Alt türler

Açılış sahnesi

Emre'nin taslağı bu kez ince. On iki sayfa, kenarları temiz. İlk sayfada gece, körfez, son vapur karşı kıyıya yanaşıyor. Arka salonda bir adam pencereye yaslanmış oturuyor. Kalkmıyor. Adı İlyas.

Burcu sayfaları okurken kalemiyle kenara küçük işaretler koyuyor. Dördüncü sayfada durup başını kaldırıyor. "Bunu kimin yanında izliyorum?" diye soruyor.

"Komiser Gonca'nın," diyor Emre. "İskeleye o geliyor."

"İkinci sayfada iskelede değil ama. Kaptan köşkündeyiz. Üçüncü sayfada salonda inmeyen bir yolcu var, yüzü görünmüyor. Beşinci sayfada Tamer turnike kayıtlarını istiyor."

Selim gülüyor. "Dört ayrı kamera var," diyor. "Biri katilin peşinde, biri kurbanın, biri polisin, biri vapur şirketinin."

Emre itiraz etmiyor. Sayfaları kendi önüne çekip yeniden diziyor. Nermin Hanım tahtaya bir vapur çiziyor, kabaca, iki baca ve bir arka salon. Vapurun etrafına dört ok koyuyor. Okların ucuna birer kelime yazıyor: avcı, fail, kurban, sistem.

"Suç filmlerinin adları çok," diyor. "Ama hepsi aynı soruyu başka bir yerden cevaplıyor. Kameranın kimin omzunda durduğunu."

Bir suç taslağının alt türünü, hikâyeyi kimin gözünden izlediğimiz ve o gözün hangi soruyu öne çıkardığı belirler.

Bu derste ne olacak

Suç anlatısının kollarını bir rafa dizmek yerine hepsine aynı soruyu soracağız: Hikâyeyi kimin peşinden izliyoruz? Avcının, failin, kurbanın, yoksa suçu dosyaya çeviren sistemin mi? Bu soru dedektiften hapishaneye kadar kolların çoğunu kendiliğinden ayırıyor. Ayırmayan birkaçı bir kaynak ya da bir ton olarak kalıyor. Gerçek suç ile neo-noir bunlardan. Ardından Emre'nin vapur taslağını sırayla prosedürele, tersine gizeme, mahkemeye ve suç komedisine iteceğiz. Her itişten geriye taslakta ne kaldığına bakacağız. Beş film de beş ayrı omzu gösterecek: emekli bir komiser, bir gangster, bir avukat, yorgun bir dedektif ve bir banka memuru.

Sıfır noktası

Bir suç işlenir. Birileri bunu fark eder. Biri yakalanır ya da kaçar. Bütün suç anlatılarının iskeleti bu kadar sadedir. Fark, iskeletin hangi parçasında durduğumuzdadır.

Dedektif hikâyesi bir sorudan başlar: kim yaptı? Gangster filmi bir hayattan: bu adam nereye kadar yükselecek? Mahkeme filmi bir karardan: suç ispatlanacak mı? Hapishane filmi bir duvardan: içeride nasıl yaşanır? Aynı cinayet bu dört kapının her birinden girilebilir. Her kapı izleyiciye başka bir merak satar.

Kolların adları ise dağınık yerlerden geliyor. "Polis prosedürel" bir meslek ve bir işleyiş söylüyor. "Mafya" bir örgüt. "Mahkeme" ve "hapishane" birer mekân. "Seri katil" bir fail tipi. "Gerçek suç" bir kaynak. "Neo-noir" bir dönem ve bir ton. "Suç komedisi" bir duygu. "Tersine gizem" ise bir yapı. Adların hiçbiri öbürüyle aynı ölçüye bakmıyor. Bir taslak kendini "polisiye" diye tanımladığında hâlâ hiçbir şey seçmemiş olabilir.

Bu dağınıklığı toparlamanın bir yolu var. Her suç hikâyesinde bir olayın etrafında dört taraf durur. Suçu işleyen. Suçu çözmeye çalışan. Suçun bedelini ödeyen. Ve hepsinin içinden geçtiği kurumlar: karakol, savcılık, mahkeme, cezaevi. Kamera bu dört taraftan birinin omzuna konar. Hangi omza konduğu, izleyicinin neyi bildiğini ve neyi merak ettiğini belirler.

