Taslak sırasında yapı değişikliği

Açılış sahnesi

Taslağın dördüncü haftası, pazartesi akşamı. Burcu atölyeye panodan sökülmüş tek bir kartla geliyor. Kartı masaya koyup avucunu üstüne bastırıyor, sanki rüzgâr alacakmış gibi.

«Bu sabah bir sahne yazdım,» diyor. «İçinde hiçbir kartta olmayan biri var.»

Sahneyi okuyor. Ceren, kilit asılı kapının dibindeki sekiye ilişmiş. Selahattin tavlasını kurmuş, zarları avucunda ısıtıyor. Küçük bir kız ona bir bardak çay getiriyor: torunu Hümeyra. Ceren kapının yanındaki taşta, yağmurun yarısını sildiği tebeşir izini gösteriyor. «Burada ne yazıyor?»

Hümeyra omuz silkiyor. «Okunmaz. Gidenin adı okunmaz.» Sonra dönüp dedesinin pullarını diziyor.

Emre ıslık çalıyor. «Kural çocuğa da geçmiş.»

«Beni korkutan o değil.» Burcu kartı çeviriyor, arkasına üç satır karalamış. «Ceren bu sahneden sonra büyükannesini götürmek istemiyor. Adı öğrenmek istiyor. Yazdığım bütün sahneler ise öbür Ceren'le dolu. Baştan mı başlasam?»

Selim kalemini bırakıyor. «Hangi baştan?»

Nermin Hanım kartı panoya değil, masanın ortasına koyuyor. «Önce şunu söyle. Bu kız kalacak mı?»

Burcu bir süre susuyor. «Bilmiyorum. Ama Ceren artık aynı kız değil.»

Taslağın ortasında değişen yapı önce planda ve bir günlükte düzeltilir; yazılmış sayfalar beklerken taslak yeni hâliyle ileri yürür.

Bu derste ne olacak

Burcu'nun kartını ve arkasındaki üç satırı açacağız. Planda olmayan bir kişinin sayfaya nasıl girdiğini, yanında hangi yeni temayı getirdiğini izleyeceğiz. Ceren'in amacının nerede ve neden değiştiğine bakacağız. Bu değişikliğin, çoktan yazılmış son sahneyi nasıl yerinden oynattığını göreceğiz. Sonra Burcu'nun panoyu yalnız bu sabahtan ileriye doğru güncellemesini izleyeceğiz. Eski sayfalara neden dokunmadığını tartacağız. Emre'nin önerdiği yeni sonu da masaya koyacağız. Bir değişiklik günlüğü açıp her değişikliğin ardından gelen etkileri satır satır kaydedeceğiz. Filmler Chicago'da bir aile evinden, Yeni Zelandalı bir gazetecinin masasından, bir bodrum katı ofisinden, boşalmış bir New York'tan ve Hong Kong'un gece sokaklarından gelecek.

Sıfır noktası

Plan ne kadar özenle kurulursa kurulsun, taslak onu bir yerde sınar. Kişiler sayfada konuşmaya başlayınca kartta yazmayan şeyler söyler. Bazen bu küçük bir kaymadır: bir replik, bir jest, bir sahnenin uzunluğu. Bunlar yeniden yazımda düzeltilir. Bazen de değişiklik haritanın kendisine dokunur.

Haritayı değiştiren değişiklikler birkaç biçimde gelir. Planda olmayan bir kişi sayfaya girer ve gitmek istemez. Sahnelerin arasından beklenmedik bir tema yükselir. Bir kişinin peşinden gittiği şey yön değiştirir. Ya da bütün bunların toplamı, önceden düşünülmüş sonu başka bir yere iter. Bunlar yapı değişikliğidir. Tek bir sahneyi değil, sahnelerin birbirine bağlandığı ağı ilgilendirirler.

Böyle bir değişiklik taslağın ortasında gelince yazar iki tuzağın arasında kalır. Birincisi geri dönmektir. Yazar ilk sayfaya döner, her şeyi yeni yapıya göre baştan yazar. Taslak tutarlı hâle gelir, ama bir türlü bitmez. Bir sonraki değişiklik geldiğinde yazar yine başa döner.

İkinci tuzak görmezden gelmektir. Yazar değişikliği fark eder, ama kartlara sadık kalır. Taslak biter, ama içinde yaşamayı bırakmış bir filmi anlatır. Sayfa başka bir yöne yürümek istemiştir, yazar onu eski yola geri sürükler.

Üçüncü bir yol var. Yazar değişikliği planda hemen işler. Yazılmış sayfaları olduğu gibi bırakır, yalnız işaretler. Ne değiştiğini bir günlüğe yazar. Sonra taslağa yeni yapıyla devam eder. Taslak bir süre iki filmin birleşimi olur: ilk yarısı bir filmi, ikinci yarısı başka bir filmi anlatır. Bu kusur değil, ilk taslağın doğası. Uyumsuzluk yeniden yazımın gündemine dönüşür.

