Ters kronoloji

Açılış sahnesi

Leyla beyaz kartları ters dizmiş. En üstte evdeki çay. Altında koridordaki imza. Sonra fotoğraf. Sonra tıraş. Sonra kantin. En altta ilk gece. Emre kartları yukarıdan aşağı okuyor ve bir yerde duruyor.

Filmin ilk sahnesi kardeşlerin çay içmesi. Seyirci iki adamı sessizce bir mutfakta görüyor. Hiçbir şey bilmiyor. Ne kavgayı, ne babanın hastalığını, ne fotoğrafı. İki kardeş çay içiyor, o kadar. Sahne sıradan görünüyor.

Ama son sahneye geldiğinde Emre'nin eli duruyor. İlk gece. Kadir hastane kapısından giriyor, koridorda Murat'ı görüyor. Yıllardır konuşmamışlar. Murat başını kaldırıp bakıyor, sonra yine telefonuna dönüyor. Kadir yanından geçip babasının odasına giriyor.

Düz anlatıda bu sahne soğuk bir açılış. Ters anlatıda ise filmin en acı sahnesi. Çünkü seyirci artık biliyor: bu iki adam sonunda bir mutfakta çay içecek. Murat'ın başını çevirmesi bir kayıp gibi görünüyor, ama geri alınabilir bir kayıp.

Nermin Hanım kartlara bakıyor. Ters dizim her sahnenin anlamını değiştiriyor, diyor. Ama bir şeyi de ortaya çıkarıyor. Hangi sahnelerin kendi ayakları üstünde durmadığını.

Olayları sondan başa anlatan bir film, seyirciyi sonucu merak etmekten çıkarıp nedenin peşine düşürür; her sahne, bir öncekinin nedeni olarak okunur.

Bu derste ne olacak

Bu derste olayları sondan başa doğru anlatan yapıyı daha yakından inceleyeceğiz. Sonuçtan nedene ilerlemenin seyirciye neler yaptığını göreceğiz. Bilginin anlamının nasıl değiştiğini ve bir karaktere nasıl başka bir gözle bakılabildiğini konuşacağız. Sahneler arasındaki bağlantının ters anlatıda nasıl kurulduğuna bakacağız. Seyircinin yönünü kaybetmemesi için gereken işaretleri ve duygusal etkinin korunmasını ele alacağız. Leyla'nın ters dizdiği kartları okuyacağız ve Emre'nin fark ettiği zayıf sahneleri bulacağız. Ardından beş filmde zamanın geriye doğru ya da karışık aktığı yapıları okuyacağız: bir parkta biten bir intikamdan, arabalarla takip edilen bir evliliğe kadar.

Sıfır noktası

Sözlükteki ters kronoloji, olayların sondan başa doğru anlatıldığı, seyircinin sonucu önce görüp nedenlere geriye doğru ulaştığı yapıydı. Bu yapının temel mantığı basit görünüyor. Ama yazarken ortaya çıkan sorunlar basit değil.

Birinci sorun sahnelerin bağlantısı. Düz anlatıda her sahne bir öncekinin devamı. Ters anlatıda ise her sahne bir sonrakinin nedeni. Seyirci bir sahneyi izlerken bir öncekini, yani zaman olarak sonrakini hatırlıyor. Düz anlatıda sahneleri birbirine "bu nedenle" diye bağlarız; sözlükte bunun adı bu nedenle bağıydı. Ters anlatıda aynı bağ öbür yönden okunuyor: "çünkü". Seyirci her sahnede bir "çünkü" bulmak istiyor.

İkinci sorun yön. Seyirci ters anlatıda nerede olduğunu bilmek zorunda. Bir sahne ötekinden önce mi, sonra mı? Ne kadar önce? Düz anlatıda zaman atlamaları ileri gider ve seyirci bu hareketi tanır. Ters anlatıda her kesme bir geri atlama. Seyirci bu atlamaların boyutunu ve yönünü bir bakışta anlamalı.

Üçüncü sorun duygu. Ters anlatıda film genellikle en eski, en masum anla biter. Bu bir avantaj: seyirci o masumiyete sonrasının bütün ağırlığıyla bakar. Ama bir tehlike de var. Film en güçlü duygusal doruğunu, yani sonucu, en başta harcamış olabilir. Sonrasında seyirci neye bağlanacak?

Sözlükteki geriye dönük anlam, bir açılıştan sonra önceki sahnelerin kazandığı yeni anlamdı. Ters kronoloji bu mekanizmayı bütün filme yayar. Her sahne, seyircinin daha önce gördüğü sahnelere yeni bir anlam kazandırır. Film boyunca geriye doğru bir anlamlar zinciri kurulur.

