Tempo revizyonu

Açılış sahnesi

Bu akşam ikinci tur bitecek. On bir haftalık işin son düzeltmeleri taslağa girdi. Birleşen sabah, kısalan sahneler, temizlenen aksiyon satırları, inceltilen replikler. Burcu tomarı atölye masasına bırakıyor.

Emre tomarı kaldırıp tartar gibi tutuyor. «İnceldi. Film artık koşuyor.»

Selim tomarı ondan alıyor. Sayfaları başparmağının altından hızla akıtıyor, sonra orta bölümde yavaşlıyor. Bir sahnenin başını açıyor, sonra bir sonrakinin, sonra bir sonrakinin.

«Koşmuyor,» diyor. «Yürüyor. Hep aynı adımla.»

Emre anlamıyor. Selim ikinci yarının sayfalarını masaya sıralıyor. Hümeyra'nın kapıdaki akşamı. Ölçüm ekibine götürülen çay. Lambanın yanmadığı gece. Sekideki sabah. Her biri kısa, her biri temiz. Her biri aşağı yukarı aynı yerde bitiyor.

«Kısaltma turunda her sahneyi işine kadar küçülttük,» diyor Selim. «Hepsi aynı boya indi. Seyirci bir süre sonra kesmenin ne zaman geleceğini bilir.»

Burcu sayfalara bakıyor. Tek tek okuyunca hiçbirinde fazla bir satır göremiyor.

Nermin Hanım kalemini kapatıyor. «Bu film nerede nefesini tutuyor, nerede bırakıyor? Bunu sayfaya bakarak söyleyebilir misin?»

Burcu söyleyemiyor.

Tempo revizyonu sahneleri tek tek değil art arda okur; her sahnenin uzunluğu, dönüşü ve taşıdığı bilgi seyircinin nefesine göre yeniden ayarlanır.

Bu derste ne olacak

İkinci turun son akşamını Burcu'yla birlikte geçireceğiz. Önce bütün taslağı bir kâğıt şeridine dökeceğiz ve sahnelerin boylarına bakacağız. Sonra şeride dönüşleri ve yeni bilgileri işaretleyeceğiz. Yavaş bir sahnenin hangi beklentiyle ayakta durduğunu soracağız. Tekrar eden bir hareketin ne zaman kısalıp ne zaman aynı kalması gerektiğini tartacağız. İki zaman hattının finale doğru nasıl sıklaştığını izleyeceğiz. Doruktan hemen önceki durgun geceyi ve finaldeki arabada geçen süreyi ölçeceğiz. Turun sonunda taslağın teslime nasıl hazırlandığını da göreceğiz. Kararlar deneme. Beş film de kurguda ya da sonraki bir sürümde temposu değişmiş yapımlar.

Sıfır noktası

Tempo bir sahnenin değil bir dizinin özelliğidir. Tek başına okunan bir sahne hızlı da görünebilir, yavaş da. Ama seyirci sahneleri tek tek izlemez. Her sahne bir öncekinin bıraktığı yerden başlar. Hızı da bir öncekine göre hissedilir.

Bu yüzden tempo turu revizyonun sonuna kalır. Önce filmin sorusu oturur, sonra yapısı, kişileri, sahneleri, replikleri. Her tur kendi işini yaparken tempoyu da değiştirir. Bir sahne çıkar, iki sahne birleşir, bir başkası kısalır. Hiçbiri tempo için yapılmamıştır. Ama toplamda filmin nefesi değişmiştir.

En sık görülen yan etki tekdüzeliktir. Kısaltma turu her sahneyi işine kadar indirir. İşler birbirine yakın büyüklükteyse sahneler de birbirine benzer boya iner. Okuyan yazar her sayfada temiz bir sahne görür. Seyirci ise aynı adımla yürüyen bir film görür.

Tempo sayfada ölçülebilir. Senaryo sayfası kabaca perdedeki süreyi gösterir. Yarım sayfalık bir sahne kısa, üç sayfalık bir sahne uzun geçer. Ama süre tek ölçü değil. Bir sahnede kaç kez yön değiştiği, seyircinin kaç yeni bilgi aldığı da hızı belirler. Uzun ama dönüşlerle dolu bir sahne hızlı geçebilir. Kısa ama hiçbir şeyin değişmediği bir sahne uzun gelebilir.

