Tekrar

Açılış sahnesi

Nermin Hanım üç sayfayı yan yana koymuş. Üçü de kardeşlerin konuştuğu sahneler. Birincisi kantinde. İkincisi hastanede, akşam nöbet devredilirken. Üçüncüsü evde, bir sabah.

Emre üç sahneyi sesli okuyor. Kantinde Murat işten söz ediyor. Bir toplantı, bir müdür, bir proje. Kadir susuyor. Akşam devrinde Murat yine işten söz ediyor. İzin günleri, bir müşteri, bir telefon. Kadir susuyor. Evde Murat yine işten söz ediyor. Kadir yine susuyor.

Meltem gülüyor. Aynı sahneyi üç kez yazmışsın, diyor. Emre itiraz ediyor. Bilerek, diyor. Kardeşler aynı yerde sıkışmış. Murat hep işine kaçıyor, Kadir hep susuyor. Tekrar onların durumunu anlatıyor.

Nermin Hanım başını sallıyor. Doğru, diyor. Ama tekrar ancak her seferinde bir şey değiştiğinde bir durumu anlatır. Hiçbir şey değişmiyorsa, seyirci üçüncüsünde sahnenin durumunu değil, yazarın yorgunluğunu görür.

Sonra sayfaları tek tek işaretliyor. Birincisi kalsın, diyor. Bu tekrarın kurulduğu yer. İkincisinde bir şey artsın. Üçüncüsünde bir şey tersine dönsün.

Emre üçüncü sahneyi yeniden yazıyor. Evde, fotoğraf açıldıktan sonra bir sabah. Murat yine işten söz etmeye başlıyor. Kadir bu kez susmuyor. "Kal," diyor. Tek kelime. Murat susuyor. Güç dengesi bir cümleyle yer değiştiriyor.

Bir tekrar ancak her yinelemede bir şey artırıyor, değiştiriyor ya da tersine çeviriyorsa anlam taşır; değişmeyen tekrar seyirciye bir kusur gibi gelir.

Bu derste ne olacak

Bu derste bir senaryodaki istenmeyen tekrarları bulmayı ve onları dönüştürmeyi inceleyeceğiz. Aynı tartışmayı, aynı bilgiyi, aynı engeli, aynı duygusal tepkiyi, aynı sahne yapısını ve aynı çözüm yöntemini göreceğiz. Tekrarı dönüştürmenin yollarına bakacağız: yoğunluğu artırmak, sonucu değiştirmek, güç dengesini tersine çevirmek, yeni bilgi eklemek, tekrarı bilinçli bir motif olarak kullanmak ve gerektiğinde sahneleri birleştirmek ya da çıkarmak. Nöbet'teki üç kardeş konuşmasını bu araçlarla yeniden yazacağız ve taslaktaki öteki tekrarları da tek tek avlayacağız. Ardından beş filmde tekrarı okuyacağız; kimi yerde bir zayıflık, kimi yerde filmin en güçlü aracı. Bir gece boyu süren bir evlilik kavgasından, bir karakolun fotoğraf köşesine kadar.

Sıfır noktası

Sözlükteki tekrar sahnesi, önceden görülmüş bir durumu hiçbir yenilik katmadan yeniden sahneleyen bölümdü. Sözlükteki tekrar bütçesi, bir tekrarın metinde kaç kez görünebileceğiydi ve üçüncüden sonra ya bozulmalı ya da anlam değiştirmeliydi. Sözlükteki engel tekrarı, aynı türden ve aynı yöntemle aşılan engellerin art arda gelmesiydi. Sözlükteki biçimsel tekrar ise aynı mekânın ya da eylemin bilerek yinelenmesiydi ve her yinelemedeki küçük fark anlamı taşıyordu.

Tekrar iki yüzlü bir araç. Bir yanda ritim, motif, alışkanlık ve karakter kuruyor. Öbür yanda hikâyeyi yerinde saydırıyor. Fark, tekrarın bilinçli olup olmadığında ve her tekrarda neyin değiştiğinde.

Taslaklarda istenmeyen tekrarlar çoğu zaman gizlenir. Yazar aynı tartışmayı üç ayrı sahnede yazar, çünkü her seferinde karakterlerin durumunu yeniden kurmak ister. Aynı bilgiyi üç karaktere söyletir, çünkü seyircinin kaçırmasından korkar. Aynı engeli üç kez koyar, çünkü engelin gücünü göstermek ister. Her birinin bir gerekçesi vardır. Ama seyirci bir kez anladığı şeyi ikinci kez aynı biçimde görmek istemez.

Tekrarın altı türü var. Aynı tartışma, aynı bilgi, aynı engel, aynı duygusal tepki, aynı sahne yapısı ve aynı çözüm yöntemi. Her biri başka bir yerden sızar, ama hepsinin çaresi aynı sorudan başlar: bu tekrarda ne değişiyor?

Emre'nin üç kardeş konuşması bir tartışma tekrarıydı. Emre bunu bilinçli kurmuştu, ama dönüştürmemişti. Tekrar bir durumu anlatıyordu, ama durumun değiştiğini anlatmıyordu.

