Uyarlama yaklaşımı belgesi

Açılış sahnesi

Burcu'nun telefonu masanın ortasında titriyor. Yapımcıdan kısa bir mesaj: «Perşembe görüşüyoruz. Ne yapacağını bir belgede görmek istiyorum. Uzun olmasın.»

Burcu çantasını masaya boşaltıyor. Siyah ve kırmızı kalemle tutulmuş klasör. Tek sayfalık çekirdek kartı. Arkaları dolu üç deste kart. Kenarlarına not düşülmüş taslak sayfaları. Masa bir anda doluyor.

«Hepsini zımbala, gönder,» diyor Emre. «Ne yaptığın belli.»

Selim klasörü eline alıp tartıyor. «Bunu okuyacak vakti yok. Okusa bile hangi filmi yazdığını buradan çıkaramaz. Burada bir roman var, bir de bir sürü karar.»

Nermin Hanım Burcu'nun önüne boş bir kâğıt itiyor. «Perşembe günü masada yalnız bu kâğıt olsun. İlk cümlesi ne?»

Burcu kalemi alıyor. «YAĞHANE, Ege'de bir zeytin köyünde…» diye başlıyor. Sonra duruyor. Bu cümleyi romanın arka kapağı da kurabilir. Kâğıdın başka bir şey söylemesi gerekiyor: romanın değil, filmin ne olacağını.

Emre masadaki desteleri gösteriyor. «Kararların hepsi burada zaten.»

«Burada,» diyor Nermin Hanım. «Ama birbirine bağlı değil. Yapımcı perşembe günü Raşit'i yeniden soracak. Cevabın kartların arasında kaybolmasın.»

Uyarlama yaklaşımı belgesi, dağınık kararları tek bir filmin tarifine bağlar; okuyan kişi romanı açmadan hangi filmin yazılacağını anlar.

Bu derste ne olacak

Belgeyi Burcu'yla birlikte başlık başlık yazacağız. Önce romanı bir paragrafa, çekirdeğini birkaç satıra indireceğiz. Sonra Burcu'nun bu filmi neden yazdığını tek cümleye sığdırmaya çalışacağız. Mecrayı ve izleyiciyi adlandıracağız, ikisinin de neyi zorunlu kıldığını yazacağız. Romandan kalanı, değişeni, gideni ve filme yeni ekleneni gerekçeleriyle sıralayacağız. Romanın mektup düzeninin filmde hangi omurgaya döndüğünü çizeceğiz. Tonu kaynağa göre ölçeceğiz. Hakların durumunu da Burcu'nun bildiği kadar yazacağız. En sona yapımcının şartını ve ona verilen cevabı koyacağız. Filmler tozlu bir malikâneden, Kaşubya'da bir patates tarlasından, bir göl kıyısından, bir çikolata fabrikasından ve uzak bir gezegendeki savaştan gelecek.

Sıfır noktası

Uyarlama haftalar süren bir okumayla başlar. Okumanın sonunda yazarın elinde çok malzeme olur: bir analiz dosyası, bir çekirdek kartı, kararlar. Bunların her biri kendi sorusuna cevap verir. Ama hiçbiri tek başına filmin tarifini vermez.

Burcu'nun klasörü bir kayıt. Romanda neyin, kimin ağzından yazıldığını tutuyor ve hiçbir şeye karar vermiyor. Çekirdek kartı bir okuma. Desteler ise kararların kendisi. Belge bu üçünü tek bir okur için birleştiriyor. O okur perşembe günü yapımcı olacak. İleride bir yönetmen okuyabilir, Ferhunde Hanım'ın ailesi de okuyabilir.

Belgenin her başlığı bir soruya cevap verir. Kaynak ne anlatıyor? Neyi değişirse başka bir eser olur? Bu film neden yazılıyor, hangi mecrada, kime? Ne kalıyor, ne değişiyor, ne gidiyor, ne ekleniyor? Film hangi sırayla ilerleyecek, hangi sesle konuşacak? Bu hikâyeyi anlatma hakkı kimde?