Avcının omzunda failin adını bilmeyiz. Failin omzunda adı biliriz, ama yakalanıp yakalanmayacağını bilmeyiz. Kurbanın omzunda tehlikenin geldiğini hissederiz. Sistemin içinde ise suçun bir dosyaya, bir tutanağa, bir karara dönüşmesini izleriz.

Bir örnekle düşünelim. Bir kuyumcu dükkânı soyuluyor. Avcının omzunda film ertesi sabah başlar: kırık vitrin, ifade veren bir tezgâhtar, eksik bir kamera kaydı. Failin omzunda film bir hafta önce başlar: plan, ekip, ilk aksilik. Kurbanın omzunda film kuyumcunun o akşam kepengi indirirken duyduğu bir sesle başlar. Sistemin omzunda ise aylar sonra, bir duruşma salonunda, bir tanığın hatırlayamadığı bir saatle. Olay aynı kalır. Değişen, izleyicinin elindeki bilgi ve merakın yönüdür.

Bu ölçü bir kuram değil, bir el feneri. Kimi filmler omuz değiştirir. Kimi filmler iki omzu birlikte taşır. Ama taslağın ilk sayfası hangi omuzda başlıyorsa, izleyici sözleşmesini orada imzalar.

Mekanizma

Kimin omzundayız?

Nermin Hanım'ın tahtadaki dört oku basit bir ayrım öneriyor. Kameranın ve bilginin kimin peşinden gittiği.

Avcının merceğinde dedektif hikâyesi, polis prosedüreli ve seri katil avı durur. Failin merceğinde gangster, mafya, soygun, tersine gizem ve çoğu suç komedisi. Sistemin merceğinde mahkeme ve hapishane. Kurbanın merceği suç anlatısında en seyrek kullanılanı. Genellikle gerilime yakın durur.

Her mercek bir soruyu öne iter. Avcı "kim?" diye sorar. Fail "yakalanacak mıyım?" diye. Sistem "bu dosya nasıl kapanacak?" diye.

Avcının omzu: dedektif ve prosedürel

Emre'nin taslağı avcının omzunda açılmak istiyor. Gonca iskeleye iniyor, salona giriyor, cesede bakıyor. Bu dedektif hikâyesinin ilk hareketi. Ama dedektif hikâyesi bir kişinin aklına yaslanır. İzleyici Gonca ile birlikte ipucu toplar, birlikte yanılır.

Polis prosedüreli aynı omzu bir ekibe dağıtır. Merak artık tek bir zekâda değil, bir işleyişte. Otopsi, ifade, kamera kaydı, savcıya telefon. Burcu'nun aklına vapurun tarifesi geliyor. "Vapurun sabah kalkması lazım," diyor. "Salon temizlenmeden ilk sefer çıkamaz."

Prosedürel anlatıda zamanı çoğu kez kahraman değil, kurumsal saat belirler: mesai, sevk, savcılık talimatı, ilk sefer. Dosya bu takvime göre ya açık kalır ya kapanır.

Emre bunu taslağa yazıyor. Vapur şirketi salonun sabaha kadar boşaltılmasını istiyor. Tamer de turnike kayıtlarını şafaktan önce almak istiyor. Gonca ikisinin arasında, yavaş çalışmaya direniyor. Kurumsal saat taslağa bir baskı veriyor ve kimseyi kötü adam yapmıyor.

Seri katil burada kısa bir deneme. Tamer, taslağın bir sayfasında, başka vapurlarda da benzer ölümler olup olmadığını soruyor. Selim bunun cazibesini görüyor ama itiraz ediyor. Seri katil gelince merak İlyas'tan kopar ve bir örüntüye geçer. Bir sonraki kurbanın kim olacağı, bu adamın neden öldüğünden büyük hale gelir. Emre bu sayfayı çıkarıyor.

Failin omzu: tersine gizem

Burcu başka bir şey deniyor. "Filmi vapura binen biriyle açsak?" diyor. "Elini görürüz, yüzünü görmeyiz. İlyas'ın yanına oturur."