Tekrarı dönüştürmenin altı yolu var. Yoğunluğu artırmak: aynı şey daha sert, daha yüksek, daha acil gelir. Sonucu değiştirmek: aynı başlangıç başka bir sona varır. Güç dengesini tersine çevirmek: aynı sahnede kazanan kaybeder. Yeni bilgi eklemek: aynı an bir ayrıntıyla başka bir anlama kayar. Bilinçli bir motif yapmak: tekrar bir anlam taşıyıcısına dönüşür. Ve birleştirmek ya da çıkarmak: aynı işi yapan sahneler toplanır ya da silinir.

Mekanizma

Türler

Nöbet'in üç kardeş konuşması bir tartışma tekrarıydı. Murat işini anlatıyor, Kadir ses çıkarmıyor, sahne kapanıyor. Üç kez aynı pozisyon, aynı sonuç. Emre birinciyi olduğu gibi bırakıyor. İkincisini akşam devrine, Murat'ın iki bardak çay getirdiği ana birleştiriyor. Murat bu kez izninin bittiğini söylüyor ve sesini biraz yükseltiyor. Kadir yine susuyor, ama çayı almıyor. Yoğunluk artmış, susuş bir reddetmeye dönüşmüş.

Emre'nin taslağında Serkan'ın "günler" uyarısı üç kez söyleniyordu. Serkan Murat'a söylüyor, Murat bir telefonda birine söylüyor, Figen bir koridorda Kadir'e ima ediyor. Seyirci notun ne dediğini zaten biliyordu. Emre ikinci ve üçüncü tekrarı çıkarıyor. Bilgi yalnızca notta kalıyor ve not bir sır olarak ağırlaşıyor.

Kadir'in her tartışmada susması bir tepki tekrarı. Susmak Kadir'in karakteri, ama her susuş aynı olursa Kadir bir heykele dönüşür. Emre susuşları ayırıyor. Kantinde Kadir susuyor ve bakışını kaçırıyor. Akşam devrinde susuyor ve çayı reddediyor. Evde ise susmuyor. Aynı karakter, aynı tepkinin üç ayrı tonunu taşıyor ve sonunda o tepkiyi kırıyor.

Yapı ve çözüm

Emre'nin hastane sahnelerinin çoğu aynı iskeletle açılıyordu. Kadir bir kapıdan giriyor, bir sandalyeye oturuyor, bir şey duyuyor, sahne kararıyor. Emre iskeleti kırıyor. Bir gece sahneyi ortasından, Kadir zaten oturmuşken açıyor. Bir başka gece sahneyi Kadir'in kapıdan çıkışıyla bitiriyor. Aynı mekân, farklı biçimler.

Kadir'in çözüm yöntemi kaçmak. Serkan'dan kaçıyor, Murat'ın sorusundan kaçıyor, babasının çekmecesinden bir sabah daha kaçıyor. Bu tekrar bir karakter alışkanlığı ve bilinçli. Ama filmin sonunda kırılmak zorunda. Evde Kadir çekmeceyi açıyor. Ertesi sabah Murat'a "Kal" diyor. Son gece yeşil çıkış levhasına bakıyor, ama yürümüyor. Çözüm tekrarı, kırıldığı yerde bir dönüm noktasına dönüşüyor.

Dönüştürme

Üçüncü kardeş konuşması bir güç çevrilmesi. İlk iki sahnede konuşan Murat, susan Kadir'di. Üçüncüsünde Kadir konuşuyor, Murat susuyor. Tek bir kelime, "Kal", bütün dengeyi değiştiriyor. Ve bu kelimenin sonucu da var: ertesi gün Murat'ın telefonu çalıyor ve Murat "birkaç gün daha" diyor. Tekrarın dönüşümü, bir sonraki olayın sebebine dönüşüyor.

Emre'nin ikinci kardeş konuşması ayrı bir sahneydi. Akşam devrindeki çay ise başka bir sahneydi. İkisini birleştirince hem tartışma tekrarı azaldı hem de çay sahnesi bir içerik kazandı. Sözlükteki artan güçlükle tekrar, aynı tema sorusunun her seferinde daha zor koşullarda sorulmasıydı. Nöbet'in üç kardeş konuşması artık bu ilkeyi izliyor: aynı soru, artan baskı, sonunda tersine dönen bir cevap.

Tekrarın bir de bilinçli, motif olarak kullanımı var. Nöbet'te çay bir motif. İlk gece yok, kantinde fişler, akşam devrinde reddedilen bardak, kabul edilen bardak, evde kardeşlerin çayı, finalde üç bardak. Aynı nesne, her seferinde başka bir ilişkiyi taşıyor. Bu tekrar kusur değil, filmin omurgası.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Tekrarları bir listeye dök. Senaryonda tekrar eden tartışmaları, bilgileri, engelleri, tepkileri, sahne yapılarını ve çözümleri ayrı ayrı yaz.

