Ters köşe

Açılış sahnesi

Nermin Hanım fotoğrafın çözümünden sonra filmi baştan okumak istiyor. Leyla ona izin veriyor. Nermin Hanım ilk sayfaları çeviriyor, kantine geliyor, tıraş sahnesine, babanın susuşlarına. Her sahnede duruyor.

Tıraş, diyor. İlk okumada babanın Kadir'i reddettiğini sanmıştım. Şimdi başka bir şey görüyorum. Baba Murat'ı yanında tutmak istemiş, ikisini barıştırmak için. Babanın susuşu da başka. Kırgınlık değil, utanç.

Emre bu okumadan hoşnut. Ama aklında başka bir fikir var. Bir ters köşe daha ekleyebilirim, diyor. Figen aslında amcanın kızı olsa? Kuzen başından beri hastanede, babanın başında nöbet tutuyormuş.

Leyla bir süre susuyor. Sonra bir soru soruyor. Figen'in amcanın kızı olduğunu gösteren bir sahne var mı? Emre düşünüyor. Yok, diyor. Leyla bir soru daha soruyor. Bu bilgi Kadir'in bir davranışını değiştiriyor mu? Emre yine düşünüyor. Hayır. Leyla son soruyu soruyor. Bu ters köşe filmin neyi anlattığına bir şey ekliyor mu?

Emre fikri defterinden siliyor.

Ters köşe, hikâyenin temel bir gerçeğini tersine çevirip önceki sahneleri yeniden anlamlandıran andır; iyi bir ters köşe önceden hazırlanır ve ikinci izleyişte baştan beri orada görünür.

Bu derste ne olacak

Bu derste hikâyenin yönünü bir anda tersine çeviren anlara bakacağız. Kimlik, amaç, ilişki, zaman, mekân, bakış açısı, gerçeklik, zafer ile yenilgi ve ahlaki anlam üzerine kurulan ters köşe türlerini tek tek göreceğiz. Ardından etkili bir ters köşenin ölçütlerine geçeceğiz. Önceden hazırlanmış olması, karakter davranışlarını yeniden anlamlandırması, hikâyeyi ilerletmesi, yalnızca şok için kullanılmaması, ikinci izleyişte tutarlı olması ve temaya katkı vermesi. Nöbet'in fotoğraf açıklamasını bir ters köşe olarak okuyacağız ve Emre'nin yeni fikrini neden sildiğini göreceğiz. Sonra yedi filmde ters köşenin nasıl yazıldığını okuyacağız.

Sıfır noktası

Sözlükteki tersine dönüş, hikâyenin yönünü karakterin ya da izleyicinin beklediğinin tersine çeviren gelişmeydi. Sözlükteki sürpriz de izleyicinin bir karakterden geride olmasının, bilgi açıldığında ürettiği etkiydi. Ters köşe ikisinin buluştuğu yerde duruyor. Seyirciden saklanan bir bilgi açılıyor ve hikâyenin yönü tersine dönüyor.

Ama ters köşeyi bir tersine dönüşten ayıran bir şey var. Tersine dönüşün gözü ileride: şimdi ne olacak? Ters köşe geriye de bakıyor: şimdiye kadar ne olmuştu? İyi bir ters köşe açıldığında seyirci yalnızca geleceği değil geçmişi de yeniden düşünüyor. İzlediği sahneler başka bir anlam kazanıyor.

Nermin Hanım'ın ikinci okuması bunu gösteriyor. Tıraş sahnesi aynı sahne. Kelimeler değişmemiş. Ama seyirci artık babanın neden Murat'ı istediğini biliyor ve sahne bambaşka bir sahne oluyor. Ters köşe sahneleri değiştirmiyor, onları okuyan gözü değiştiriyor.

Sözlükteki geç tanıma, izleyicinin şaşkınlığın hemen ardından sonucu hazırlayan işaretleri hatırlayıp onları sonuca bağladığı andı. Bu an ters köşenin sınavı. Seyirci işaretleri hatırlayabiliyorsa ters köşe hazırlanmış. Hatırlayacak bir şey bulamıyorsa ters köşe yalnızca bir şok.

Emre'nin Figen fikri bu sınavı geçmiyor. Seyirci Figen'in amcanın kızı olduğuna dair hiçbir işaret hatırlayamaz. Bilgi Kadir'in davranışını değiştirmez. Filmin anlattığı şeye bir şey eklemez. Yalnızca bir şaşkınlık yaratır. Leyla'nın üç sorusu bu yüzden bir ters köşenin gerçekten gerekli olup olmadığını ölçüyor.