Bu soruların bir kısmı senaryo yazarının alışık olduğu belgelerde de geçer. Sinopsis filmin hikâyesini anlatır. Tretman sahneleri sırasıyla açar. Yaklaşım belgesinin farkı, her satırında iki eser taşımasıdır. Bir yanda roman, öbür yanda film. Okur her kararda ikisi arasındaki mesafeyi görür.

Belge kısa tutulur. Selim'in ölçüsü basit: yapımcı onu bir kahve içiminde okuyabilmeli. Her başlıkta birkaç cümle yeter. Gerekçesi uzun olan karar ekte durur. Belgeye yalnız sonucu ve tek satırlık nedeni girer.

Belgesiz bir uyarlamada her toplantı romanın yeniden tartışılmasıyla başlar. Dilber Hanım mektupların nereye gittiğini sorar. Yapımcı Raşit'i sorar. Yönetmen İhsan'ı arar. Her soruya o gün, akılda kalanla cevap verilir. Belge bu cevapları önceden ve aynı ölçüyle verir.

Belge bir sözleşme sayılmaz. Burcu'nun her kararı hâlâ bir deneme. Ama yazılı bir deneme. Yapımcı bir değişiklik istediğinde konuşma artık bu sayfalardan yürüyecek. Neyin pazarlığa açık, neyin kapalı olduğu baştan görünecek.

Mekanizma

Kaynak özeti ve çekirdek

Burcu ilk başlığa romanı bir paragrafta yazıyor. Arka kapak cümlesini bu kez kullanmıyor. Paragrafa olayın yanında anlatım biçimini de koyuyor. Roman, yaşlı Nüzhet'in kentte oturan torununa yolladığı mektuplardan kurulu. Her mektup onu genç kızlığına götürüyor, sonra bugüne geri getiriyor. Gençliğinde ağabeyi Raşit, hasat kapanırken bir gece yağhaneden ayrılmış ve dönmemiş. Köyde gidenin adı anılmıyor. Nüzhet ise her yıl o adı taşa tebeşirle yazıyor, ilk yağmur siliyor. Nüzhet o geceyi iki ayrı biçimde anlatıyor: bir mektupta görmüş gibi, yıllar sonra başka bir mektupta duymuş gibi. Son mektup yağhanenin satıldığını haber veriyor. Yıkımdan önce taşın dibinde Raşit'in çakısı bulunuyor. Roman gidenin akıbetini söylemeden kapanıyor.

Çekirdek başlığı daha kısa. Ana dramatik soru, Nüzhet'in o adı bir gün anıp anamayacağı. Temel ilişki iki kardeş arasında. Kimlik unsurları: köyün ad kuralı ve cevapsız kalan akıbet. Burcu bu satırları kartından olduğu gibi taşıyor. Yanına yalnız bir not ekliyor: bu bir okuma, hüküm değil.

Neden bu film?

Emre amaç başlığına itiraz ediyor. «Amaç belli. Yapımcı romanı film yapmak istiyor.»

«O bir istek,» diyor Nermin Hanım. «Amaç senin neden yazdığın.»

Burcu ilk denemesinde «romanı geniş bir kitleye ulaştırmak» yazıyor. Selim bunun her uyarlama için doğru olduğunu söylüyor. İkinci denemede Burcu romanın okura yaptığı şeye bakıyor. Okur Raşit'in adını hep yazılı görüyor, hiç duymuyor. Film bunu seyircinin kulağında yaşatabilir. Belgeye şu giriyor: seyirci film bitene kadar bir adı hiç duymayacak ve onu yine de özleyecek. Kural kartındaki yasak burada bir amaca dönüşüyor.

Hangi mecra, kime?

Mecra başlığı tek satır gibi görünüyor: sinema filmi. Ama Burcu altına mecranın getirdiklerini de yazıyor. Film tek oturuşta izlenecek. Romanın onlarca hasadı iki saate inecek. Seyirci geri dönüp bir mektubu yeniden okuyamayacak. Kaynakta okurun kendi hızıyla geçtiği yıllar, perdede filmin hızıyla geçecek.

