Trajedi

Açılış sahnesi

Emre bir gece içinde ANAHTAR TESLİMİ'nin bir sahnesini yeniden yazmış. Kâğıdı kendi taslağının yanına değil, Nermin Hanım'ın sararmış dosyasının üstüne bırakıyor.

Sahne akşamüstü geçiyor. Cemal ile Tarkan alt kattaki bakkala su almaya inmiş. İlknur evde yalnız. Kapıya bir eskici geliyor. İlknur ona annenin dikiş makinesini veriyor. Kimseye sormuyor. Tarkan yukarı çıktığında makinenin yeri boş, halının üstünde dört küçük ayak izi kalmış.

"Bunu neden yazdın?" diye soruyor Burcu.

"Trajedi denemesi," diyor Emre. "Herkes hatayı Cemal'e yaptırmayı düşünür. Ben İlknur'a yaptırdım. Çünkü bu evde her şeyi o taşıdı."

Selim kâğıdı okuyor, bir yere işaret koyuyor. "Eskici hâlâ merdivende mi?"

"Hayır. Kamyonet köşeyi dönmüş."

Nermin Hanım uzun süre susuyor. Sonra kâğıdı dosyasının içine değil, yanına koyuyor.

"Bu sahne iyi yazılmış," diyor. "Beni korkutan da bu. İlknur'a yıllarca bakım yükü verdim. Şimdi bir de suç vermek mi istiyorum?"

Tahtaya tek bir kelime yazıyor: kusur. Altına bir çizgi çekip ikinci bir kelime ekliyor: hata.

Emre'nin sahnesinde kötü bir insan yoktu; yalnız yükü fazla taşımış bir kadın ve sorulmamış bir soru vardı.

Bu derste ne olacak

Bu derste trajediyi bir son olarak değil, bir yol olarak ele alacağız. Kusurla hatanın nasıl ayrıldığını, Aristoteles'in sözcüğünün bugün neden hâlâ tartışıldığını konuşacağız. Uyarının, kaçınılabilir sonucun ve geri dönüşsüzlüğün bir sahnede nasıl kurulduğuna bakacağız. Farkına varma ânını, kaybın neyi alıp götürdüğünü ve izleyicinin sonunda ne yaşadığını soracağız. Ardından trajedinin taçtan inip sıradan bir eve, bir mahalleye, bir düzene nasıl taşındığını göreceğiz. ANAHTAR TESLİMİ'ni Emre'nin denemesiyle trajediye iteceğiz. Nermin Hanım'ın bu itişe neden direndiğini de dinleyeceğiz. Kendi taslağını trajediye çevirmek bir yazara ne kazandırır, neyi elinden alır? Bu sorunun cevabını derste vermeyeceğiz; ama sorunun iki yanını açık bırakacağız.

Sıfır noktası

Gündelik dilde trajedi kötü biten her şeydir. Bir trafik kazası, bir yangın, bir hastalık haberi. Gazeteler bu kelimeyi sever. Bir maçın kaybedilmesine, bir binanın yıkılmasına, bir tatilin yağmura kalmasına da trajedi denir. Oysa yazarın masasında trajedi başka bir şeyi anlatır.

Kazada ölen biri talihsizdir. Trajedinin kahramanı ise kendi adımlarıyla bir bedele yürür. Fark, sonucun nereden geldiğinde yatar. Talihsizlik dışarıdan gelir. Trajik sonuç karakterin kendi elinden çıkar.

Bu ayrım izleyicinin ne hissettiğini de değiştirir. Talihsizlik karşısında izleyici üzülür. Trajedi karşısında hem üzülür hem bir şeyi tanır. Karakterin yaptığı şeyi kendisinin de yapabileceğini görür. Kaçınılabilirlik burada işe girer. Sonuç önlenebilirdi, karakterin elinde bir seçenek vardı. İzleyici o seçeneği görür, karakter görmez ya da görmezden gelir.