Nermin Hanım hemen bir sınır koyuyor. Yüzü görünmeyen bir el açık fail değildir. Tersine gizem failin adını, nedenini, hatasını baştan bilmemizi ister. İzleyici dedektifi failin hatasına doğru yürürken izler. Emre ise taslağında hâlâ faili seçmedi. Bu deneme ona bir karar dayatıyor. Elini kaldırıp sayfayı kenara koyuyor. "Henüz bilmiyorum," diyor. Deneme masada açık kalıyor.

Failin omzu: gangster, mafya ve soygun

Selim kendi denemesini öneriyor. İlyas yıllar önce bir makine dairesinde bir kaçakçılık işine bulaşmış olsun. Gece vapuru eski bir hesabın kapandığı yer olsun. Atölye bu denemede kameranın kayacağı yeri görüyor. Gangster filmi bir adamın yükselişini ve düşüşünü izler. Mafya filmi bir ailenin, bir örgütün kurallarını. Gangster tek bir hırsın hikâyesidir. Mafya ise bir sadakat düzeninin. İkisinde de izleyici suçun içindedir ve faile yakındır.

Burcu hemen sonucu söylüyor. O zaman film İlyas'ın geçmişinin filmi olur, Gonca'nın değil. Emre denemeyi tahtada bırakıyor ama üstüne bir soru işareti koyuyor.

Soygun daha kısa geçiyor. Soygun filmi bir planın, bir ekibin ve bir hatanın hikâyesidir. Merak, planın tutup tutmayacağıdır. Vapurda soyulacak bir şey yok. Emre gülüyor, kimse ısrar etmiyor.

Sistemin içi: mahkeme ve hapishane

Emre'nin taslağının son sayfasında küçük bir not var: "Bir yıl sonra, adliye." Nermin Hanım notu okuyor. Mahkeme filmi suçun kendisini değil, ispatını izler. Soru "kim yaptı?" değil, "bu masada kabul edilecek mi?" olur. Vapurdaki gecenin bütün ayrıntıları bir tanığın hafızasına, bir kaydın saatine iner.

Hapishane filmi ise kapı kapandıktan sonra açılır. Suç geride kalmıştır. İçeride hiyerarşi, sadakat ve kaçış planı vardır. Emre'nin taslağında hapishane ancak bir fail yakalanırsa doğabilir. Fail seçilmediği için bu kapı kapalı kalıyor.

Gerçek suç ve neo-noir: mercek değil, kaynak ve renk

Gerçek suç bir mercek değil, bir kaynaktır. Olay gerçekten yaşanmıştır. Kurbanın gerçek bir ailesi vardır. Sonu çoğu zaman haberlerde çoktan yazılmıştır. Belgesel etiğindeki mağdur merkezli yaklaşım burada kurmacaya da uzanır. Yazar faile yakınlaştıkça kurbanın adını unutma tehlikesi büyür. Emre'nin taslağı gerçek bir olaya dayanmıyor. Nermin Hanım yine de soruyor: "İlyas gerçek biri olsaydı, kızı bu filmi izlerken ne görürdü?"

Neo-noir da bir mercek değil, bir renktir. Genellikle avcının omzunda durur. Ama avcının dayanacağı temiz bir zemin bırakmaz. Polis, şirket, tanık, hatta dedektif biraz kirlidir. Emre körfez gecesini bu renge çekmeyi deniyor. Gonca iskelede yalnız, ışıklar suda kırılıyor, şirket temsilcisi dosyayı "kaza" diye kapatmak istiyor. Selim sahneyi seviyor. Burcu bir soru soruyor: "Gonca da kirli mi?" Emre cevap vermiyor.

Suç komedisi: nerede durur?

Son deneme Burcu'dan geliyor. Vapurda iki beceriksiz yankesici. İlyas'ın cüzdanını o akşam çalmışlar. Şimdi en büyük şüpheliler onlar ve elinde cüzdanla iskelede kalakalmışlar.