Dördüncü bir mesele de var: ters anlatının ne zaman gerekli olduğu. Her hikâye tersine çevrilebilir, ama her hikâye tersine çevrildiğinde bir şey kazanmaz. Ters dizim bir anlam üretmiyorsa yalnızca bir biçim oyunudur.

Leyla'nın ters dizimi bu üç sorunun hepsini Nöbet'in önüne koyuyordu. Emre hepsine bir cevap bulamadı. Ama bulamadığı yerler, filmin düz hâlinde de zayıf olan yerlerdi.

Mekanizma

Sonuçtan nedene

Ters dizilmiş Nöbet'te seyirci Kadir'in imzasını erkenden görüyor. Ama neden imzaladığını bilmiyor. Kadir koridorda duruyor, kalemi alıyor, imzalıyor. Seyirci bir karar görüyor ama kararın nedenini görmüyor. Sonra geriye doğru ilerledikçe seyirci notu görüyor: Murat'ın cebinden düşen not. Sonra Serkan'ın notu yazdığı sahneyi. Saklı neden adım adım açılıyor.

Nermin Hanım bir şeye dikkat çekiyor. Düz anlatıda not, bir gerilim aracı: seyirci Kadir'in notu ne zaman bulacağını merak ediyor. Ters anlatıda ise not bir açıklama aracı: seyirci Kadir'in neden imzaladığını öğreniyor. Aynı sahne, yapıya göre bambaşka bir iş yapıyor.

Karaktere başka gözle bakmak

Ters anlatının en güçlü etkilerinden biri karakterler üzerinde. Seyirci bir karakteri önce sonuçta görüyor, sonra o sonuca nasıl geldiğini. Düz anlatıda seyirci Murat'ı notu saklayan bir kardeş olarak tanıyor, sonra onu anlamaya başlıyor. Ters anlatıda seyirci Murat'ı önce çay içen bir kardeş olarak tanıyor. Sonra geriye doğru gittikçe notu saklayan, izin uzatmayan, telefonuna dönen bir adamı keşfediyor. Seyirci onu yargılamıyor, çünkü sonunda nereye varacağını biliyor. Onun yerine soruyor: bu adam neden bu kadar uzaktı?

Sahneler arası bağ

Emre, ters dizimde sahneler arasındaki boşlukları dolduracak bir araç arıyor. Leyla bindirmeli geçişi öneriyor. İmza sahnesi Kadir'in koridorda kalemi almasıyla başlıyorsa, ondan sonra gösterilen sahne Kadir'in koridora girmesiyle bitmeli. Seyirci o girişi tanır ve iki sahneyi birleştirir. Her sahnenin sonu, seyircinin zaten bildiği bir ana bağlanır.

Seyirci yönelimi

Nöbet'in ters diziminde değişim izleri yönelim işaretine dönüşüyor. Babanın sakalı: çay sahnesinde tıraşlı, fotoğraf sahnesinde uzun, kantin sahnesinde daha kısa, ilk gecede birkaç günlük. Seyirci sakala bakarak zamanın geriye aktığını anlıyor. Kantin masasındaki fişler de öyle. Altıdan dörde, dörtten ikiye iniyor. Sayı azaldıkça seyirci filmin başlangıcına yaklaştığını hissediyor.

Ters kronolojinin yakın akrabası karma kronoloji. Bir film bütün sahneleri tersine çevirmek yerine, iki ya da üç zamanı karışık bir sırayla verebilir. Bu durumda yönelim işaretleri daha da önemli olur. Seyirci her sahnede hangi zaman katmanında olduğunu bir bakışta anlamalı.

Duygusal etkiyi korumak

Ters dizimde Nöbet'in son sahnesi ilk gece. Bu bir başlangıçla biten son. Seyirci iki kardeşin koridordaki soğuk karşılaşmasına, sonradan olacak her şeyi bilerek bakıyor. Ama burada Nöbet'e özgü bir şey var. Nöbet bir kayıp hikâyesi değil. Başlangıçla biten son genellikle bir yas taşır. Nöbet'te ise bir umut taşıyor. Çünkü seyirci soğuk karşılaşmanın bir çayla sonuçlanacağını biliyor.

Emre ters dizimi bir sayfaya döküyor ve bir sorun buluyor. Hazırlık montajı ters çevrildiğinde anlamsızlaşıyor. Perdeler iniyor, boyalar siliniyor, kutular yeniden bağlanıyor. Montaj yalnızca bir süreçti, bir sahne değil. Tersine çevrildiğinde hiçbir neden taşımıyor. Nermin Hanım sayfayı işaretliyor. Ters dizim bir test olarak da işe yarar, diyor. Ters çevrildiğinde çöken sahne, düz anlatıda da yalnızca bir geçiş olabilir.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Her sahnede bir "çünkü" bul. Ters anlatıda seyirci her sahnede bir sonraki sahnenin nedenini arar. Bulamazsa yorulur.