Trajedinin en eski kuramı Aristoteles'in Poetika'sından gelir. Kitap tiyatro için yazıldı, ama senaryo atölyelerinde hâlâ açılıyor. Kullandığı birkaç sözcük bugün de işe yarıyor. Kahramanın düşüşünü getiren yanılgı, talihin tersine dönmesi, gerçeğin tanınması, izleyicinin sonda yaşadığı boşalma. Bu sözcüklerin hepsi Yunanca ve hepsinin çevirisi tartışmalı.

ANAHTAR TESLİMİ şimdiye kadar bir aile draması olarak okundu. Kimin neyi alacağı tartışması, asıl yarayı örten bir perdeydi. Trajedi bu perdeye başka bir soru sorar: bu evde bir şey kırılacaksa, onu kim kıracak? Bir dışarıdan gelen değil, kardeşlerden biri. Kendi en iyi yanıyla.

Bu soru aile draması için tehlikelidir. Aile draması kardeşleri bir masaya oturtur ve konuşturur. Trajedi ise birini masadan kaldırır, onu bir kapıya yürütür. Aile draması bir yüzleşme vaat eder. Trajedi bir bedel vaat eder. Aynı malzeme iki farklı söz verir ve izleyici ilk sahnelerden hangisinin verildiğini sezer.

Emre'nin denemesi bu soruyu İlknur'a soruyor. Annesine yıllarca bakan, her şeyi tek başına taşıyan kardeş. Onun gücü dayanmaksa, kusuru da dayanmanın ölçüsünü kaçırmak olabilir mi? Tahtadaki iki kelime bu yüzden yan yana duruyor. Kusur bir karakter özelliğidir. Hata bir eylemdir. Trajedi bu ikisinin buluştuğu yerde başlar.

Mekanizma

Bir sözcüğün tartışması

Nermin Hanım kusur kelimesinin yanına küçük harflerle bir Yunanca sözcük yazıyor.

Sözcük, hedefi ıskalamak anlamına gelen bir Yunanca fiille akrabadır. Uzun süre "trajik kusur" diye çevrildi. Kahramanın karakterindeki bir çatlak gibi okundu: kibir, kıskançlık, öfke. Pek çok çağdaş okur ise sözcüğü bir yanılgı ya da hata olarak okumayı tercih ediyor. Çünkü Aristoteles'in sevdiği örnekte kahraman kötü bir insan değil, bilmeyen bir insandır. Oidipus babasını öldürür, ama karşısındakinin babası olduğunu bilmez.

Bu tartışma kapanmış değil ve kapanması da gerekmiyor. Yazar için iki okuma iki ayrı alet verir. Biri karakterin içinden, öteki karakterin bilgisinden doğar.

Trajik kusur karakterin en güçlü özelliğinin ölçüsü kaçmış hâliydi. İlknur için bu dayanmaktır. Kimseden yardım istemeden yıllarca bakmak. Emre'nin sahnesinde aynı güç bir eylem üretiyor: makineyi kimseye sormadan vermek. İlknur kardeşlerini yormamak istiyor. Evin son gününde de yükü kendi sırtına alıyor.

Bilmeden yapılan

Burcu itiraz ediyor. "İlknur kötü bir şey yapmıyor ki. Tarkan'ın makineyi istediğini bilmiyor."

Burcu'nun itirazı Emre'nin sahnesine ikinci bir katman veriyor. İlknur makinenin kimseye lazım olmadığını sanıyor. Tarkan yurt dışında yaşıyor, Cemal'in aklı İzmir'deki işinde. Ağır bir makineyi kim taşır? Oysa Tarkan, bu denemede, uçak biletine fazladan bir bagaj hakkı eklemiş. Makine için. Kimseye söylememiş.

Böylece hata iki yerden besleniyor. İlknur'un kusuru ona sormayı unutturuyor. Tarkan'ın uzaklığı ise ona söylemeyi. Biri sormamış, öteki söylememiş. Trajedi tam bu boşlukta yürüyor.

Uyarılar ve daralan alan

Selim kâğıttaki işaretine dönüyor. "Eskici kapıdan girmeden önce bir şey olmalı. Biri İlknur'u durdurmaya çalışmalı."

