sorusu bir adın anılmasıyla ilgili: anılmayan kişi gerçekten gitmiş sayılır mı? Meydanda haykırılan ad buna bir cevap verir. Anılan geri gelir, köy barışır. Roman bu barışı hiçbir sayfada sunmuyor. Burcu'nun taslağında da o ad hiç duyulmuyor. Burcu yapımcının isteğini atmıyor, yerini değiştiriyor. Rahatlama son mektupta gelecek. Seyirci adı bu kez yağmurun silemeyeceği bir kâğıtta okuyacak. Salon nefes alır, soru açık kalır.

Kar

Emre'nin kartında sol sütun boş. Karı ne mecra istemiş ne süre ne seyirci. Selim yine de sağ sütunu dolduruyor.

Yağmur siler, kar örter. Kar eriyince ad yeniden görünür. Her yıl silinen ad, her bahar geri gelen bir ada döner. Tebeşirin anlamı tersine çevriliyor. Üstelik zeytin köylerinde kar seyrek yağar; bağlam aralığı da açılıyor. Keyfî değişiklik kendi sahnesinde zararsız görünüyordu. Dalgası filmin sonuna kadar ulaştı. Emre kartı kendi eliyle «Gider» destesine koyuyor.

Kâğıdın son hâli

Akşamın sonunda Burcu'nun kâğıdında her satırın iki sütunu da dolu. Dönem yerinde kaldı, jandarmanın sabahı eklendi. Taş dönüyor, hasat kalabalığı inceldi. Çakıyı yine Nüzhet alıyor, bu kez kendi isteğiyle orada. Ad meydanda değil, son mektupta. Satış tek kelime olarak kaldı. Kar gitti. Raşit'in yüzü perdede, bugünün figüranları ona benzemeyecek. Hiçbiri kesin değil, hepsi deneme. Ama her satırda kimin istediği ve neyin kımıldadığı yazılı. Yapımcı bir notunu yeniden açarsa, konuşma o satırdan başlayacak.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Her değişikliğe iki sütun aç. Solda kimin istediği, sağda neyin sınadığı. Yalnız sol sütunu dolu bir değişiklik henüz tartılmamıştır.

Mecra zorunluluğunu da listeye yaz. Kaçınılmaz olan değişiklik de bir değişikliktir. Raşit'in yüzü seçilmedi, ama nasıl görüneceği seçilecek.

Yüzün dalgasını izle. Kaynakta yüzü olmayan bir kişiye yüz verdiğinde, seyirci o yüzü başka sahnelerde aramaya başlar. Figüranları, fotoğrafları, yaş makyajını buna göre yeniden oku.

Süreyi dakika olarak sor. "Film uzun" bir izlenimdir. "Bu sahne üç dakika yiyor ve şunu getiriyor" bir hesaptır. Aynı şeyi film başka bir yerde veriyorsa, dakikayı geri al.

Seyircinin isteğini atma, yerini değiştir. Yapımcının "nefes" notu gerçek bir ihtiyacı söylüyordu. Burcu ihtiyacı reddetmedi, onu filmin sorusunu bozmayan bir ana taşıdı.

Bağlam aralığını en küçük sahneyle kapat. Aralık bir soru doğuruyorsa, soruyu cevaplayan en kısa görüntüyü bul. Uzun bir açıklama sahnesi aralığı kapatırken tonu da açar.

Üretim kısıtına karşı teklif götür. Kısıt bir şeyi kesmeni istiyorsa, onun yerine neyi kesebileceğini öner. Dönen taş kaldı, kalabalık inceldi.

Kararın kimde olduğuna bak. Bir değişiklikten sonra karakter hâlâ bir şey seçiyor mu, yoksa yalnız öğreniyor mu? Haberi kapıda öğrenen karakter, kendi hikâyesinde seyirciye dönmüştür.

Temayı soru hâlinde sakla. Kâğıdın en üstüne tematik soruyu yaz. Her değişikliği o soruya tut. Değişiklik soruya bir cevap veriyorsa, o cevabın kaynakta olup olmadığına bak.

Değişikliğin boyuna aldanma. The Mist sonunu baştan değiştirdi ve sorusunu korudu. Meydandaki tek bir replik ise YAĞHANE'nin sorusunu kapatırdı.

Kestiğin şeyin işlerini say. Bir unsur kesildiğinde başka sahnelerde gördüğü işler sahipsiz kalır. Goblet of Fire Dobby'nin işini Neville'e verdi. Her işe bir sahip bulmadan kesintiyi bitmiş sayma.

