Ne yapacaksın
Bugün aynı hikâyeyi üç ayrı iskelete giydireceksin. Önce üç perdeli yapıyla kuracaksın: bir kurulum, uzun bir orta bölüm ve bir çözüm, aralarında iki büyük dönüm. Sonra sekiz sekansa böleceksin: her biri kendi küçük hedefi olan sekiz parça. Son olarak alışılmış sırayı bozan üçüncü bir biçim deneyeceksin: hikâyeyi sondan açan, bir imgeyle kendi üstüne kapanan ya da zamanı başka bir düzenle anlatan bir biçim. Her model için tek sayfalık bir şema çıkaracaksın. Sonra üç şemayı yan yana koyup karşılaştıracaksın: hangisi hikâyenin hangi yanını güçlendiriyor, hangisi neyi gizliyor ya da zayıflatıyor? Çıktı, üç şema ve altında hangi modeli neden seçtiğini anlatan kısa bir karar notu olacak.
Neden bu alıştırma
Yapı modelleri bir kalıp değil, bir mercektir. Her biri aynı hikâyeye başka bir açıdan bakar ve başka bir kusuru görünür kılar. Üç perdeli yapı büyük dönüşleri gösterir: hikâye nerede yön değiştiriyor, orta bölüm ne kadar uzun. Sekiz sekans daha yakından bakar: her on beş dakikalık parçanın kendi hedefi var mı, yoksa bazı parçalar yalnızca zaman mı dolduruyor? Alternatif bir yapı ise alışılmış sırayı bozar ve hikâyenin sırayla anlatılmak zorunda olup olmadığını sorar.
Bir yazar çoğu zaman tek bir modelle çalışır ve o modelin göremediği kusurları hiç fark etmez. Üç perdeyle bakan bir yazar, orta bölümün iki ucunu sağlam gördüğü için ortadaki sarkmayı kaçırabilir. Sekiz sekansla bakan bir yazar parçaları tek tek sağlam bulur, ama bütünün tek bir soruya bağlanıp bağlanmadığını gözden kaçırabilir. Alternatif yapıya âşık olan bir yazar ise biçimin parlaklığına kapılıp hikâyenin gerçekten o biçime ihtiyaç duyup duymadığını sormayı unutabilir.
Aynı hikâyeyi üç kez kurmak zahmetlidir, ama ucuzdur. Senaryonun tamamını yeniden yazmaktan çok daha az emek ister. Ve sonunda seçilen model, bir alışkanlık olarak değil, bir karşılaştırmanın sonucu olarak seçilmiş olur.
Hazırlık
Neden–sonuç zincirini ve çatışma merdivenini önüne koy. Üç modelin hepsi aynı olaylardan kurulacak. Yeni olay eklemek yok, yalnızca olayları farklı biçimde gruplamak ve sıralamak var.
Üç ayrı kâğıt hazırla, her biri bir model için. Üç perde için yatay bir çizgi çiz ve onu dörde böl: birinci perde bir çeyrek, ikinci perde iki çeyrek, üçüncü perde bir çeyrek. Sekiz sekans için sekiz kutu çiz. Alternatif yapı için boş bir sayfa bırak, çünkü biçimini sen belirleyeceksin.
Karşılaştırma için bir de dördüncü kâğıt hazırla. Üzerine üç soru yaz: bu model neyi güçlendiriyor, neyi zayıflatıyor, seyircinin hangi soruyu ne zaman sormasını sağlıyor?
Adımlar
Çözümlü örnek
Emre Nöbet'i önce üç perdeyle kuruyor. Birinci perde hastanenin ilk günleri: ziyaret saati, Kadir'in "Geceler benim" demesi, Serkan'dan kaçış, not. Perdeyi kapatan dönüm dördüncü gece geliyor. Baba bir isim söylüyor ve Kadir sandalyesini yatağa yaklaştırıyor. Film artık bir soruya bağlanmış. İkinci perde kantinden son geceye uzanıyor. Ortasında hazırlık haftası ve pencere kararı var. Perdeyi kapatan dönüm son gece, koridordaki imza. Üçüncü perde ev: çekmece, fotoğraf, bakkal, kuzen, çay.
Oranlara bakıyor. Birinci perde dört gece, ikinci perde uzun, üçüncü perde gerçekten bir çeyrek. Model büyük dönüşleri net gösteriyor. Ama bir kusuru da gizliyor. İkinci perde tek bir blok gibi duruyor ve hastane gecelerinin birbirine benzeyip benzemediğini göstermiyor.
Sekiz sekans bu kusuru açığa çıkarıyor. Emre kutuları dolduruyor. İlk gece: babanın yanında kalmak. Geceler: nöbeti tutmak. İsim: adın kime ait olduğunu anlamak. Kantin ve çay: Murat'tan cevap almak. Hazırlık haftası: evi hazırlamak. Son gece: kararı vermek. Ev ve çekmece: sırrı açmak. Bekleyiş ve kuzen: kuzeni eve getirmek.
Üçüncü sekansın hedefi zayıf. Anlamak bir istek, ama bir eylem değil. Emre sekansın sonuna bakıyor. Sayıklama var, ama yeni bir durum yok. Sekansa iki olay ekliyor, ikisi de zincirde zaten var. Kadir sandalyesini yaklaştırıyor, bir sabah vanda uyuyakalıyor. Hedef artık "adı duymak için uyanık kalmak" ve bir bedeli var. Üç perdede görünmeyen bu zayıflık, sekiz kutuda hemen göze çarpıyor, çünkü her kutu kendi hedefini tek başına göstermek zorunda. Sekans işe geç kalmayla bitiyor, bu da bir sonraki sekansta Kadir'in yorgunluğunu doğuruyor.