İzleyici başlığında iki grup var. Biri romanı okumuş olanlar; Dilber Hanım bunların en sabırsızı. Onlar tebeşiri arayacak. Öbürü romanı hiç duymamış seyirci. Burcu belgeye ikincisini öne yazıyor. Film romanı bilmeyen birine kendi başına anlaşılır olmalı. Okumuş olan ise sevdiği izleri bulmalı. Bu iki satır, sonraki bütün kararların ölçüsü.

Dört liste

Belgenin en uzun yeri burası. Burcu destelerini dört listeye çeviriyor ve her maddenin yanına tek satır neden yazıyor.

Kalacaklar kısa. Köyün kuralı, filmin kuralı olarak kalıyor: Raşit'in adı perdede hiç söylenmiyor, yalnız yazılı görülüyor. Tebeşir ve yağmur kalıyor. Nüzhet ile Raşit'in bağı, Zekai ve taş, çakı ve cevapsız son da öyle.

Değişecekler kaynakta kalıp başka biçime girenler. Mektup sesi yalnız son mektupta duyuluyor. Hasat betimleri bir emek sesine dönüyor. Romanın sıçrayan yılları iki hatta toplanıyor.

Gidecekler listesinde iki madde var. Öğretmen İhsan, Nüzhet'e duyduğu karşılıksız sevgiyle birlikte. Okuru torunun yerine oturtan «sen» hitabı. Her maddenin yanında kayıp da yazılı: romanı okuyanlar o sevgiyi arayacak.

Dördüncü liste en çok tartışılanı. Burcu'nun filmi yağhanenin son haftasında geçiyor. Romanda o hafta yok. Satış son mektupta tek bir kelime. Boşaltılan değirmen, kapıya vurulan kilit, taşı sökmeye gelen işçiler: hepsi Burcu'nun yazacağı sahneler. Gerekçe kaynağın kendi sessizliği. Roman satışı anlatmıyor, film onu yaşanır kılıyor.

Emre bu listeye bir sahne daha yazmak istiyor. Köyden yaşlı biri, o gece Raşit'i yolda gördüğünü söyleyecek. Burcu bu satırı yazmıyor. Bu ekleme bir boşluğu doldurmuyor, romanın bilerek açık bıraktığı soruyu kapatıyor.

Listeye iki satır da başka bir sayfadan geliyor. İhsan'dan boşalan işlerin kime geçeceği ve torunun perdeye çıkıp çıkmayacağı. Bunların kararı sıkıştırma ve genişletme sayfasında verildi. Belgeye oradan, gerekçesiyle birlikte geçiyorlar. Her değişikliğin yanında, onu hangi ölçüte dayanarak verdiği de yazılı.

Yeni yapı

Romanda düzeni mektuplar kuruyor. Her mektup bir hasadın sonunda açılıyor ve istediği yıla sıçrıyor. Burcu'nun filmi iki hatla yürüyor. Bugün hattı yağhanenin son haftası; yalnız ileri akıyor, taş duruyor. Gençlik hattında hasatlar, Mükerrem'in mutfağı ve Raşit'in son gecesi var; taş dönüyor, uğulduyor.

Film bugünde açılıyor. Seyirci ilk sahnelerde yağhanenin yıkılacağını öğreniyor. Böylece yıkım sorusu baştan kapanıyor. Yerine Burcu'nun kartındaki soru geçiyor: Nüzhet adı anabilecek mi? Tebeşir perdeye üç kez çıkıyor. İlk ikisi geçmişte, sonuncusu bugünde, kilitli bir kapının önünde.

Raşit'in gecesi için yapı sayfasında bir yasak var. Geri dönüşler o geceye yaklaşıyor, ama Raşit'in nereye yürüdüğünü göstermiyor. Çakı bugün hattının sonunda bulunuyor. Son mektup onun ardından geliyor. Nüzhet'in sesi filmde yalnız orada duyuluyor.

Ton

Burcu ton başlığına kaynağın kendi tarifini koyuyor: olaylar ağır, ses hafif. Nüzhet torununa yazarken takılıyor, yasın ortasında kuru bir şaka yapıyor. Film bu mesafeyi kapalı tutmak istiyor. Nüzhet'in şakaları Mükerrem'in yanında söyleniyor. Belgeye bir yasak satırı da giriyor: kimse ağıt yakmıyor.

