Tür finali

Ne yapacaksın

Bugün kendi projenin finalini türün gözüyle sınayacaksın. Finali yeniden yazmak zorunda değilsin. Önce ne iş gördüğünü ölçeceksin, sonra hangi satırına dokunacağına karar vereceksin. Önce ana türün sorduğu soruyu tek cümleyle yazacaksın. Bu soru evet ya da hayırla cevaplanabilmeli. Sonra finalde o soruyu kimin, hangi eylemle cevapladığını bulacaksın. Cevabı başkarakterin seçimi mi veriyor, yoksa dışarıdan gelen bir olay mı?

Ardından türün izleyiciye finalde ne sözü verdiğini listeleyeceksin. Her beklentinin yanına bir karar yazacaksın: karşılanıyor, dönüştürülüyor ya da bilerek atlanıyor. Sonra seçimin sonucunu tema sorunun karşısına koyacaksın. En son, finalin izleyicide bırakacağı duyguyu bir okuma provasıyla ölçeceksin.

Çalışmanın ürünü, finali tek sayfada toplayan bir kart. Kartta altı satır duracak: ana tür sorusu, karakter seçimi, beklentiler ve kararları, tematik sonuç, beklenen duygu, ölçülen duygu. Son satır provadan gelecek, senin tahmininden değil. Kartı finali hiç okumamış birine verdiğinde, sonun biçimini ondan tahmin edebilmeli. Tahmin tutmazsa kart ya da final eksiktir; hangisinin eksik olduğunu da bugün bulacaksın.

Neden bu alıştırma

Finaller çoğu zaman yazarın en çok düşündüğü, en az sınadığı sayfalardır. Yazar sonu çok erken bilir. Onu aylarca kafasında taşır ve sayfaya geçtiğinde artık göremez. Sahne ona doğal gelir, çünkü başka bir sonu hiç denememiştir.

Tür bu sınavı kolaylaştırır. Her tür izleyiciye bir final sözü verir. İzleyici sonucun kendisini bilmez, ama sonun biçimini bekler. Komedide düzen bozulur ve bir araya gelişle kapanır. Gerilimde saat dolar. Korkuda kaynakla yüz yüze gelinir. Bu beklenti yazarın elinde bir ölçüdür. Finalin hangi sözü tuttuğunu, hangisini dönüştürdüğünü, hangisini düşürdüğünü gösterir.

İkinci bir ölçü de seçimdir. Ana tür sorusunu bir rastlantı ya da bir kurtarıcı cevaplıyorsa, film son dakikada karakterin elinden alınır. İzleyici bunu adlandıramaz, ama hisseder. Karakterin kendi eylemi soruyu kapatınca final o karakterin olur.

Bir finalde seçimin yeri de önemlidir. Karakter seçimini çok erken yaparsa son sahneler yalnız sonucu bekler. Çok geç yaparsa sonucun görünmesine yer kalmaz. Seçim ile son görüntü arasındaki mesafe finalin nefesidir.

Üçüncüsü tema ile duygu arasındaki bağdır. Tema sonuçta görünür, duygu salonda. İkisi ayrı ölçülmezse yazar birini öbürüyle karıştırır. Doğru bir fikir taşıyan ama kimseye dokunmayan bir final yazabilir. Ya da herkesi ağlatan, ama hikâyenin sorusuna hiç değmeyen bir final. Bu alıştırma ikisini ayrı kâğıtlarda tutar. Böylece birinin eksiğini öbürünün gücü örtmez.

Hazırlık

Finalini tek paragrafa indir. Yalnız kameranın gördüğünü yaz: kim nerede, ne yapıyor, hangi nesne elinde. Duygu ve anlam yazma.

Açılış sayfalarını yanına koy. Finalin sözü orada verildi. İlk on sayfada izleyiciye hangi türün imzalandığını gösteren üç anı işaretle.

Tema sorunu bir kâğıda yaz. Henüz yoksa taslağı okuyup en çok tekrar eden çatışmadan bir soru çıkar. Soru bir yargı değil, iki tarafı savunulabilir bir soru olsun.