Atölye ilk iki sayfada gülüyor. Sonra arka salona dönülüyor. İlyas hâlâ pencereye yaslı. Komedi bu sahneye dokunamıyor. Ceza askısı ancak kurbanın acısı izleyiciden uzak tutulursa çalışır. Emre'nin taslağında ise İlyas her gece aynı vapuru bekleyen bir adam. Yankesiciler bir yan hat olarak kalabilir. Ama komedi, ceset salonda durdukça taslağın sesi olamaz.

Kurbanın omzu

Nermin Hanım tahtadaki dördüncü oku gösteriyor. Kurbanın oku hâlâ boş. "İlyas'ın omzunda açsak?" diye soruyor. Selim bu denemeyi yazıyor. İlyas iskelede bilet kesiyor, turnikeden geçiyor, arka salonda her gece oturduğu yere oturuyor. Pencereden körfezin ışıklarına bakıyor. İzleyici onun öleceğini biliyor, İlyas bilmiyor. Bu bilgi her küçük hareketi ağırlaştırıyor.

Burcu denemeyi beğeniyor ama bir bedelini görüyor. Kurbanın merceği suç filmini gerilime yaklaştırır. Merak "kim yaptı?" değil, "ne zaman geliyor?" olur. Emre bu açılışı tek bir sahne olarak saklıyor. Ama İlyas'ın yanına kimin oturduğunu göstermiyor.

Omuz değişince

Tahtada artık birkaç ok çizili. Emre en kalın oku avcıya çekiyor. Sonra fail okunun yanına küçük bir çizgi koyuyor.

Emre'nin taslağı Gonca'nın omzunda başlıyor ve büyük ölçüde orada kalıyor. Gonca'nın ekibi, kurumsal saat, turnike kayıtları onu prosedürele yaslıyor. Merakın merkezindeki soru ise dedektif hikâyesinin sorusu: kim? Emre üçüncü sayfadaki inmeyen yolcuyu silmiyor. O sayfa ileride bir mercek kayması olabilir. Kimin omzuna geçileceği ise hâlâ yazılmadı.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

İlk sayfada omzu seç. İzleyici kimin peşinden yürüyeceğini ilk sahnede öğrenir. Açılışta dört ayrı kamera varsa izleyici dört ayrı sözleşme imzalar. Hiçbirini tam tutamaz.

Merceği bilgiden ayırabilirsin. Kamera bir omuzda dururken bilgi başka bir yerden gelebilir. Sean Penn'in filminde mercek avcıda kalıyor, ama katilin ölümünü yalnız izleyici görüyor. Bu çapraz kurgu izleyiciye avcının asla öğrenemeyeceği bir şeyi verir. Ortaya ne bir gizem ne bir gerilim çıkar, ikisinin arasında bir yas çıkar. Bu aracı az kullan; bir kez kullanıldığında bütün filmin anlamını taşır.

Merceği bilgiyle ölç. Bir sahnenin hangi mercekte olduğunu bulmanın kısa yolu, izleyicinin o sahnede neyi bildiğini yazmaktır. Failin adını biliyorsa failin merceğindesin. Bilmiyorsa ve arıyorsa avcınınkinde.

Mercek kaymasını bir kez ve geç yap. Omuz değiştirmek güçlü bir araçtır. Erken ve sık yapılırsa izleyici kimseye tutunamaz. İyi bir kayma izleyicinin bildiğini bir anda yeniden düzenler.

Prosedürelde kurumu kötü adam yapma. Kurumsal saat kimseyi kötü göstermeden baskı kurar. Vapurun ilk seferi, savcının talimatı, otopsinin sırası. Her biri makul olsun. Toplam baskıyı izleyici hissetsin.

Dedektifi bilgiden bir adım geride tut. Dedektif hikâyesinde izleyici dedektifle aynı hızda öğrenir. Ama bazen bir adım önde olur. O bir adım izleyiciyi kahramana bağlar ve ondan endişe ettirir.

Açık failde merakı yöntemin içine taşı. Tersine gizemde "kim?" sorusu yoktur. Merak, failin bıraktığı küçük hataya ve dedektifin o hataya ne zaman ulaşacağına geçer. Hatayı erken göster, avcıyı geç ulaştır.