Trajedide uyarılar bir zincir gibi gelir. Her biri bir öncekinden daha açıktır ve her biri reddedilir. Emre denemesine üç küçük an ekliyor. Sabah Tarkan makinenin kapağını açıp içine bakıyor; İlknur bunu toz kontrolü sanıyor. Öğlen Cemal "Bir şey vermeden önce haber ver," diyor. İlknur cevap vermiyor, çünkü Cemal'in halıyı ölçtüğünü biliyor. Akşamüstü eskici kapıdayken telefon çalıyor. Tarkan arıyor. İlknur telefonu açmıyor.

Sabah önleme payı geniş. Bir soru yeterli. Öğlen pay daralıyor; Cemal'e kızgınlık soruyu zorlaştırıyor. Akşamüstü pay bir telefon kadar kalıyor. Eskici merdivenden inince sıfıra düşüyor.

Bu daralma trajedinin saatidir. İzleyici her uyarıda bir şeyi kaybetmiş olur. Kaçınılabilir sonuç tam bu yüzden acı verir. Sonuç gelmek zorunda değildi; ama geldi, çünkü her sahnede biraz daha imkânsızlaştı.

Kamyonetin köşeyi dönmesi ise dönüşsüz eşiktir. Eskicinin numarası yok, kimse plakaya bakmamış. Makine bir şehrin içinde kaybolmuş. Sabah olunca kapının anahtarı yeni sahibinin elinde olacak. ANAHTAR TESLİMİ'nin yapısı zaten geri dönüşsüz bir kapı üzerine kurulu. Trajedi denemesi o kapının önüne bir ikincisini koyuyor.

Farkına varma

Aristoteles iki sözcüğü daha birlikte kullanır. Peripeteia, bir eylemin istenenin tersini doğurduğu talih dönüşüdür. Anagnorisis, bilmemekten bilmeye geçiştir; Türkçede çoğu zaman tanıma diye karşılanır. Poetika'ya göre ikisi aynı anda gelirse etki en güçlüdür. Tanıma anı, karakterin olan biteni kendi kusurunun ürettiğini gördüğü andı. Emre'nin denemesinde talih dönüşü ile tanıma tek bir kâğıtta buluşuyor.

Emre'nin taslağında bu an bir kâğıtla geliyor. Tarkan biletinin çıktısını masaya koyuyor. Fazladan bagaj satırı görünüyor. İlknur satırı okuyor. Sonra mutfak çekmecesine gidiyor ve ilaç saatlerini yazdığı kâğıtlardan birini çıkarıyor. Sesini çıkarmıyor.

Selim soruyor: "Neden ilaç kâğıdı?"

"Çünkü orada anlıyor," diyor Emre. "Yıllarca her şeyi kendisi yazdı. Kimseye bir şey sormadan. Makineyi de aynı elle verdi."

Korunan şey gidince

Emre'nin sahnesinde kaybolan yalnız bir makine değil.

İlknur kardeşlerini yükten korumak istiyordu. Yorulmasınlar, tartışmasınlar, ev çabuk boşalsın. Bunun için her kararı tek başına aldı. Sonunda kaybettiği şey kardeşlerinin ona güvenmesi oldu. Yani korumak istediği bağ. Makine bu kaybın görünen yüzü. Halının üstündeki dört küçük ayak izi onun izi.

Bu kavram kaybın neden rastgele olmadığını söyler. Trajedide kaybedilen şey karakterin en çok değer verdiği şeydir. Kusur onu korumak için çalışırken onu yok eder.

Sonda ne kalıyor

Burcu bir soru daha soruyor. "İzleyici bu sahneden nasıl çıkar? İlknur'a mı kızar?"

Sözcük Poetika'da trajedinin tanımında geçer ve kitap onu ayrıca açmaz. Arınma, boşalma, berraklaşma gibi okumalar yan yana yaşar. Yazara düşen, izleyiciyi sonda nerede bıraktığını bilmektir. Acıma, karakterin hak etmediği bir bedel ödediğini görmekten doğar. Korku, aynısının izleyicinin başına gelebileceğini sezmekten doğar. Bu iki duygu bir finalde birlikte açılırsa izleyici salondan ağır ama açık çıkar.