Sonra döngüsel yapıyı deniyor. Film, son gecenin evdeki görüntüsüyle açılıyor: Kadir hastanedekine benzeyen bir sandalyede, uyanık, babasının battaniyesini düzeltiyor, saat karanlıkta tıkırdıyor. Sonra hastanenin ilk gecesine dönülüyor ve film yine aynı görüntüyle kapanıyor. Emre döngünün güzelliğini seviyor. Hastane sandalyesi ile ev sandalyesi arasındaki kafiye, filmin bütün anlamını tek bir karede topluyor. Ama karşılaştırma kâğıdındaki üçüncü soru bir sorun gösteriyor. Açılıştaki görüntü, seyirciye babanın eve döndüğünü ve hayatta olduğunu baştan söylüyor. İmzanın gerilimi sönüyor. Bu, bir erken cevap. Seyirci son gece koridorda Kadir'in kalemi tuttuğu anda, kararın sonucunu zaten biliyor olacak.
Emre bir karar notu yazıyor. İskelet üç perde. Çalışma haritası sekiz sekans. Döngü ise yapı olarak değil, yalnızca bir imge kafiyesi olarak kalıyor: hastanedeki sandalye ile evdeki sandalye, filmin başında ve sonunda, ama açılışı ele vermeden.
Kendini değerlendir
Üç şemayı bitirdiğinde her birine şu sorularla bak.
Üç perdeli şemada iki dönümün ikisi de başkarakterin bir kararına bağlı mı? Başına gelen bir olayla kapanan bir perde, karakteri kendi hikâyesinde yolcu yapar.
İkinci perdenin ortasında bir eksen var mı? Yoksa, sekiz sekans şeması bunu açıkça gösterecektir.
Sekiz sekansın hedefleri birbirinden farklı mı? Aynı hedefi taşıyan iki sekans, seyircide aynı sahneyi iki kez izlemiş gibi bir his bırakır.
Her sekans bir yeni durumla bitiyor mu? Yeni durum bırakmayan bir sekans, filmde yer kaplayan ama bir şey taşımayan bir parçadır.
Alternatif yapıyı bir duygu için mi seçtin? Yalnızca farklı görünmek için seçilen bir biçim, seyirciye bir bulmaca verir ama bir his vermez.
Alternatif yapı bir soruyu erken cevaplıyor mu? Cevaplıyorsa, o biçimin bedelini ve kazancını tart.
Karar notunda seçtiğin modelin gerekçesi, üç sorudan en az birine dayanıyor mu? Gerekçesi yalnızca alışkanlıksa, karşılaştırma işini yapmamış demektir. Notu bir hafta sonra yeniden oku ve gerekçenin hâlâ ikna edip etmediğine bak.
Yaygın tuzaklar
Yaygın yanlışModelleri kalıp gibi doldurmak.
Bir modelin kutularını eksiksiz doldurmak, hikâyenin iyi kurulduğu anlamına gelmez. Model bir soru sorar, bir cevap vermez.
Yaygın yanlışÜç model için farklı olaylar kullanmak.
Karşılaştırmanın anlamı, aynı olayların farklı iskeletlerde nasıl durduğunu görmektir. Olaylar değişirse, karşılaştırma iki ayrı hikâyeyi karşılaştırmaya döner.
Yaygın yanlışSekiz sekansı sayfa sayısına göre bölmek.
Sekansı belirleyen şey süre değil, hedeftir. Hedefi olmayan bir parça, doğru uzunlukta olsa da sekans değildir.
Yaygın yanlışAlternatif yapıyı yalnızca şaşırtmak için seçmek.
Biçim bir duygunun hizmetinde olmalı. Seyirciyi şaşırtan ama ona bir şey hissettirmeyen bir yapı, ilk izlemeden sonra değerini yitirir.
Yaygın yanlışDöngüsel açılışın bir cevap verdiğini fark etmemek.
Sonla açılan bir film, seyirciye bazı soruların cevabını baştan verir. Hangi soruları feda ettiğini bilerek seç.
Yaygın yanlışBir modeli seçip ötekileri çöpe atmak.
Kullanmadığın modeller de bir şey gösterdi. Sekiz sekansın gösterdiği zayıf bir parça, üç perdeyi seçsen bile onarılmalıdır.
Yaygın yanlışKarşılaştırmayı yalnızca hangi modelin daha kolay olduğuna göre yapmak.
Kolay model, çoğu zaman en az soru soran modeldir.
Yaygın yanlışÜç perdeyi yalnızca iki dönümden ibaret sanmak.
Dönümler iskeletin eklemleridir, ama ikinci perdenin ortasındaki eksen olmadan iskelet ayakta durmaz.
Yaygın yanlışHer modele aynı açılışı vermek.
Alternatif bir yapı çoğu zaman açılışı değiştirir. Açılışı sabit tutarsan, üçüncü modeli gerçekten denememiş olursun.
Yaygın yanlışKarar notunu yazmamak.
Bir karar yazıya dökülmezse, birkaç hafta sonra neden verildiği unutulur ve aynı tartışma yeniden başlar.
Varyasyonlar
Sonraki adım
Elinde artık bir iskelet ve bir çalışma haritası var. Sıradaki alıştırmada bu iskeletin bütün kritik noktalarını tek bir haritada işaretleyeceksin: açılış, tetikleyici olay, birinci dönüm, ilk baskı noktası, orta nokta, ikinci baskı noktası, kriz, doruk ve son görüntü. Her noktanın hikâyede nerede durduğunu ve ne iş yaptığını yazacaksın. Bugün seçtiğin iskelet, o noktaların nereye düşeceğini belirleyecek. Haritada boş kalan bir nokta, iskeletin eksik bir eklemi olacak.