Saklı nedeni en sona koy. Seyircinin baştan gördüğü sonucun asıl nedeni, son sahnelerde açılmalı. Seyirci her adımda ona yaklaştığını hissetmeli.

Bindirmeli geçişi kullan. Bir sahnenin sonunu, bir önce gösterilen sahnenin başıyla örtüştür. Seyirci bildiği anı tanıyınca iki sahneyi bağlar.

Yönelim işaretlerini baştan kur. İlk birkaç sahnede seyirciye hangi işaretleri izleyeceğini öğret: bir yara, bir saç, bir araba.

İşaretleri anlamla doldur. İyi bir yönelim işareti yalnızca zamanı değil, karakterin hâlini de söyler. Yaralı bir yüz, hem bir zamanı hem de bir düşüşü anlatır.

Başlangıçla biten sonu seç. Filmin en eski anı, seyircinin son göreceği an. O ana neyle bakılacağını planla: yasla mı, umutla mı?

Ters dizimi bir test olarak kullan. Düz senaryonu ters çevirip oku. Tersine çevrildiğinde çöken sahneler, düz anlatıda da yalnızca bir geçiş olabilir.

Sonucu başta harcamamak için soruyu değiştir. Seyirci sonucu gördükten sonra ona yeni bir soru ver: nasıl, neden, kim?

Karakteri önce sonuçta göster. Seyirci bir karakteri önce en uç hâlinde görürse, ona geriye doğru giderken daha şefkatle bakabilir.

Karma kronolojide katman sayısını sınırla. İki ya da üç zaman katmanı yönetilebilir. Daha fazlası seyirciyi sürekli yön bulmakla uğraştırır.

Bindirmeyi tam tekrar etme. Aynı an iki kez gösterilirken açıyı ya da süreyi değiştir. Seyirci anı tanır ama yeni bir şey de görür.

Sonucun yarattığı soruyu yaz. İlk sahneden sonra seyircinin aklında kalan soruyu bir cümleyle yaz. Film o soruyu en sona kadar taşımalı.

Ters anlatıda her sahneyi kendi içinde kapat. Her sahnenin kendi arzusu, direnci ve dönüşü olmalı. Sahneler arası bağ, sahnenin kendi yapısının yerini tutmaz.

Açılış sahnesini sert tut. Ters anlatının ilk sahnesi, seyirciyi bütün filme bağlayan sonuç. Belirsiz ve yumuşak bir sonuç, geriye doğru yürüme isteği uyandırmaz.

Düz senaryoyu önce yaz. Ters ya da karma bir yapı kurmadan önce hikâyeyi düz hâliyle bütünüyle bil. Sırayı değiştirmek, ancak sıranın kendisini bildiğinde güvenlidir.

Tempoyu geriye doğru hızlandırma. Ters anlatıda başlangıca yaklaştıkça sahneler kısalırsa film bir özet gibi biter. Son sahneye, en eski ana, zaman ver.

Ters anlatının temaya uyduğundan emin ol. Kayıp, pişmanlık, suçluluk ve yas hikâyeleri ters anlatıyla derinleşir. Bir macera ise çoğu zaman gerilimini kaybeder.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Ters kronoloji seyirciyi sonuçtan nedene doğru yürütür.
• Ters anlatıda her sahne bir sonrakinin nedeni olarak okunur.
• Saklı neden, seyircinin baştan gördüğü sonucun nedenini sona saklar.
• Bindirmeli geçiş sahneleri aynı anın tekrarıyla birbirine bağlar.
• Yönelim işaretleri seyirciye hangi zamanda olduğunu söyler.
• Karma kronoloji birkaç zaman katmanını karışık bir sırayla verir.
• Başlangıçla biten son, en eski ana sonrasının ağırlığıyla bakar.
• Ters anlatıda karakterlere daha şefkatli bir gözle bakılabilir.
• Ters dizim, zayıf sahneleri bulmak için bir testtir.
• Ters anlatı kayıp ve pişmanlık hikâyelerine iyi uyar.
• Her sahne kendi içinde tam bir sahne olarak kalmalıdır.
• Ters dizim bir anlam üretmiyorsa yalnızca bir biçim oyunudur.

Sonraki derse köprü

Emre ters dizimi bitirince bir şey fark ediyor. Hastane geceleri hep birbirine benziyor: Figen'in turu, makinenin sesi, babanın sayıklaması. Ya film aynı geceyi birkaç kez gösterse? Her tekrarda bir şey kaysa ve Kadir her gecede bir şey öğrense? Leyla bunun tekrarlanan bir gün yapısı olduğunu söylüyor. Emre geceleri birbirine benzeyen kartları yan yana diziyor. Sonraki ders döngüyü ve tekrarı inceliyor.