Selim bir ihtimali soruyor. Ya çekimde film daha karanlık çıkarsa? Burcu cevabı bir ölçü olarak yazıyor. Ton mesafesi değişirse bu bir karardır ve belgeye girer. Sessizce kayarsa, romanı seven okur bunu bir ihanet gibi duyar.

Haklar

Burcu'nun bu başlıkta bildiği tek şey yapımcının sözü. Romanın yazarı Ferhunde Hanım hayatta değil; haklar ailesinde. Bu söz zincirin ilk halkası bile sayılmaz, çünkü yazılı değil. Emre «yapımcı halletmiştir» diyor. Nermin Hanım bunun belgeye yazılamayacağını söylüyor.

Burcu üç satır yazıyor. Haklar ailede. Bu yazılı olarak doğrulanacak. Sözleşmeden önce bir hukukçuya danışılacak. Başka bir şey eklemiyor. Bu başlık Burcu'nun bildiğini değil, bilmediğini kayda geçiriyor.

Son satır

Belgenin sonunda Burcu yapımcının şartına dönüyor. Raşit'in akıbeti bu filmde bulunmayacak. Gerekçe çekirdek kartından geliyor: cevaplanırsa YAĞHANE bir soruşturma filmine döner. Belgenin son cümlesi bu yüzden bir karar: Raşit'in nereye gittiğini film de bilmiyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Belgeyi okuyacak kişiye göre kur. Yapımcı, yönetmen ve hak sahibi aile aynı belgeyi farklı yerlerinden okur. Her başlığı tek başına anlaşılır yaz. Okur yalnız hukuki başlığa bakıp belgeyi kapatabilir.

Kaynak özetine anlatım biçimini koy. Olay özeti romanın ne anlattığını söyler. YAĞHANE'nin mektuplardan kurulduğunu bilmeyen yapımcı, mektup sesinin neden azaldığını anlayamaz.

Amacı yalnız bu kaynağa uyan cümleyle yaz. Cümle başka bir romana da uyuyorsa amaç olmaktan çıkar, dileğe döner. Burcu'nun ikinci cümlesi yalnız gidenin adını anmayan bir köye uyuyor.

Amaç ile çekirdeği ayır. Çekirdek kaynakta bulduğun şeydir. Amaç senin onunla ne yapacağındır. Biri okuma, öbürü niyet.

Mecranın getirdiğini başlığa yaz. «Sinema filmi» demek yetmez. Tek oturuş, sınırlı süre, geri dönülemeyen akış: her biri bir kararın gerekçesi olur.

İzleyici başlığında grupları sırala. Okumuş ve okumamış izleyici aynı salonda oturur. Hangisinin öncelikli olduğunu yaz, öbürüne ne vaat ettiğini de.

Dört listeyi aynı biçimde tut. Her maddenin yanında bir neden, gidenlerde bir kayıp, eklenenlerde bir kök. Biçim tutarlı olursa yapımcı eksik gerekçeyi kendisi görür.

Eklenenleri ayrıca savun. Kaynağın okuru en çok eklenene itiraz eder, çünkü onu romanda bulamaz. Her eklemenin hangi boşluktan doğduğunu yaz.

Eklemeyi açık soruya karşı sına. Ekleme kaynağın bilerek açık bıraktığı bir soruyu kapatıyorsa, bir kimlik unsurunu değiştiriyordur. Emre'nin tanık sahnesi bu yüzden listeye girmedi.

Yapıyı bir soru sırası olarak çiz. Hangi sahnenin önce geldiğinden çok, seyircinin hangi soruyu hangi anda taşıdığını yaz. Film bugünde açılınca yıkım sorusu kapanıyor, ad sorusu açılıyor.

Yasakları yapı sayfasına koy. Kamera neyi göstermeyecek? YAĞHANE'de geri dönüş Raşit'in yürüdüğü yolu göstermiyor. Yazılmayan yasak, bir çekim günü fark edilmeden çiğnenir.