Emre'nin denemesinde katarsis bir kapanış sahnesi ister. Belki Tarkan boş yere oturur ve İlknur yanına oturur. Belki oturmaz. Nermin Hanım bu kararı vermiyor.

Taçtan mutfağa

Antik trajedinin kahramanları krallardı. Düşüşleri bir ülkeyi sarsardı. Yirminci yüzyıl bu kuralı gevşetti.

Arthur Miller, sıradan insanın trajedisi üzerine yazdığı ünlü bir denemede bunu savundu. Sıradan bir çalışan da bir kral kadar düşebilir. Ölçü, kaybedilen yerin yüksekliği değil, karakterin kendini o yere ne kadar bağladığıdır. İlknur bir öğretmen, oturduğu şehirde annesine bakmış bir kadın. Onun düşüşü bir haberde yer almaz. Ama kendi dünyasında bir tahtın devrilmesi kadar büyük.

Düzenin payı

Selim son bir itiraz getiriyor. "Bu kusur yalnız İlknur'un mu? Kimse ona yardım etmedi. Bakım evde kızın işi sayıldı."

Selim'in sorusu denemeyi genişletiyor. İlknur'un tek başına taşıma alışkanlığı bir boşlukta doğmadı. Bir ailenin, bir şehrin, bir alışkanlığın ona bıraktığı bir yük. Toplumsal trajedi bu yükü görünür kılar. Ama kararı karakterden almaz. Eskiciye makineyi veren el yine İlknur'un. Düzen onun sormamasını kolaylaştırdı, sormayı yasaklamadı.

Nermin Hanım'ın direnci

Nermin Hanım tahtaya dönüyor. "Bu denemeyi sevdim," diyor. "Ama dosyaya koymaya hazır değilim."

Gerekçesi açık. Trajedi kahramanın en iyi yanını onun kusuru yapar. İlknur'un en iyi yanı bakımdı. Bakımı bir kusura çevirmek, bakan kişiyi bir kez daha yalnız bırakmak gibi geliyor ona. Emre karşı çıkıyor. Trajedi suçlamaz; kusuru anlaşılır kılar. İzleyici İlknur'a kızmaz, onun yerinde kendini görür.

Nermin Hanım ikisini de not ediyor. Dosyanın kapağına kurşun kalemle bir soru işareti çiziyor. Taslağın son sayfası hâlâ boş.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Kusuru erdemden türet. Trajik kusur dışarıdan eklenmiş bir kötülük olunca karakter bir kötü adama döner. İzleyici ona acımaz. Kusuru karakterin en güçlü yanından türet: sadakat, cesaret, bakım, gurur. İzleyici o erdemi sever; sonra onun ölçüsünü kaçırdığını görür.

Kusur ile hatayı ayrı yaz. Kusur bir hâldir ve film boyunca orada durur. Hata bir ândır ve bir sahnede yapılır. Kusuru gösteren sahneler hatayı hazırlar. Hata sahnesi kusuru bir eyleme çevirir. Bu ikisini aynı sahneye yığarsan hata bir tesadüf gibi görünür. İzleyici kusuru önceden görmediyse, hatayı karakterin değil yazarın kararı sayar.

Bilginin eksik olduğu yeri işaretle. Bilmeden hata, izleyicinin bildiği ama karakterin bilmediği bir şeye dayanır. İzleyiciye o bilgiyi erken ver. Tarkan'ın fazla bagaj satırını izleyici öğlen görsün, İlknur akşam. Aradaki her sahne gerilimle dolar.

Uyarıyı bir karaktere bağla. Uyarı anonim bir işaret olunca izleyici onu kaçırır. Bir karakterin ağzından, bir nesneden, bir telefondan gelsin. Reddedilme nedeni de karakterin kusurundan çıksın. İlknur Cemal'i dinlemiyor, çünkü onun halıyı ölçtüğünü biliyor. Reddin gerekçesi yoksa uyarı aptallık gibi okunur.

Önleme payını ritimle göster. Pay daraldıkça sahneler kısalsın, mekân sıkışsın, zaman yaklaşsın. Sabah geniş bir salonda, öğlen bir koridorda, akşam bir kapı eşiğinde. Mekânın daralması izleyiciye payın daraldığını söyler.