Boş bir tablo hazırla: beklenti, finalde nerede, karar, gerekçe. Satırları henüz doldurma. Okuma provası için de iki ya da üç okur ayarla. Biri finali hiç bilmesin. Ötekilerden biri türünü sevmeyen biri olsun; onun sessizliği de bir veri.

Provada not almak için finalin bir kopyasını yazdır. Satırların arasında boşluk bırak. Gülme ve susma anlarını o boşluklara işaretleyeceksin.

Adımlar

Çözümlü örnek

Laboratuvarda Burcu SON NİKÂH dosyasını çantasından çıkarıyor. On nikâhın kâğıtları kurşun kalem işaretleriyle dolu. On birincinin sayfası hâlâ boş. Nermin Hanım o sayfayı dosyada bırakıyor. "Denemeler ayrı kâğıda," diyor. "Sayfaya neyin gireceğine sen karar verirsin."

Burcu ana tür sorusunu tahtaya yazıyor: Necmi Bey son nikâhı kendi düzeninde kıyabilecek mi? Selim soruyu açılışın yanına tutuyor. Necmi Bey salona herkesten önce geliyor, mührü, ıstampayı, dolma kalemi hizalıyor. Soru ilk sayfada kurulmuş. Emre soruyu türden ayırmaya çalışıyor. "Bunu bir gerilim de sorabilir." Burcu riski ekliyor. Burada kaybedilecek şey otuz yılı aşkın, hiç aksamamış bir kaydın gururu. Ana tür komedi, baskın alt tür iş yeri komedisi. Soru bir iş gününün sorusu. Gülme de hep aynı yere iniyor: kurallara sarılan bir memura ve belediyenin işleyişine.

Masaya üç final kartı geliyor.

Plaket kartı ilk elde düşüyor. Hiciv denemesinden kalma bu kartta Necmi Bey kendi törenine numara çekiyor. Komik bir an, ama seçimi belediye yapıyor. Necmi Bey yalnız bekliyor. Emre'nin mühür kartı daha zor. Seçim Necmi Bey'in ve geri alınamıyor. Ama başka bir soruyu cevaplıyor. Selim farkı adlandırıyor. "Bu kartla film son sahnede dramediye geçiyor. Finalin biçimini artık o tür seçiyor." Emre kartını geri çekmiyor. Kartın kenarına bir not düşüyor: bu, başka bir filmin finali.

Üçüncü kart Burcu'nun. Telefon gün içinde de çalmıştı; bir keresinde yasağı ona Seda hatırlatmıştı. Burcu bunu finale taşıyor. Atölye denemesi olarak şunu kuruyor: özlük birimi plaket törenini öne alıyor, saat son nikâhla çakışıyor. Selim seçimin öncesini soruyor. Necmi Bey karar vermeden önce neye bakıyor? Burcu eski bir fikrini hatırlıyor. Son çift gelmeden Necmi Bey boş salonda nasihat kartını okumaya başlıyor ve kimsenin dinlemediğini fark ediyor. Atölye bu kısa anı finalin hemen önüne koyuyor. Kör nokta bir kez açılıyor, hemen kapanıyor. Burcu kısa bir sayfa parçası okuyor.

İÇ. NİKÂH SALONU — AKŞAMÜSTÜ

Defterin son boş sayfası açık. Necmi Bey çiftin adlarını hiç duraksamadan okuyor.

Ceketinin cebinde telefon titriyor. Bir kez. Bir kez daha.

Seda ağzını açıyor. Necmi Bey ondan önce davranıyor. Ekrana bakıyor: ÖZLÜK BİRİMİ.

NECMİ BEY

Salonda telefon yok.

Telefonu kapatıyor. Ekranı aşağı bakacak biçimde mührün yanına bırakıyor.

Tahtaya türün final beklentileri yazılıyor. Burcu en çok tahmin edileni başa koyuyor: katı adam sonunda kuralını çiğner ve yumuşar. Altına iki satır daha ekleniyor. Dönen espri son kez dönecek. Salon bir araya gelecek. Selim alt türden bir dördüncüyü getiriyor. İş yeri komedisi bir veda töreni bekler.