Yazar süreyi de sayfaya yazar. Kamera komutuyla değil, aksiyon satırıyla. Tek satırlık bir eylem bir an sürer. Aynı eylem dört kısa satıra bölünürse okurun gözü dört kez durur. Kurgucu da o anı uzun tutması gerektiğini sayfadan okur.

Tempoyu ölçmek yazar için ayrıca zordur. Yazar her sahnenin ne olacağını bilir. Okurken bekleyiş hissetmez, merak duymaz, sıkılmaz. Bir sahnenin uzun gelip gelmediğini kendi okumasından anlayamaz. Bu yüzden tempo turu duyguya değil, sayfadaki izlere bakar: sahnenin boyuna, dönüşlerin yerine, yeni bilginin geliş sıklığına.

Tempo yalnız hızlandırmak anlamına gelmez. Kimi yerde seyirciyi bekletmek, kimi yerde ona hiçbir şey göstermeden zaman tanımak gerekir. Tempo turu bu bekleyişlerin yerini bilerek seçer.

Mekanizma

Kâğıt şerit

Burcu mutfaktan bir rulo kasap kâğıdı getiriyor. Masanın boyunca açıyor. Taslağın her sahnesini sırayla, sayfa boyu kadar bir çizgiyle işaretliyor. Yarım sayfalık sahne kısa bir çizgi, iki sayfalık sahne uzun bir çizgi oluyor.

Şerit bitince desen hemen görünüyor. Açılış ve ilk gece düzensiz: uzun, kısa, uzun. Final de öyle. Ama ikinci yarıda bir dizi çizgi neredeyse aynı boyda. Süt akşamı, ölçüm ekibinin çayı, lambanın yanmadığı gece, sekideki sabah. Kısaltma turu hepsini birbirine benzetmiş.

Emre kümedeki sahnelerden birinin, telefonun ve ekmeğin sofrası gibi uzun tutulmasını istiyor. Burcu bunu istemiyor. Uzatmak için satır eklemek gerekecek. O satırlar az önce bir işe yaramadıkları için çıkmıştı.

Burcu başka bir yol buluyor. Kümenin ortasında genç Nüzhet'in tebeşirle taşa ilk kez yalnız gittiği yıl duruyor. Sözsüz bir sahne, taslakta tek bir aksiyon satırı: kız adı taşa yazar. Burcu o satırı bölüyor. Kız taşın önüne çömeliyor. Harfleri tek tek çiziyor. Bir harfte duruyor, onu ters yazıyor. Tozu önlüğüne siliyor. Fener yerde yanıyor. Sahne sayfada birkaç satır büyüyor, perdede bir nefes kadar. Kümenin ortasında bir yavaşlık açılıyor.

Kırmızı ve mavi

Burcu şeridin üstüne iki renkle nokta koyuyor. Kırmızı, sahnenin yön değiştirdiği yer. Mavi, seyircinin yeni bir şey öğrendiği yer.

Ölçüm ekibinin geldiği gün mavi noktalar birbirine yaslanıyor. Duvarlara boya çekiliyor; yıkım yakın. Nüzhet ustaya adını soruyor ve duyduğu adı herkesin önünde tekrarlıyor; yaşayanların adı söylenir. Selahattin ölçüm ekibinin her şeyi deftere geçireceğini söylüyor. Üç bilgi bir günde. Bilgi yoğunluğu burada yüksek. Ama arkasından gelen tebeşir yılı hiç mavi nokta taşımıyor. Seyirci o sahnede yeni bir şey öğrenmiyor, öğrendiklerini yerleştiriyor.

Sorun finalin sabahında çıkıyor. Ceren son koliyi yerleştirmek için bagajı açıyor ve orada büyükannesinin çantasını buluyor. Kırmızı. Yarım sayfa sonra taş kalkıyor ve usta Nüzhet'i adıyla çağırıyor. Yine kırmızı. İki nokta neredeyse üst üste. Ceren'in anlayışı taşın gürültüsü içinde kayboluyor.

Burcu araya bir yürüyüş koyuyor. Ceren bagajın kapağını indiriyor. Yokuştan yağhaneye iniyor. Elleri boş. Büyükannesinin yanına varıyor ve hiçbir şey sormuyor. Seyirci kızın bildiğini o boş ellerde görüyor. Taş ancak ondan sonra kalkıyor.

