Step outline

Açılış sahnesi

Selim atölyeye iki sayfa getiriyor. Emre'nin bir gece önce yolladığı dökümün çıktısı bu. Her satırda bir sahne başlığı, yanında tek bir cümle. Selim kâğıdı masaya koyup bir satırın üstüne parmağını basıyor.

"Kadir arka kapıda. Otoparka yürür. Telefonuna bakar." Hemen üstündeki satırda kantin var. Altındakinde terlik sabahı.

Selim kurgu masasında bu listeyle çalışsaydı ne yapacağını söylüyor. Kantin birkaç sayfa, diyor. Terlik sabahı iki replik. Arada bir adam yürüyor ve telefonuna bakıyor. Film uzun gelirse ilk kesilecek satır bu olur.

Emre hemen itiraz ediyor. O gece filmin en önemli gecelerinden biri. Kadir o gece Murat'ı aramıyor. Bu yüzden ertesi sabah Murat'ın kalıp kalmadığını kimse bilmiyor.

Selim kâğıdı ona çeviriyor. Bunların hiçbiri burada yazmıyor, diyor. Burada yalnız bir adam yürüyor.

Nermin Hanım kalemi alıp satırın yanına küçük bir soru işareti koyuyor. Sonra Emre'ye dönüyor. Döküm sahnenin dışarıdan görünüşünü yazmış, diyor. Sahnenin içinde neyin değiştiğini yazmamış. Okuyan da yalnız yürüyen adamı görür.

Emre kâğıdı alıp satırı bir daha okuyor. Kendi bildiği gece ile sayfadaki satır arasında koca bir boşluk var.

Adım dökümünde her satır sahnenin nerede geçtiğini söyledikten sonra, sahnenin sonunda neyin değiştiğini de yazar.

Bu derste ne olacak

Bu derste bir senaryoyu sahne sahne gösteren çalışma belgesini kuracağız. Önce bu belgenin ne olduğuna ve senaryodan nasıl ayrıldığına bakacağız. Sonra tek bir adımın hanelerini dolduracağız: mekân, zaman, amaç, çatışma, dönüş, bilgi, ark ve sonraki sahneye bağ. Kantin sahnesinden başlayıp Nöbet'in dört ardışık adımını yazacağız. Boş kalan bir hanenin ne söylediğini tartışacağız. Bir sütunu yukarıdan aşağı okuyunca neyin göründüğünü izleyeceğiz. Adım numarasıyla sahne numarasının farkına da değineceğiz. Beş filmin ardışık sahnelerini aynı biçimde döküp her birinde bir haneyi sınayacağız. Dersin sonunda kendi senaryonun bir bölümünü adım adım dökebileceksin.

Sıfır noktası

Bir senaryo üç aşamalı bir yolculukla yazılır diye düşünülebilir. Önce hikâyenin büyük dönüşleri belirlenir. Sonra her sahne sıraya konur. En son sayfalar yazılır. Gerçekte yazarlar bu aşamalar arasında gidip gelir. Yine de her aşamanın kendine ait bir belgesi var.

Beat sheet büyük dönüşlerin belgesidir. Filmin iskeletini birkaç düzine satırda tutar. Satırların her biri bir dönemeci işaretler. Nöbet'in beat sheet'inde kantin tek bir satırdır: ağabeyin sırrı açığa çıkar. Arka kapı gecesi orada hiç görünmez. Terlik sabahı da görünmez. Bunlar beat değil, beat'in arasındaki sahnelerdir.

Senaryo ise sayfanın kendisidir. Her sahne başlığıyla, aksiyon satırlarıyla ve diyaloğuyla oradadır. Kantin orada birkaç sayfa tutar. Kaşığın durduğu an, kahkaha atan çocuk, masadaki araba anahtarı, hepsi yazılıdır.

Aradaki belge, bu dersin konusu. Adım dökümü filmin bütün sahnelerini sırasıyla gösterir. Ama diyalog yazmaz, aksiyonu da tarif etmez. Her sahne için yalnız işini söyler. Kim neyi istiyor, neyle karşılaşıyor, sahnenin sonunda ne değişiyor?

Bu belgenin iki kullanıcısı olur. Biri yazarın kendisidir. Yazar senaryoyu yazmadan önce sahneleri sıraya dizer. Hangisi gereksiz, hangisi eksik, hangisi yanlış yerde, bunu sayfa yazmadan görür. Öteki kullanıcı geliştirme masasıdır. Bazı yapımcılar senaryoyu ısmarlamadan önce yazardan böyle bir döküm ister. Yazılmış bir senaryo için de döküm işe yarar. Kısaltma, yer değiştirme ya da yeniden yazım tartışılacaksa herkes aynı haritanın üstünde konuşur.

Belgenin neye benzediği de önemli. Adım dökümü bir tablo olabilir, alt alta yazılmış kısa paragraflar da olabilir. Biçim yazardan yazara değişir. Değişmeyen şey numaralı sıra ve her sahnenin aynı sorulara cevap vermesidir. Bir sahne bir soruya cevap veremiyorsa, döküm bunu sayfa yazılmadan önce gösterir.