Keyfî değişikliği yasaklama, dalgasını yazdır. Emre'nin karı kötü bir fikir diye atılmadı. Dalgası yazıldı ve Emre kartı kendisi kaldırdı. Dalgası küçük çıkan bir keyif bazen filme kalır.

Ölçütler çatıştığında hangisini seçtiğini yaz. Seyirci ile tema, bütçe ile zaman işareti çekişebilir. Seçtiğin ölçütü ve bıraktığını aynı satıra yaz. Üç ay sonra kararın neden öyle verildiğini o satır hatırlatır.

Notları yapımcıyla aynı kâğıtta konuş. İki sütunlu kâğıt bir savunma metni değil, ortak bir hesap. Yapımcı sağ sütunu görünce isteğini çoğu zaman kendisi değiştirir.

Görsel-işitsel gücü gerekçe olarak kullan, süs olarak değil. Bir sahneyi perde daha iyi anlatabildiği için değiştiriyorsan, perdenin neyi daha iyi yaptığını yaz. Tebeşirin gıcırtısı bir gerekçedir. "Daha sinematik" bir gerekçe değildir.

Kaynağın sustuğu yeri doldurmadan önce iki kez düşün. Romanın tek kelimeyle geçtiği bir olay bir seçim olabilir. Sahneye çevirmek o seçimi bozar. Doldurmak istiyorsan, susmanın gördüğü işi başka bir yerde koru.

Okur ve okumamış izleyici için ayrı sına. Bir değişiklik romanın okurunu kızdırıp okumamış izleyiciye hiçbir şey kazandırmıyorsa, iki sütunu da kaybediyordur. Jandarmanın sabahı okura yabancı gelmez, okumamış izleyicinin sorusunu da cevaplar.

Fren her zaman yazarın elinde değildir. Çoğu zaman yapımcı iter, yazar frenler. Ama tersi de olur. Emre'nin satış sahnesini süre ölçütü durdurdu; yapımcının bütçesi burada yazarın aşırılığını kesen el oldu. Ölçütler bir tarafın silahı değil, iki tarafın ortak terazisi.

Karşılığı yeni dünyanın kendi malzemesinden kur. Omkara'da mendil bir mücevhere dönüştü, çünkü o dünyada onuru mücevher taşıyordu. Bir unsuru değiştiriyorsan, yerine koyduğun şey yeni dünyada aynı ağırlığı taşımalı.

Kendi önerine de aynı kâğıdı uygula. Yapımcının notlarını tartmak kolaydır. Emre kendi karını aynı sütunlardan geçirdi. Yazarın kendi fikirleri, kâğıttan en kolay kaçanlardır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Uyarlamada değişiklik kaçınılmazdır; mesele hangisinin, neden yapılacağıdır.
• Değişiklik ölçütü, bir değişikliğin tartıldığı sorudur.
• Mecra, süre, seyirci, bağlam, üretim ve eylemlilik bir değişikliği isteyebilir.
• Tematik soru ve dalga etkisi o değişikliğin bedelini ölçer.
• Mecra zorunluluğu yazarın seçmediği ama nasıl yapılacağını seçtiği değişikliktir.
• Bağlam aralığı açıldıkça kapatmanın bedeli büyür.
• Üretim kısıtı meşrudur; bedeli başka bir yerden ödenebilir.
• Edilgenleştiren değişiklik karakteri kendi hikâyesinin seyircisine çevirir.
• Tema sapması küçük bir replikle de olabilir.
• Keyfî değişikliğin dayanağı yoktur; dalgası yazılınca karar kolaylaşır.
• Bir kesinti, kesilen unsurun başka sahnelerde gördüğü işleri sahipsiz bırakır.
• Seyircinin bir isteği reddedilmeden, filmin sorusunu bozmayan bir yere taşınabilir.
• Ölçütler kararı vermez; yazarın neyi seçip neyi bıraktığını kâğıda geçirir.
• Görüntünün gücü bir ölçüttür; tek başına bir değişikliği haklı çıkarmaz.

Sonraki derse köprü

Burcu'nun masası dolu. Desteler, iki sütunlu kâğıtlar, Jale Hanım'ın raporu, yapımcının notları. Yapımcı bunları tek tek okumayacak. Tek bir belge isteyecek, hakları elinde tutan aile de onu okuyabilir. Sonraki ders bu belgeyi kuruyor: uyarlama yaklaşımı belgesi. Burcu'nun ilk sorusu sıralamayla ilgili. Belge, yapılacak değişikliklerle mi açılmalı, yoksa bu romanı neden perdeye taşımak istediğini söyleyen bir amaç cümlesiyle mi? Jandarmanın sabahı gibi romanda hiç olmayan bir sahne ise o belgede nerede durmalı?