Ton mesafesini sıfır bile olsa yaz. Mesafeyi yazmayan belge sonradan gelen bir kaymayı yakalayamaz. «Kaynakla aynı» da sayfada bir karar olarak durmalı.

Hukuki başlıkta bilmediğini yaz. Duyduğun bir söz yazılı bir kanıt yerine geçmez. «Haklar ailede» bir başlangıç. Yazılı doğrulama ve bir hukukçu olmadan zincir kurulmaz.

Gidenler listesini hak sahibi okuyacakmış gibi yaz. Ferhunde Hanım'ın ailesi belgeyi bir gün görebilir. «İhsan gereksiz» yazan satır bir yaralama olur. «İhsan'ın sevgisi filmde Nüzhet'in bekleyişini ikinci kez anlatırdı» yazan satır bir gerekçe.

Reddettiğin istekleri gerekçesiyle kaydet. Yapımcının şartı belgeden silinmiyor. Burcu onu ve neden kabul etmediğini yazıyor. Aynı istek yeniden geldiğinde konuşma sıfırdan başlamaz.

Belgeye sahne yazma. Belge sahnelerin ne iş göreceğini söyler; sahnenin kendisi tretmanda yazılır. Kilitli kapının önündeki son tebeşir bir satırdır; diyaloğu tretmanın işidir.

Kararı filmin diliyle yaz. «Mektuplar azaltılacak» bir eksilme cümlesi. «Nüzhet'in sesi yalnız son mektupta duyulacak» bir film cümlesi. Okur ikincisinde perdeyi görür.

Ekleri ayrı tut. Uzun gerekçe, alıntı ve tartışma ekte durur. Belgenin ana sayfaları kararları taşır. Yapımcı ayrıntı isterse eke bakar, istemezse belgeyi bitirmiş olur.

İlk sayfayı tek başına okunur kıl. Çoğu okur ilk sayfadan sonrasına bakmaz. Kaynağın özü, filmin amacı ve en büyük değişiklik o sayfada görünmeli.

Belgeyi her taslakta yeniden aç. Bir sahne değiştiğinde ilgili başlık da değişir. Senaryonun gerisinde kalan belge bir tartışmada kimseyi korumaz.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Uyarlama yaklaşımı belgesi, dağınık kararları birkaç sayfada tek bir filmin tarifine bağlar.
• Kaynak özeti olayın yanında anlatım biçimini de söyler; çekirdek bir okuma olarak yazılır.
• Uyarlama amacı yalnız o kaynağa uyan bir cümledir.
• Mecra başlığı mecranın getirdiklerini, izleyici başlığı öncelikli grubu yazar.
• Dört listenin her maddesinin yanında bir neden durur: kalan, değişen, giden, eklenen.
• Eklenen unsur kaynaktaki bir boşluktan doğar; kaynağın açık bıraktığı soruyu kapatmaz.
• Yapı çevirisi, seyircinin soruları hangi sırayla taşıyacağını kurar.
• Ton mesafesi sıfır bile olsa yazılır.
• Hukuki başlık bilineni ve bilinmeyeni ayırır: yazılı doğrulama, bir hukukçu.
• Reddedilen istek de gerekçesiyle belgeye girer.
• Belge kısa tutulur, ilk sayfası tek başına okunur, her taslakta yeniden açılır.
• YAĞHANE'nin belgesi Raşit'in akıbetini açık bırakarak kapanıyor.

Sonraki derse köprü

YAĞHANE'nin belgesi perşembe günü yapımcıya gidiyor. Masaya ise Emre'nin çok sevdiği bir roman geliyor: CİLTÇİ. İzmir'de eski bir cilt atölyesi, kendi ağzından konuşan yaşlı bir ciltçi. Ciltçi, çırağının atölyeden deri aşırdığına inanıyor. Okur yalnız onun sözünü okuyor ve kuşkuyu kendi tartıyor. Kamera ise o deriyi bir yerde göstermek ya da göstermemek zorunda. Sayfanın belirsiz bırakabildiğine perdenin karar vermesi, edebiyatı ekran anlatısından ayıran yerlerden biri. Sıradaki ders o ayrımları Emre'nin kitabı üzerinden arıyor.