Tretmanla da karıştırılmamalı. Tretman hikâyeyi okunur bir düzyazıyla, şimdiki zamanda anlatır. Okuru içine çekmeye çalışır. Adım dökümü ise okuru çekmeye çalışmaz. Kuru, kısa ve tekrarlı bir belgedir. Her adım aynı haneleri aynı sırayla doldurur. Bu tekrarlılık belgenin gücüdür, çünkü eksik olan hane hemen göze batar.

Nöbet'in senaryosu çoktan bitti. Emre dökümü geriye doğru, sayfalardan çıkarıyor. Selim'in derdi tam da bu. Dosya kabul edilirse ilk toplantı büyük ihtimalle uzunluk üzerine olacak. O masada bir sahneyi savunmanın yolu dökümde yazılı duran işidir.

Mekanizma

Listeden döküme

Emre'nin ilk dökümü aslında bir sahne listesiydi. Her satırda mekân, kim var ve ne oluyor yazıyordu. Bir filmi izlerken tutulan not bu biçimdedir. Ama yazarın belgesi başka bir soruya cevap verir.

Emre arka kapı satırını yeniden yazmaya oturuyor. Önce bir sahnenin hangi soruları cevaplaması gerektiğini Nermin Hanım'la tahtaya yazıyor. Sorular sahnenin nerede ve ne zaman geçtiğiyle başlıyor. Sonra kimin ne istediğine, neyle karşılaştığına ve neyin değiştiğine geçiyor. En sonda seyircinin ne öğrendiği, karakterin içinde neyin kıpırdadığı ve sahnenin sonrakine ne bıraktığı geliyor.

Bir adımın haneleri

Emre ilk adımı kantinden kuruyor, çünkü orada her hane dolu. Mekân ve zaman sahne başlığından geliyor. Gerisini kendisi yazıyor:

ADIM OTUZ BİR — İÇ. DEVLET HASTANESİ, KANTİN — GÜNDÜZ

Amaç: Murat o akşamki dönüşünü bir yapılacaklar listesiyle düzene bağlamak ister.

Çatışma: Kadir listeyi kaloriferin peteğiyle böler. Övgü iğnesi gelir, ardından "Sen bilmezsin zaten."

Dönüş: Murat'ın kaşığı durur. Kadir'in üç ay önce duyduğu "kontrol" bir yalana döner.

Bilgi: Kadir ve seyirci öğrenir. Baba üç aydır biliyordu, yalanı onun isteğiyle Murat söyledi.

Ark: Kadir'in "her şeyi ben taşıdım" inancı çatlar. Murat ilk kez savunmasız kalır.

Bağ: Araba anahtarı masada kalır. Murat'ın o akşam gidip gitmediği açık kalır.

Selim haneleri okuyunca bir şeyi fark ediyor. Kantin sahnesinin içindeki çocuk kahkahası dökümde yok. "Amcamız" anı da yok. Emre bunları bilerek dışarıda bırakmış. Döküm sahnenin dokusunu değil, işini taşıyor. Doku senaryoda kalıyor.

Adımdan adıma

Son hane öbür hanelerden farklı çalışıyor. Ötekiler sahnenin içine bakıyor. Bu hane sahnenin kapısından dışarı bakıyor.

Kantinin bağı açık bir soru: Murat gidiyor mu? Emre arka kapı adımını bu soruyla açıyor:

ADIM OTUZ İKİ — DIŞ. DEVLET HASTANESİ, ARKA KAPI — GECE

Amaç: Kadir telefonunu çıkarır. Birini arayıp aramamak arasında kalır.

Çatışma: Kadir'in içinde. Aramak bir şey istemek demek.

Dönüş: Telefonu geri koyar. Kadir kimseden bir şey istememeyi seçer.

Bilgi: Yok. Murat'ın kalıp kalmadığı seyirciden bilerek saklanır.

Ark: Kadir'in sessizliği bir karara dönüşür.

Bağ: Ertesi sabah odada kim olacak?

Ardından terlik sabahı geliyor. Kadir terlikleri burunları kapıya dönük dizerken baba "Ben söyleyecektim" diyor. Kadir başını kaldırmadan "Biliyorum" diye cevap veriyor. Bu adımın bağı terliklerin kendisi: burunlar kapıya bakıyor, baba eve dönecek. Dördüncü adım hazırlık haftasını açıyor. Kadir babanın evine ilk kez giriyor. Takvim düşüş gününde, masanın altında cam kırığı var. Montajın ilk maddesinde üst kattan bir dolap kapağının sesi geliyor. Seyirci Murat'ın kaldığını orada öğreniyor. Arka kapının sakladığı bilgi iki adım sonra bir sesle teslim ediliyor.

Boş hane

Emre arka kapı adımında bilgi hanesine "Yok" yazdı. Selim önce bunu bir eksik sanıyor. Nermin Hanım ayrım yapıyor.