Her tekrarda bir şey değiştir. Yoğunluk, sonuç, güç dengesi ya da bilgi. Hiçbir şey değişmiyorsa tekrar bir kusurdur.

Üç kuralını kullan. Birinci tekrar kurar, ikinci tekrar yoğunlaştırır, üçüncü tekrar kırar.

Bilgiyi bir kez ver. Seyirci bir şeyi anladıysa, onu bir başka karakterin ağzından yeniden duymak istemez.

Tepkiyi tonlara ayır. Karakterin karakteristik tepkisi aynı kalabilir, ama her seferinde başka bir renk taşımalıdır.

Sahne iskeletini kır. Benzer sahneleri farklı noktalardan aç, farklı noktalarda kapat.

Çözüm tekrarını bir dönüm noktasına bağla. Karakter hep aynı yöntemle çözüyorsa, o yöntemin kırıldığı an filmin en önemli anlarından biri olabilir.

Güç dengesini son tekrarda çevir. Seyirci aynı sahneyi gördüğünü sanırken tek bir söz, beklenmedik bir el hareketi, uzayan bir susuş dengeyi tersine çevirsin.

Aynı işi yapan sahneleri birleştir. İki sahne aynı şeyi anlatıyorsa, birini çıkar ya da ikisini tek bir sahnede topla.

Bilinçli tekrarı bir motif yap. Bir eşya, bir söz, bir jest her yinelemede başka bir ilişkiyi taşırsa, tekrar filmin omurgasına dönüşür.

Tekrarın sonucunu bir sonraki olaya bağla. Dönüştürülmüş bir tekrar, hikâyede yeni bir olayın sebebi olmalı.

Tekrarı bir sayaçla izle. Her tekrarın kaçıncı olduğunu yaz. Üçüncüden sonra hâlâ değişmeyen bir tekrar varsa, orada dur.

Tekrarın bedelini karaktere ödet. Aynı hatayı tekrar eden karakter, her seferinde biraz daha fazla şey kaybetmeli.

Motifi erken kur. Bilinçli bir motif, filmin ilk dakikalarında bir kez görünmeli ki seyirci sonraki yinelemeleri tanısın.

Tekrarı karakterler arasında dağıt. Aynı jest ya da aynı cümle iki ayrı karakterde görünürse, tekrar bir kişiden bir ilişkiye dönüşür.

Tekrarı seyircinin beklentisiyle oynat. Seyirci üçüncü tekrarda aynı sonucu beklerken, sonucu değiştir. Beklenti ne kadar güçlü kurulduysa, kırılma o kadar çarpıcı olur.

Mekânı değiştir, tekrarı koru. Aynı tartışmayı başka bir mekâna taşımak, ona yeni bir renk katabilir. Kantin, hastane odası, mutfak: aynı konuşma, üç ayrı dünya.

Tekrarın sonuncusunu en kısa yaz. Seyirci üçüncüsünde neyin tekrar ettiğini bildiği için sahneyi kısaltabilirsin. Kısalık, değişimi daha keskin gösterir.

Aynı kelimeyi taşıyan sahneleri işaretle. Bir karakterin aynı cümleyi birkaç sahnede kurduğunu fark ettiğinde, ya o cümleyi bir motif yap ya da ötekileri sil.

Çıkarmaktan korkma. Bazen en iyi dönüşüm, tekrarın kendisini silmektir. Kalan sahne daha güçlü olur.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Tekrar bir ritim ve motif aracıdır, ama değişmeyen tekrar bir kusurdur.
• Tekrarın altı türü vardır: tartışma, bilgi, engel, tepki, yapı ve çözüm.
• Her tekrarda bir şey artmalı, değişmeli ya da tersine dönmelidir.
• Birinci tekrar kurar, ikinci yoğunlaştırır, üçüncü kırar.
• Bilgi tekrarı seyirciye güvensizlik mesajı verir.
• Tepki tekrarı karakteri tek renge indirger.
• Çözüm tekrarının kırıldığı an bir dönüm noktası olabilir.
• Güç çevrilmesi son tekrarda dengeyi tersine çevirir.
• Aynı işi yapan sahneler birleştirilebilir ya da çıkarılabilir.
• Motif, her yinelemede anlam değiştiren bilinçli tekrardır.
• Tekrar eden hata, her seferinde daha pahalıya gelmelidir.
• Motif filmin başında bir kez kurulmalıdır.
• Tekrar karakterler arasında dağıtıldığında bir ilişkiye dönüşür.

Sonraki derse köprü

Emre üç kardeş konuşmasını yeniden yazdıktan sonra Meltem taslağın ortasına dönüyor. Hazırlık haftası, diyor. Orada bir şey eksik. Kardeşler evi hazırlıyor, kuzen yolda, Figen bir yerde, Serkan başka bir yerde. Kadir ne istiyor, orada kayboluyor. Film o hafta boyunca birçok yöne dağılıyor. Nermin Hanım ortanın kendi doruğunu sorguluyor. Emre hazırlık haftasının kartlarını yeniden dağıtıyor. Sonraki ders dağınık orta bölümü inceliyor.