Bu yolun bir koşulu var: değişiklik bir deneme olarak alınır. Yazar onu karar sanmaz. Taslağın kalanı değişikliği sınar. Taşıyorsa kalır, taşımıyorsa günlükte bir satır olarak geride kalır. Deneme olarak alınan değişiklik yazarı da rahatlatır. Yanlış çıkarsa kaybedilen şey bir haftalık yeniden yazım değil, birkaç kart olur.

Burcu bu yolun başında duruyor. Taslağın dördüncü haftasında, sekansların ortasında, bir kız çocuğu sayfaya girdi. Burcu'nun önündeki soru yalnız Hümeyra değil. Değişikliğe nasıl bakacak, onu nereye yazacak, hangi sayfaya ne zaman dönecek?

Mekanizma

Sayfadan çıkan kız

Hümeyra bir zorunluluktan doğdu. Selahattin'in tavla sahnesinde biri çay getirmeliydi. Burcu oraya yetişkin bir köylü yazacaktı, eli bir çocuk yazdı. Çocuk Ceren'in sorusunu duydu ve cevap verdi.

Davetsiz kişinin ilk sınavı sevimliliği değil, işidir. Burcu bunu soruyor: Hümeyra başka hiçbir kişinin yapmadığı ne yapıyor? Cevap masada hemen beliriyor. Köyde gidenin adı anılmaz; bunu yaşlılar bilir, yaşlılar uygular. Hümeyra ise kuralı bir çocuk oyunu gibi tekrarlıyor. Üstelik kelimesini değiştirerek: «anılmaz» yerine «okunmaz». Kural bir kuşaktan ötekine geçerken biçim değiştiriyor.

Burcu kızı panoya alıyor, ama bir koşulla. Beyaz bir kart yazıyor, köşesine kurşun kalemle «deneme» notu düşüyor. Hümeyra bir sonraki sekansta yeniden görünecek. O sahnede de bir iş yapmazsa taslaktan çıkacak.

Kuralın yeni yüzü

Hümeyra'nın tek repliği Burcu'nun ezberlediği soruyu da kımıldatıyor. Filmin tematik sorusu belliydi: adı anılmayan biri gerçekten gitmiş midir? Şimdi o sorunun altından bir ikincisi çıkıyor: susmayı kim kime öğretir?

Bu tema Burcu'nun bir eski sorununa da dokunuyor. Taslağın arkasındaki sorun sayfasında bir satır vardı: köyün sakladığı sanılan şey, aslında unutmaya çalıştığı şey. Hümeyra o satırı somutlaştırıyor. Köy bir sırrı korumuyor, bir alışkanlığı aktarıyor.

Burcu yeni soruyu eskisinin yerine yazmıyor. Kurşun kalemle, eski sorunun altına ekliyor. Yeni tema taslağın kalanında sınanacak. Sahneler onu beslemezse kurşun kalem bir silgiyle kalkar.

Ceren'in yeni yolu

Ceren'in kayması bu sabah başlamadı. İlk haftadan beri soru soruyordu. Selahattin'e, sekide oturan öteki adamlara, köyün bakkalına. Burcu kenara bir not düşmüştü: Ceren soruyor, nereye kadar? Hümeyra'nın cevabı o kaymayı bir eşiğe getirdi.

Burcu Ceren'in kartını panodan indiriyor. «Götürmek ister» satırı kalıyor, ama altına bir satır daha giriyor: yıkımdan önce adı öğrenmek. Ceren hâlâ büyükannesini götürmek için gelmiş bir kız. Ama dördüncü sekanstan sonra bir şeyi daha istiyor.

Selim hemen bir tehlikeyi gösteriyor. «Adı bulursa sonra ne olduğunu sormaz mı?» Burcu karta bir satır daha ekliyor: adı arar, akıbeti aramaz. Raşit'e ne olduğu filmde açık kalacak. Ceren o kapıya yaklaşırsa Burcu onu yeniden yazımda geri çekecek.

Yerinden oynayan son

Son mektup çoktan yazıldı. Nüzhet mutfak masasında, sesi ilk kez duyuluyor. Ceren mektubu okurken adın ters dönmüş harfini tanıyor. Bu sahne iki kadının aynı hatırayı paylaştığı an olarak yazılmıştı.

Şimdi aynı sahnenin anlamı kayıyor. Ceren adı arıyorsa mektup bir cevaba dönüşüyor. Emre bir aday daha ortaya atıyor: yıkımdan sonra Ceren cebinden bir tebeşir çıkarıp adı bir taşa kendisi yazar. Selim itiraz ediyor. O son filmi bir devir teslime çevirir, fazla düzgün kapanır.