Gangsterle mafyayı ayır. Gangster filmi bir kişinin hırsıdır, mafya filmi bir ailenin düzenidir. Gangster yükselirken kural çiğner. Mafya üyesi kurala uydukça yükselir. Taslağının hangisini anlattığını bil.

Gerçek suçta kurbanın adını unutma. Gerçek bir olayı yazıyorsan, failin hikâyesi en çekici olandır. Kurbanın yakınları da filmi izleyecek. Hukuki ve etik danışmanlık bir lüks değil, yazım sürecinin parçasıdır.

Neo-noir için önce zemini kirlet. Neo-noir bir ışık tercihi değildir. Adaletin dayanacağı bir yer bırakmamaktır. Kurumu, tanığı, dedektifi biraz kirlet. İzleyici kime güveneceğini bilmesin.

Suç komedisinde kurbanı uzak tut. Ceza askısı kurbanın acısı izleyiciye değmediği sürece çalışır. Sevilen bir kurban, yakın bir ceset ya da gerçek bir acı komediyi kırar.

Seri katilde örüntüyü erken, faili geç ver. Seri katil filminin merakı bir sonraki kurbanın nerede olacağıdır. Örüntü izleyicinin elinde bir harita gibi çalışır. Faili erken yüzlendirirsen harita anlamını yitirir. Ama örüntünün kendisini de sonsuza dek bulanık bırakma. İzleyici bir noktada avcıdan önce tahmin etmek ister.

Hapishanede suçu geride bırak. Hapishane filmi kapı kapandıktan sonra başlar. Suçun ayrıntısı bir geçmiş olarak kalır. İçerideki düzen, sadakat ve hiyerarşi yeni bir dünya kurar. Kahraman o dünyada ya uyum sağlar, ya direnir, ya kaçar. Hangisini seçtiğin filmin sorusunu da seçer.

Mahkemede kanıtı bir nesneye bağla. Mahkeme salonunun gerilimi soyut kalırsa izleyici yorulur. Bir mektup, bir bıçak, bir saat. Kanıtın elle tutulur bir hali olsun. İzleyici onu bir kez masada görmeli, sonra bir tanığın ağzında yeniden duymalı.

Alt türü kilitleme, sorusunu kilitle. Bir taslak birkaç kolun rengini taşıyabilir. Ama her sahnenin öne çıkardığı soru tek olmalı. Soru değişiyorsa bunu bir dönüm noktası olarak kur. Son sahneye geldiğinde ilk sayfadaki soru cevabını bulmuş olmalı, cevap beklenmedik olsa bile.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Suç anlatısının kollarının adları bir meslek, bir mekân, bir kaynak ya da bir ton söyler; tek bir ölçüye bakmaz.
• Suç merceği izleyicinin olaya kimin omzundan baktığıdır: avcı, fail, kurban ya da sistem.
• Alt tür sorusu merceğin öne çıkardığı sorudur: kim, yakalanacak mı, ispatlanacak mı.
• Kurumsal saat prosedürelin zamanını kurumun işleyişine bağlar.
• Açık fail tersine gizemde merakı kimlikten yönteme taşır.
• Ceza askısı suç komedisinin bedeli izleyiciden uzak tutmasıdır.
• Mercek kayması izleyicinin bildiğini yeniden düzenler.
• Gerçek suç bir kaynak, neo-noir bir zemin rengidir; ikisi de merceğe göre değil, kendi ölçüleriyle ayrılır.
• Emre'nin vapur taslağı avcının omzunda, prosedürel bir zeminde ve dedektif sorusuyla duruyor; failin omzuna geçip geçmeyeceği açık.

Sonraki derse köprü

Tahtadaki en kalın ok Gonca'yı gösteriyor. Ama okun ucunda yalnız bir ad var. Gonca bir cesede bakınca neyi herkesten önce görüyor? Neyi hiç göremiyor? İlyas'ın davası ona neden dokunuyor? Tamer acele ederken onun yöntemi nerede direniyor, kurumun saatiyle nerede çatışıyor? Sonraki ders dedektif ve araştırmacı karakterini ele alıyor. Mesleki ustalığın ve kişisel kör noktanın aynı kahramanda nasıl yan yana durduğunu soruyor. Vakanın, sonunda o karakteri nasıl değiştirdiğini de.