Tanıma ânını bir nesneye emanet et. Karakterin "Ben ne yaptım?" demesi tanımayı açıklar, göstermez. Bir kâğıt, bir bilet, bir fotoğraf daha güçlüdür. İlknur'un ilaç kâğıdına bakması yüzünden okunur ve izleyiciye bir şey söylemez, gösterir.

Katarsisi finalin ardına bırak. Katarsis bir replikle kurulmaz. Finalin hemen ardından gelen bir boşlukla kurulur. Bir sessizlik, bir bekleyiş, kameranın bir yüzde kalması. İzleyiciye kendi duygusunu toplayacak zaman ver.

Toplumsal trajediyi bir kötü adama indirgeme. Düzen bir kişiyle temsil edilince film bir intikam filmine kayar. Düzeni bir dizi küçük baskı olarak göster: bir alışkanlık, bir kural, bir beklenti. Son kararı yine karaktere bırak. Yoksa trajedi bir kurban hikâyesine dönüşür.

Trajediyi bir alt tür olarak seçmeden önce karakterini sev. Trajedi karakterini ağır bir yere götürür. Yazarı o karakteri suçlamaya ittiğini hissediyorsa, bu bir uyarıdır. Nermin Hanım'ın direnci bu yüzden değerli. Kusuru anlaşılır kılmadan yazılan trajedi bir mahkûmiyet kararına benzer.

Trajediyi komediyle örtmekten korkma. Il Sorpasso uyarılarını kahkahanın içine gizler. İzleyici güler ve işaretleri kaydetmez. Final geldiğinde aynı sahneler geriye doğru ağırlaşır. Gülünç bir an, sonradan bir uyarı olarak okunur. Bu, trajediyi önceden ilan etmeden kurmanın en eski yollarından biridir.

Trajik kahramanı tek başına bırakma. Klasik trajedide kahramanın çevresinde bir koro vardır. Sinemada bu koro bir kardeş, bir komşu, bir kalabalık olur. Onlar izleyicinin yerinden konuşur, uyarır, yas tutar. ANAHTAR TESLİMİ'nde bu işi Cemal ile Tarkan yapar. Onlar olmadan İlknur'un hatası kimseye dokunmaz.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Trajedi, mutsuz bitişten çok, kahramanın kendi adımlarıyla bedele yürüdüğü yoldur.
• Hamartia kusur mu hata mı diye tartışılır; iki okuma yazara iki ayrı alet verir.
• Trajik kusur bir erdemin ölçüsünü kaçırmış hâlidir; hata o kusurun bir eyleme dönüştüğü ândır.
• Bilmeden hata, kötü niyetten değil eksik bilgiden doğar.
• Uyarılar reddedildikçe önleme payı daralır; kaçınılabilir sonuç bu yüzden acıtır.
• Dönüşsüz eşik, sonucun artık geri alınamadığı görünür bir andır.
• Tanıma ânı en güçlü hâlinde talihin dönüşüyle aynı anda gelir.
• Trajik kayıp çoğu zaman karakterin kusuruyla korumaya çalıştığı şeydir.
• Katarsis, acıma ile korkunun finalin ardından açılmasıdır.
• Modern trajedi sıradan insanın, toplumsal trajedi bir düzenle paylaşılan kusurun trajedisidir.

Sonraki derse köprü

Emre'nin denemesi atölyede bir tartışma bıraktı. Selim, Emre'nin sahnesinin izleyicinin gözyaşına fazla oynadığını düşünüyor. Burcu, kardeşlerin bütün gün yalnız koli taşıdığı ilk on sayfada hiçbir şey olmadığını söylüyor. Nermin Hanım ise kendi taslağında acının hiç dinmediğini fark ediyor. Peki bir dram ne zaman acı çekmeyi derinlik sanır? Bir karakter ne zaman yalnız katlanır, hiçbir şey yapmaz? Atölye bu kez taslağın güçlü yanlarına değil, dramın en sık düştüğü tuzaklara bakacak.