Emre dönüştürmeye itiraz ediyor. "Seyirci onun gevşediğini görmek ister. Vermezsen soğuk kalır." Burcu tabloyu gösteriyor. Yumuşama kuralda değil, kuralın yönünde. Yasak gün boyunca çiftleri dışarıda tutmuştu. Şimdi kurumu dışarıda tutuyor. Veda töreninin atlanmasına gerekçe yazıyor: final çiftin anı, tören belediyenin.

Nermin Hanım tema sorusunu soruyor. Burcu'nun sorusu dosyanın kapağında: bir düzen kimin için vardır? Kartın sonucu bir cevap veriyor. Necmi Bey düzenini koruyor, ama bedelini kendisi ödüyor: kendi plaketi. Kartın ilk hâlinde Necmi Bey telefonu kapatırken "Bugün sizin gününüz" diyordu. Selim satırı siliyor. Sahne aynı cevabı yine veriyor. Satır dosyaya geri dönmüyor.

Son olarak duygu ölçülüyor. Burcu'nun açılıştaki sözü hafif bir gülümseme ve altında bir veda. Burcu parçayı masadakilere yüksek sesle okuyor. Emre ikinci titreşimde gülüyor. Selim yasak cümlesinde gülüyor, sonra susuyor. Nermin Hanım ekranın ters çevrildiği satırda hiç gülmüyor. Gülme ile sessizlik aynı yarım sayfada duruyor. Onur payı da yerinde: adlar kusursuz okunuyor, mühür hâlâ hizada. Necmi Bey'in en büyük korkusu salonun yarın onsuz da işlemesiydi. Kart o korkuyu silmiyor. Yalnız bugünün kime ait olduğunu söylüyor.

Burcu üçüncü kartı dosyanın arkasına iliştiriyor. Nasihat kartının açılıp açılmadığını kimse yazmıyor. On birinci sayfa boş kalıyor.

Kendini değerlendir

Kart tamamlanınca onu aşağıdaki sorularla sına.

Ana tür sorusu evet ya da hayırla cevaplanabiliyor mu? İçinde başkarakterin adı ve türün riski var mı?

Soru ilk on sayfada kuruluyor mu? Açılış başka bir soru soruyorsa hangisi değişmeli?

Finalde soruyu cevaplayan eylem tek bir fiille yazılabiliyor mu? O fiilin öznesi başkarakter mi?

Seçim geri alınamaz mı? Karaktere bir bedel ödetiyor mu, ve bu bedel sayfada bir nesneyle ya da bir yoklukla görünüyor mu?

Beklenti tablonda en az üç satır var mı? Her satırın kararı ve gerekçesi yazılı mı? Atladığın beklentinin gerekçesi bir zevk cümlesi mi, yoksa hikâyenin bir olgusu mu?

Dönüştürdüğün beklentide korunan işi tek cümleyle söyleyebiliyor musun? Söyleyemiyorsan beklentiyi dönüştürmemiş, kırmış olabilirsin.

Tematik sonuç bir replikte mi duruyor, yoksa eylemin sonucunda mı? Temayı söyleyen satırı silince sahne hâlâ aynı cevabı veriyor mu?

Okuma provasında kimin nerede güldüğünü, kimin sustuğunu yazdın mı? Ölçtüğün duygu açılışın sözüyle aynı ailede mi?

Finali bilmeyen okur kartı okuyunca sonu doğru tahmin edebildi mi? Edemediyse hangi satır eksikti?

Yaygın tuzaklar

Varyasyonlar

Sonraki adım

Bugün finali tek bir türün sorusuyla sınadın. Kimi projeler ise iki türü birden taşır. İkisi de kendi sorusunu sorar, kendi motorunu çalıştırır ve kendi finalini bekler. Sıradaki birimde böyle bir melez tasarlayacaksın. Ana türü ve yardımcı türü ayıracak, aralarındaki ton geçişlerini işaretleyeceksin. Birbirine ters düşen beklentileri bulacak, sonra iki türün sözünü tek bir finalde nasıl tutacağını arayacaksın. Bugünkü beklenti tablosu orada iki sütuna bölünecek. Her sütunun kendi zorunlu sahneleri olacak. Bir türün sözünü tutan sahne, öbürünün sözünü bozabilir. O çatışmayı finale varmadan görmek gerekecek.