Yavaş sahnenin parası

Sekideki birleşik sabah şeridin en yavaş sahnelerinden biri. Zar iki kez atılıyor, kimse konuşmuyor. Burcu çizginin yanına bir soru işareti koyuyor. Sonra bir önceki geceye bakıyor. Mutfakta lamba hiç yanmamıştı. Bir önceki gün Selahattin'in sözüne Nüzhet yağmurla cevap vermişti. Seyirci sabaha bir soruyla geliyor: iz silindi mi?

Soru işareti siliniyor. Sahnenin yavaşlığı bu sorunun parasıyla ödenmiş.

Bütün filmin bir saati de var. Kapının yanında biriken koliler, ustanın ilk yağmurdan önce bitirme isteği. Seyirci yıkımın geleceğini biliyor. Yavaş sahnelerin çoğu bu bilgiyle ayakta duruyor.

Aynı hareket

Akşamları Nüzhet önlüğü çiviye asmadan önce cebini yokluyor; tebeşir yerinde mi? Taslakta bu üç akşamın üçü de aynı uzunlukta. Burcu ilkini olduğu gibi bırakıyor: önlük, çivi, cebe giren el. İkinci akşam yalnız el görünüyor. Üçüncüde yalnız çividen sarkan önlük. Seyirci hareketi tanıdıkça film onu kısaltabilir. Dördüncü kez cebe tebeşirin yanına çakı giriyor. O an yeniden bütün süresini alıyor.

Gençlik hattındaki tekrar tersine çalışıyor. İki ayrı gün Raşit ağır bir işi kız kardeşinin izniyle üstlenmeye kalkıyor. İzni alamıyor, işi gene de yapıyor ve kız buna gülüyor. Paydos gecesi aynı oyun üçüncü kez kuruluyor. İzin yine çıkmıyor, ama ağabey bu kez gülmüyor, bekliyor. Burcu üçüncüyü kısaltmıyor. Fark ancak süre aynı kalırsa görünür.

İki hat

Burcu gençlik hattının sahnelerini şeritte sarıyla boyuyor, panodaki kartların rengiyle. İlk yarıda sarılar düzenli aralıklarla geliyor. Bir yerde iki sarı bitişik duruyor: jandarma sabahı ve hasat başında atlanan ad. Burcu onları ayırmıyor. İkisi birlikte köyün tek bir kararını anlatıyor: önce kelime veriliyor, sonra ad siliniyor. Ardından uzun bir boşluk geliyor. Bugünün orta bölümü sürerken gençlik hattı görünmüyor. Seyirciyi o zamana bağlayan şey her akşam yoklanan cep. Teneke kutunun sofrasından sonra iki sarı daha var: ilk tebeşir ve yalnız tebeşir yılı. Sonuncusu en kısa olanı. Ondan sonra gençlik hattı bitiyor. Ama tebeşir bitmiyor. Yaşlı kadının cebinde sürüyor. Seyirci iki zamanın birleştiğini bir kesmeyle değil, bir nesneyle görüyor.

Bugünün içinde de iki hat var. Burcu Nüzhet'in sahnelerini kurşun kalemle, Ceren'inkileri mavi kalemle çiziyor. Ortada ağırlık Ceren'de: duvar dibindeki telefon, sandık, seki. Nüzhet bu sahnelerin çoğunda kenarda kalıyor. Son günlerde iki kalem sık sık yer değiştiriyor. Lambanın yanmadığı gece Nüzhet'in. Sekideki sabah Ceren'in, ama yokuşta Nüzhet de görünüyor. Mektup gecesi yine Nüzhet'in. Bagaj sabahı Ceren'in. Geçişler sıklaşıyor, aradaki sahnelerin çoğu kısalıyor. Taşın başında iki kadın aynı karede duruyor. Ceren'in eli büyükannesinin dirseğine gidiyor. İki çizgi şeritte orada birleşiyor.

Hümeyra'nın hattı ise uzun bir boşluk bırakıyor. Süt akşamından sonra finale kadar görünmüyor. Burcu bunu da işaretliyor ve olduğu gibi bırakıyor. Finalde dedesiyle ayağa kalktığında bu boşluk küçük bir sarsıntı yaratıyor.

Son gece

Ölçüm gününden itibaren gün ve gece hızla yer değiştiriyor. Sahneler kısa ve sık. Tebeşir yılı açıldıktan sonra bu kısa sahneler artık tekdüze okunmuyor. Yavaş bir sahnenin arkasından geldikleri için hızlanan bir dizi gibi duruyorlar. Bu yoğunlaşma doruğu hazırlıyor.