Burcu ne mektubu yeniden yazıyor ne de Emre'nin adayını seçiyor. İkisini de günlüğe yazıyor: eski son, aday son. Karar, son sayfaya varıldığında verilecek.

Pano yalnız ileriye

Burcu panonun önünde. Bugünkü kartın solunda yazılmış sahneler, sağında yazılacaklar duruyor.

Sağdaki kartlar değişiyor. Ceren'in bütün kartlarında yeni amaç yazılıyor. Hümeyra'nın beyaz kartı iki yere iğneleniyor. Step outline yalnız dördüncü sekanstan itibaren yeniden düzenleniyor.

Soldaki kartlara ise yalnız kırmızı bir nokta yapıştırılıyor. Nokta, o sahnenin artık yeni yapıyla uyuşmadığını söylüyor. Ceren'in köye vardığı sahne bir nokta alıyor. Büyükannesinin eşyalarını kutulara koyduğu sahne de. Sahneler yerinde kalıyor, tek satırları bile değişmiyor.

Emre itiraz ediyor. «İlk sekansa Ceren'in merakını ekmek bir öğleden sonra sürer.» Nermin Hanım soruyor: «Değişiklik bir hafta sonra geri dönerse?» Hümeyra hâlâ bir deneme, Ceren'in yeni amacı da öyle. Bir öğleden sonra geri dönmeye harcanırsa ileriye yazılacak sahne o gün yazılmaz. Üstelik Burcu Ceren'in merakını nereye ekeceğini henüz bilmiyor. Bunu ancak merakın nereye vardığını görünce bilecek.

Değişiklik günlüğü

Burcu klasörün en önüne boş bir sayfa açıyor. Sorun sayfası taslağın arkasında duruyordu; bu sayfa önde duracak.

Burcu'nun ilk satırı şöyle duruyor:

Pazartesi. Hümeyra girdi, Selahattin'in torunu. Neden: kuralı bir çocuğun ağzında duymak. Durum: deneme. Etki: tavla sahnesi değişti, ilk sekansa dokunulmadı.

İkinci satır Ceren'in amacını, üçüncüsü iki son adayını yazıyor. Sayfanın sağında bir sütun daha var: nereye gitti? Yeni yapıda yeri kalmayan sahneler orada izlenecek. Burcu her satırı kısa tutuyor. Yeniden yazıma oturduğunda bu sayfa ona gündem olacak.

Zincirleme etki

Değişikliği yazmak yetmiyor. Bir değişikliğin hangi başka yerlere dokunduğu da kayda girmeli.

Burcu Ceren'in yeni amacından başlayıp ipi çekiyor. Selahattin'in «O gitti, kızım» cevabı artık bir zincirin ilk halkası. Nüzhet'in «Yıkımı göreyim, sonra» ertelemesi Ceren'e kalmak için ikinci bir neden veriyor. Tebeşir izine bakılan sahne, bir arayışın ilk ipucuna dönüşüyor. Bir halka da tehlikeli: adı arayan bir kız seyirciye bir çözüm vaat edebilir. Burcu bu riski de günlüğe ekliyor. Hiçbirini bu hafta düzeltmiyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Değişikliği büyüklüğüne göre ayır. Replik ve jest düzeyindeki kaymaları kenar notuna yaz, geç. Yalnız kişiyi, temayı, amacı ya da sonu değiştirenleri günlüğe al. Günlük küçük düzeltmelerle dolarsa büyük değişiklikler aralarında kaybolur.

Değişikliğin zamanlamasına kuşkuyla bak. Büyük bir yapı fikri bazen zor bir sahnenin hemen önünde gelir. Yazar o sahneyi yazmak yerine haritayı yeniden çizer. Kendine sor: sıradaki kart hangisi? Değişiklik ondan kaçmanın yolu olabilir. Burcu'nun sıradaki ağır kartı gidiş gecesi; Hümeyra'yı kabul etmeden önce bunu da günlüğe not ediyor.

Davetsiz kişiye bir iş ver ya da bir tarih. Sayfaya giren kişi ya bir işi taşır ya da bir sonraki sekansta sınanır. «Deneme» notunun yanına sınama yerini yaz. Tarihi olmayan deneme kalıcı olur.

Yeni temayı eski sorunun altına yaz. Beliren temayı ana sorunun yerine koymak için acele etme. Önce altına ekle. Taslağın kalanı ikisinden hangisinin daha çok sahne taşıdığını gösterecek.