Ters köşenin bir bedeli de var. Seyirci bir kez ters köşeye uğradığında, filmin geri kalanını daha kuşkulu izliyor. Her yeni sahnede bir sonraki ters köşeyi bekliyor. Bu kuşku bazı filmlerde bir zevke dönüşüyor. Bazı filmlerde ise seyircinin karakterlere kendini bırakmasını engelliyor. Nöbet gibi bir aile dramında seyircinin kuşkulu değil, yakın olması gerekiyor. Bu yüzden Emre filmde tek bir büyük ters köşe tutuyor.

Ters köşenin yeri de önemli. Fotoğrafın açıklaması filmin sonuna yakın, ama en sonunda değil. Açıklamadan sonra kardeşlerin kuzeni arama amacı doğuyor. Ters köşe bir son olmuyor, son bölümü başlatan bir kapı oluyor.

Mekanizma

Ters köşenin kendisi

Nöbet'in fotoğraf açıklaması bir ters köşe. Seyirci iki çocuğun Kadir ile Murat olduğunu sanıyordu. Çocuklar baba ile amca çıkıyor. Bu açıklama yalnızca bir bilgiyi düzeltmiyor. Babanın amacını, Murat ile babanın ilişkisini ve Kadir'in kendini dışarıda hissetmesinin nedenini tersine çeviriyor.

Geriye doğru okuma

Ters köşeden sonra Nöbet'in birçok sahnesi geriye dönük anlam kazanıyor. Babanın tıraş için Murat'ı istemesi bir tercih değil, bir barıştırma çabası. Hastalığı Murat'la paylaşması bir sevgi farkı değil, bir çağrı. Babanın uykusunda sayıkladığı ad bir sayıklama değil, bir özlem. Seyirci filmin yarısını yeniden izlemiş gibi oluyor.

Ters köşelerin türleri, neyi tersine çevirdiklerine göre ayrılıyor. Kimlik ters köşesi birinin kim olduğunu değiştiriyor. Amaç ters köşesi birinin neden bir şey yaptığını. İlişki ters köşesi iki kişinin birbirine ne olduğunu. Zaman ters köşesi olayların ne zaman geçtiğini, mekân ters köşesi nerede geçtiğini. Bakış açısı ters köşesi kimin gözünden izlediğimizi. Gerçeklik ters köşesi gördüğümüzün gerçek olup olmadığını. Zafer ile yenilgi ters köşesi bir sonucun anlamını. Ahlaki ters köşe ise iyi ile kötünün yerini değiştiriyor.

Nöbet'in ters köşesi aynı anda birkaç türe dokunuyor. Fotoğraftaki çocukların kimliği değişiyor. Babanın amacı değişiyor. Kadir ile babanın ilişkisi değişiyor. Bu yüzden etkisi büyük. Ama tür sayısı bir ölçü değil. Tek bir türe dokunan bir ters köşe de derin olabilir, yeter ki hikâyenin merkezine dokunsun.

Hazırlık ve şok

Nöbet'in ters köşesi hazırlanmış. Amcanın cenazesinden söz eden cümle, fotoğrafın arkasındaki tarih, uykuda sayıklanan ad, karalanmış defter sayfası. Seyirci açıklamadan sonra bunları hatırlıyor. Sözlükteki tekrar izlenebilirlik de burada devreye giriyor: sonunu bilen bir seyirci filmi yeniden izlediğinde yeni şeyler görmeli. Nöbet'i ikinci kez izleyen seyirci her ipucunu yerinde buluyor.

Emre'nin Figen fikri bir şok ters köşesi. Figen'in amcanın kızı olduğunu gösteren hiçbir ipucu yok. Bilgi hiçbir sahneyi yeniden anlamlandırmıyor. Figen'in baklava kutusunu açmadan kenara koyması, gece nöbetleri, boşanma telefonları, hiçbiri bu bilgiyle yeni bir anlam kazanmıyor. İlk okumada Nermin Hanım belki şaşırır. İkinci okumada bir hile görür.

Tema

Nöbet'in ters köşesi tematik. Film bir ailenin bir babaya veda etmesini anlatıyor. Ters köşe bu vedanın içine bir başka vedayı yerleştiriyor: babanın hiç veda edemediği kardeşi. Kardeşiyle barışamamış bir adam, oğullarının barışmasını istiyor. Tema kardeşlik ve gecikmiş özür oluyor. Ters köşe bir bilgi değil, filmin kalbi.

Leyla Emre'ye etkili bir ters köşenin ölçütlerini sıralatıyor. Önceden hazırlanmış mı? Evet. Karakter davranışlarını yeniden anlamlandırıyor mu? Evet: tıraş, susuş, sır. Hikâyeyi ilerletiyor mu? Evet: kuzeni arama amacı doğuyor. Yalnızca şok için mi? Hayır. İkinci izleyişte tutarlı mı? Evet. Temaya katkı veriyor mu? Evet. Figen fikri bu ölçütlerin hiçbirini karşılamıyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Ters köşenin ne tersine çevirdiğini yaz. Kimlik mi, amaç mı, ilişki mi, zaman mı? Tek cümleyle yaz.