Ama yıkım sabahından önce bu kısalmanın dışında kalan bir sahne var: mektubun bittiği gece. Lamba yanıyor. Nüzhet son satırı yazıyor, kâğıdı katlıyor, cebe tebeşirin yanına koyuyor. Sonra çantasını kendi eliyle bagaja yerleştirip kapağı kapatıyor.

Emre bu geceyi de kısaltmak istiyor; hız bozulmasın. Burcu sayfayı tutuyor. Doruğa giden dizide yavaş kalan tek gece bu. Seyirci kadının yüzünü orada uzun uzun görüyor. Ertesi sabah taşın başında o yüz neredeyse hiç görünmüyor.

Arabadaki süre

Taslakta mektup biter bitmez arabaya kesiliyordu. Ceren ters harfi tanıyor, bir sonraki satırda motor çalışıyordu. Burcu iki sahneyi art arda okuyunca kaybın hissedilecek bir yer bulamadığını görüyor.

Önce tozun içinde birkaç satır açıyor. Ceren başını kaldırıp taşın artık olmadığı yere bakıyor. Toz yavaş yavaş yere iniyor. Ceren mektubu katlıyor. Makine bekliyor. Kimse bir şey söylemiyor.

Sonra arabayı açıyor. Araba köy yolunda ağır ağır ilerliyor. Yıkımın sesi arka camın ardından boğuk geliyor. Nüzhet'in eli önlüğünün cebinde. Başını çevirmiyor. Ceren dikiz aynasına bakıyor. Aynada bir duvar iniyor. Ses uzaklaşıyor. Her satır ayrı. Hiçbiri yeni bir bilgi taşımıyor.

Emre aynadaki bakıştan hemen sonra kesmek istiyor; final keskin olsun. Burcu'nun kendi taslağında ise bir ekleme daha vardı. Araba yağhanenin duvarının önünden geçerken Ceren'in telefonu çekiyor ve bir bildirim sesi geliyordu. Burcu o satırı kesilenler dosyasına taşıyor. Satır güzel, ama bir olay. Seyircinin sindirdiği şeyi bölecek. Emre'nin isteği de karşılık bulmuyor. Aynadan sonra iki satır daha kalıyor: inen duvar ve uzaklaşan ses.

Gece yarısına doğru Burcu şeridi rulo yapıp lastikle bağlıyor. Taslağın kapağına sürümün adını yazıyor. İkinci tur bitti. Taslak teslime hazırlanıyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Tempoyu en son ayarla. Her tur tempoyu değiştirir. Tempo turunu erken yaparsan sonraki turlar onu yeniden bozar. Sahneler yerini bulmadan nefes düzeni de bulunmaz.

Sahneleri bir şeride dök. Sayfalar arasında gezen göz uzunlukları kıyaslayamaz. Tek bir kâğıtta yan yana duran çizgiler kıyaslar. Şeridi masaya serip ayakta bak; bütün filmi tek bakışta görürsün.

Kısaltmadan sonra kümeye bak. İşine kadar küçültülen sahneler çoğu zaman aynı boya iner. Kısaltma turundan çıkan her taslağın şeridine bir kez bak. Tek tek temiz olan sahneler birlikte tekdüze olabilir.

Kümeyi yeni sözlerle doldurma. Çıkan satırlar bir işe yaramadıkları için çıktı. Onun yerine kümenin içindeki bir sahnenin var olan anını aksiyon satırlarıyla aç. En uygun aday çoğu zaman sözsüz bir sahnedir.

Süreyi aksiyon satırıyla yaz. Tek satırlık eylem bir an sürer. Aynı eylemi küçük adımlara bölersen okurun gözü her adımda durur. Süre böylece kamera komutu yazmadan sayfaya geçer.

Dönüşlerin arasını ölç. İki dönüş yarım sayfa arayla geliyorsa ikincisi birincisini yutabilir. Araya sözsüz bir ara koy. O arada seyirci ilk dönüşün kişide bıraktığını görmeli.

Mavi noktaların arkasına boş bir sahne koy. Bilgi yoğun bir sahneden sonra seyircinin yeni bir şey öğrenmediği bir sahne onun yerleşmesine izin verir. Açıklayan bir satır eklemekten çoğu zaman daha iyi iş görür.