Kabul ettiğin sapmanın sınırını da yaz. Ceren adı arar, akıbeti aramaz. Bir kişiye yeni bir amaç verdiğinde, o amacın nerede duracağını da kartına yaz. Sınırsız amaç hikâyeyi istemediğin bir cevaba sürükler.

Eski amacı silme, üstüne yaz. Kişi yeni bir şey istemeye başladığında eskisi çoğu zaman ortadan kalkmaz. İki istek bir arada durursa kişi kalınlaşır. Ceren hem götürmek hem öğrenmek istiyor; çatışma onun içinde de başladı.

Yazılmış sonu yeniden yazma, karşısına bir aday koy. Final kayınca yeni sonu hemen yazmaya kalkma. Eski sonu bırak, adayı günlüğe ekle. İkisi taslağın sonunda yarışsın.

Panoyu bugünden ikiye böl. Bugünkü kartın solu dondurulmuş bölge, sağı çalışma bölgesi. Solda yalnız işaret, sağda yeniden yazım. Bu ayrım panoda görünür olursa geri dönme isteği de görünür olur.

İşaretin bir rengi olsun. Kırmızı nokta, eski sayfanın yeni yapıyla uyuşmadığını söyler. Başka hiçbir anlamı olmasın. Yeniden yazımda kırmızı noktaları saymak, işin büyüklüğünü sana bir bakışta gösterir.

Günlüğü yazmadan panoya dokunma. Önce satırı yaz, sonra kartı değiştir. Ters sırada yapılırsa neden değiştirdiğin bir hafta sonra hatırlanmaz.

Her satıra bir durum yaz. «Deneme» ve «karar» iki ayrı şeydir. Deneme geri alınabilir, karar ise yeniden yazımda uygulanır. Durumu yazılmamış bir değişiklik sonunda kendiliğinden karara döner.

Zinciri bir kez, sonuna kadar çek. Değişikliği yazdığın gün, onun dokunduğu her sahneyi ve kurulumu listele. Bir hafta sonra zincirin yarısını unutursun. Halkaları düzeltme, yalnız say.

Riskli halkayı ayrıca işaretle. Bazı etkiler hikâyeyi istemediği bir vaade iter. Adı arayan bir kız seyirciye bir çözüm sözü verebilir. Böyle halkaları günlükte ayrı bir işaretle göster.

Değişikliği geri almayı da kaydet. Bir deneme başarısız olursa günlüğe «geri alındı» yaz ve nedenini ekle. Geri alınan değişiklik de bir bilgidir. Aynı fikre üç hafta sonra yeniden kapılmanı önler.

Günlüğü yeniden yazımın ilk sayfası say. İkinci taslağa oturduğunda ilk okuyacağın şey senaryo değil, günlük olsun. Kırmızı noktalar ve günlük satırları birlikte bir iş listesine döner.

Ekip planı okuyorsa haber ver. Jale Hanım mekân arıyorsa Hümeyra'nın tavla sahnesi onun listesini değiştirebilir. Değişikliği karta işlediğin gün, o kartı okuyan kişiye de tek satırla bildir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Yapı değişikliği tek bir sahneyi değil, sahnelerin bağlandığı ağı etkiler.
• Taslak ortasında iki tuzak vardır: baştan yazmak ve görmezden gelmek.
• Davetsiz kişi sevimliliğiyle değil, taşıdığı işle sınanır.
• Beliren tema eski sorunun yerine değil, önce altına yazılır.
• Kabul edilen sapma kişinin yeni amacı olur; sınırı da kartta yazar.
• Final kayınca yazılmış son silinmez, yanına bir aday konur.
• İleriye dönük güncelleme planı yalnız bugünden sonrası için değiştirir; eski kartlar işaretlenir.
• Değişiklik günlüğü ne değiştiğini, nedenini ve durumunu tarihle kaydeder.
• Zincirleme etki değişikliğin yapıldığı gün listelenir, düzeltmesi yeniden yazıma kalır.
• Her değişiklik önce bir denemedir; durumu günlükte yazar ve geri alınabilir.
• Kesilecek malzeme silinmez, yeri günlüğe yazılır.

Sonraki derse köprü

Burcu panoyu ileriye doğru dizdi, günlüğün ilk sayfası doldu. Sıradaki kart gençlik hattının en ağır sahnesi: Raşit'in yağhaneden çıktığı gece. Romanda Nüzhet o geceyi iki farklı biçimde anlatıyor. Hangisi perdeye çıkacak? Burcu sabah sekizde kartı okuyor, ama sahne başlığının altına tek bir satır gelmiyor. Bilmediği şey bir olay mı, yoksa Nüzhet'in o gece ne istediği mi? Sayfa böyle beklerken ne yapılır? Sıradaki ders bu durumu adlandırıyor: yaratıcı tıkanıklık.