Ters köşeyi hikâyenin merkezine bağla. Bir yan karakterin kimliğini değiştiren bir ters köşe küçük kalır. Merkeze dokunan ters köşe filmi değiştirir.

Geriye dönük okuma yap. Ters köşeyi açtıktan sonra filmi baştan oku. Hangi sahneler yeni bir anlam kazanıyor?

İpuçlarını önceden yerleştir. Seyircinin geriye dönüp bulabileceği en az birkaç işaret koy.

Üç soruyu sor. Önceden hazırlanmış mı? Bir davranışı değiştiriyor mu? Filmin anlattığına bir şey ekliyor mu?

Şok ters köşesini sil. İpucu yoksa, bir davranışı değiştirmiyorsa ve temaya katkı vermiyorsa ters köşeyi çıkar.

Ters köşeyi bir amaca bağla. Açıklama karakterin önüne yeni bir hedef ya da bir karar koysun.

Ters köşeyi temaya bağla. Açıklama, filmin neyi anlattığına yeni bir katman eklesin.

Ters köşe sayısını sınırla. Bir filmde birden fazla büyük ters köşe olursa her biri bir öncekini hafifletir.

Ters köşeyi görünür bir şeyin içine sakla. En güçlü ters köşeler çoğu zaman seyircinin baştan beri gördüğü bir şeydedir.

Ters köşenin zamanlamasını seç. Ortada gelen bir ters köşe filmin ikinci yarısını yeniden yönlendirir. Sonda gelen bir ters köşe bütün filmi yeniden okutur.

Karakterin tepkisini göster. Ters köşe yalnızca seyirci için değil, karakter için de bir sarsıntı olsun. Tepkisi bir sahne alsın.

İkinci izleyiş için yaz. Senaryoyu sonunu bilen bir okura ver. Her sahne yeni anlamıyla da tutarlı mı?

Ters köşeyi açıklamayla boğma. Açıklandıktan sonra ters köşeyi uzun uzun anlatma. Seyirci geriye dönük anlamı kendisi kursun.

Ters köşeyi türe göre ayarla. Bir gerilim filminde seyirci ters köşe bekler. Bir aile dramında ise tek bir ters köşe bile büyük bir yük taşır.

Ters köşeden sonra bir kapı aç. Açıklama son bölümü başlatsın. Karakterin önüne yeni bir amaç ya da bir karar koysun.

Seyircinin kuşkusunu hesapla. Bir ters köşe seyirciyi filmin geri kalanında daha kuşkulu yapar. Bu kuşkunun filmine yarayıp yaramadığını düşün.

Ters köşeyi dikkati dışarı çekerek hazırla. Seyircinin dikkatini başka yerlere yönlendir. Ters köşe, seyircinin bakmadığı en yakın yerde dursun.

Sakin karakteri gözden kaçırma. Ters köşenin sahibi çoğu zaman en az dikkat çeken karakterdir. Sakinliğini ikinci izleyişte ürkütücü kıl.

Ters köşeyi bir karakterin sırrına bağla. En inandırıcı ters köşeler, bir karakterin sakladığı bir şeyden doğar.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Ters köşe hikâyenin temel bir gerçeğini tersine çevirir.
• Ters köşe hem ileriye hem geriye bakar.
• Geriye dönük anlam, önceki sahnelerin yeniden okunmasıdır.
• Ters köşeler kimlik, amaç, ilişki, zaman ve gerçeklik gibi türlere ayrılır.
• Hazırlanmış ters köşe ipuçlarıyla kurulur.
• Şok ters köşesi ikinci izleyişte boşalır.
• Tematik ters köşe filmin anlamına bir katman ekler.
• Etkili ters köşe davranışları yeniden anlamlandırır.
• Ters köşe hikâyeyi ilerletmelidir.
• Birden fazla büyük ters köşe birbirini hafifletir.
• Karakterin tepkisi de bir sahne almalıdır.
• En güçlü ters köşe çoğu zaman görünür bir şeyin içindedir.
• Ters köşe son bölümü başlatan bir kapı olabilir.
• Bir ters köşe seyirciyi sonraki sahnelerde daha kuşkulu yapar.

Sonraki derse köprü

Murat amcanın oğlunu telefonla buluyor. Kuzen babayı görmek istiyor, ama uzak bir şehirde ve ancak birkaç gün sonra gelebilecek. Emre bu bilgiyi yazarken bir şey fark ediyor. Serkan'ın notunda "günler" yazıyordu. Kuzenin gelişi ile babanın zamanı artık yarışıyor. Leyla, yaklaşan bir olayın filmin son bölümüne bir geri sayım verdiğini söylüyor: bir yolculuk, bir tören, bir son tarih. Sonraki ders geri sayımı ve yaklaşan olayı inceliyor.