Her yavaş sahnenin kredisini bul. Sahneye hangi soruyla girildiğini yaz. Bulamıyorsan sahnenin yavaşlığı ödenmemiştir. Ya sahne kısalır ya da önüne o soruyu kuran bir an konur.

Filmin saatini görünür tut. Seyircinin bildiği bir son tarih, yavaş sahnelerin hepsine kredi verir. Biriken koliler gibi bir nesne bu saati sözsüz gösterir.

Tekrarı ikiye ayır. Seyirci hareketi öğrendiyse tekrar kısalabilir. Fark bir ayrıntıdaysa tekrar aynı uzunlukta kalmalı. Kısaltılmış bir tekrarda seyirci farkı aramaz.

Hatların aralığını say. İki zaman hattı varsa geçişlerin aralığını şeritte boya. Finale doğru sıklaşmıyorsa hatlar birbirine yaklaşmıyordur. Hatların son buluşmasını bir kesmeye değil bir nesneye bırakmak da mümkün.

Doruktan önce bir durgunluk bırak. Hızlanan bir dizi doruğa düz bir çizgiyle varırsa doruk da aynı hızda geçer. Bir yavaş sahne doruğa zemin olur. Bu sahneyi hızı bozuyor diye kesme isteği güçlüdür; direnmek gerekir.

Durgunluğu yüze ver. Son yavaş sahnede seyirci kişinin yüzünü görsün. Doruğun gürültüsünde o yüze yer kalmayacak. Kararı seyirci bir gece önce okumuş olur.

Sondan sonra olay ekleme. Sindirme süresine giren yeni bir olay, seyircinin içine yerleştirdiği şeyi böler. Güzel bir fikir bile olsa kesilenler dosyasına yazılır.

Sindirme süresini sözsüz yaz. Arabadaki birkaç satır konuşma taşımıyor. Konuşma başlarsa sahne yeniden ilerlemeye başlar. Bilinen bir görüntünün dönüşü ise süreyi doldurabilir.

Şeridi teslimden önce sakla. Bir sonraki turda notlar gelecek. O zaman nereye dokunduğunu şeritte yeniden görürsün. Bir notun tempoyu nasıl değiştireceğini önceden ölçebilirsin.

Şeridi bir başkasına da göster. Kendi şeridini okuyan yazar desenleri bilerek görür. Bir başkası kümeyi ya da sıkışan dönüşü ilk bakışta gösterebilir.

Hızı tek bir sahnede arama. Yavaş görünen sahne çoğu zaman suçlu değildir. Önündeki ve arkasındaki sahnelerin boyuna da bak.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Tempo bir sahnenin değil, art arda gelen sahnelerin özelliğidir.
• Tempo turu revizyonun sonuna kalır, çünkü her tur tempoyu değiştirir.
• Boy kümesi, kısaltmadan sonra aynı boya inen sahnelerin tekdüze adımıdır.
• Süre aksiyon satırıyla yazılır.
• Dönüm sıkışması bir dönüşün etkisini ötekine yedirir.
• Bilgi yoğun bir sahnenin arkasında bilgi taşımayan bir sahne seyirciyi yerleştirir.
• Yavaş sahne bir beklenti kredisiyle ayakta durur.
• Öğrenilen tekrar kısalabilir; farkı taşıyan tekrar aynı uzunlukta kalır.
• Hat sıklaşması iki zaman hattını finale doğru birbirine yaklaştırır.
• Son durgunluk doruğa zemin olur.
• Sindirme süresinde yeni bir olay olmaz; bilinen bir görüntü dönebilir.
• Tempo duyguyla değil, sayfadaki izlerle ölçülür.
• Burcu'nun denemesi: tebeşir yılı ve final uzadı, araya bir yürüyüş girdi, tanınan bir hareket kısaldı.

Sonraki derse köprü

Şerit rulo hâlinde dolapta. Taslak artık Burcu'nun masasında kalmayacak. Ayça onu bir kez okumuştu, bir arkadaş gözüyle. Atölyede Emre ile Selim her sahneyi tartıştı. Nermin Hanım başka bir yerden bakıyor. Yapımcı ise taslağı ilk kez bütün olarak görecek. Henüz masada olmayan okurlar da var. Bir arkadaşın «burada sıkıldım» notu ile bir yapımcının notu aynı ağırlıkta mı? Kim neyi okur, kimin notu nereye dokunur? Sıradaki ders bunu soruyor: geri bildirim türleri.