İki durumu ayırmanın yolu gerekçeyi yazmak. Arka kapıda bilgi hanesi boş, çünkü sahne bir bilgiyi saklıyor. Gerekçe bir cümleyle yazılabiliyor. Emre'nin silinen bir taslak sahnesi başka türlüydü. Kadir koridorda yürüyor, makineden bir çay alıyordu. O sahnede dönüş hanesi de, bağ hanesi de boştu. Gerekçe yazılamıyordu. O sahne dökümde kalmadı.

Aynı adımda üç hane boşsa sahne büyük ihtimalle ölüdür. Tek hane boşsa ve gerekçesi yazılıysa, o boşluk bir tasarımdır.

Bir sütunu aşağı okumak

Döküm bitince Nermin Hanım onu satır satır değil, sütun sütun okumayı öneriyor.

Emre bilgi sütununu okuyor. Kabul gecesinde ilaç torbasından Kadir'in hiç görmediği bir kutu çıkıyor. İlk akşam Serkan dosyaya "kontrole gidiyordu" yazıyor. Tahlil sabahı değerin bir süredir yüksek olduğu söyleniyor. Kantinde "Biliyordum" geliyor. Sütun, seyircinin Kadir'den biraz önde yürüdüğünü gösteriyor. Ama hep biraz, hiç çok değil.

Sonra ark sütununa geçiyor. Kadir'in hanelerinde bir kelime sürekli tekrar ediyor: "tek başına". Kantinden sonra kelime kayboluyor. Hazırlık haftasında yerine "yan yana" geliyor. Emre bu kaymayı senaryoyu yazarken fark etmemişti. Sütun ona gösterdi.

Numaranın işi

Emre'nin dökümü kırk dört adım tutuyor. Senaryonun sahne sayısı bundan fazla. Hazırlık haftasının montajı tek adım, içinde sekiz madde var. Son gecenin akşam devri, form ve asansör de tek adım. Çünkü kesintisiz akıyorlar.

Sahne numarası başka bir şey. O, çekim senaryosunda sahnenin adıdır. Dökümden çekim gününe kadar değişmez. Adım numarası ise her taslakta baştan sayılır. Emre arka kapıyı terlik sabahından sonraya taşırsa otuz iki numara otuz üç olur. Kimsenin takvimi bozulmaz.

Selim yine de bir uyarıda bulunuyor. Geliştirme toplantısında herkes "otuz ikinci adım" diye konuşursa, o numara toplantı boyunca sabit kalmalı. Döküm toplantıdan önce dondurulur ve tarihle kaydedilir.

Filmlerden okuma

Bu beş film dökümün beş ayrı hanesini sınıyor. Anderson'ın kardeşleri bağ hanesinin bir yankıyla da dolabildiğini gösteriyor. Walter'ın New York'u bilgi hanesini, Sébastien'in parası ark hanesini sınıyor. Göl evinde ise sabit bir mekânın yükünü öbür haneler paylaşıyor.

Reichardt'ın iki arkadaşı ise en sessiz dersi veriyor. Boş görünen bir adım, gerekçesi yazıldığında filmin en dolu adımı olabilir.

Bu filmleri dökmenin bir yan faydası da var. İzlediğin bir filmin ardışık beş sahnesini haneleriyle yazmak, kendi dökümünü yazmadan önce iyi bir ısınmadır. Haneler önce başkasının filminde sınanır. Hangi hanenin kolay, hangisinin zor dolduğunu orada görürsün. Emre de Nöbet'i dökmeden önce Altın Göl'ün ilk yarım saatini böyle dökmüş. Mekân hanesi ilk adımdan sonra işe yaramayınca kimin geldiğini yazmaya başlamış. Kendi dökümündeki sandalye notları oradan geliyor.

Usta katmanı

Dökümü senaryodan önce yazmışsan, senaryodan sonra yeniden çıkar. Yazarken sahneler kayar. Eski döküm planlanan filmi gösterir. Geliştirme masasına giden döküm ise yazılmış filmi göstermeli.

Amaç hanesine bir fiil yaz. "Kantin sahnesi" bir amaç değil. "Dönüşünü düzene bağlamak" bir amaç. Fiil yoksa sahnenin kimin sahnesi olduğu da belirsizdir.

Dönüş hanesini bir değerle kur. Bir şeyin bir uçtan öbür uca geçtiğini yaz. "Güven yalana döner" bir dönüş. "Konuşurlar" bir dönüş değil.

Bilgi hanesinde kimin öğrendiğini ayrı yaz. Seyirci mi, karakter mi, ikisi birden mi? Kantinde ikisi aynı anda öğreniyor. Tahlil sabahında seyirci Kadir'den biraz önde. Bu ayrım yazılmazsa sütun okuması bulanık kalır.

Adım bağını bir sonraki adımı yazmadan önce yaz. Bağ sonradan eklenirse genellikle bir özete döner. Önce yazılırsa sonraki sahneyi yönlendirir.

Geliştirme masasına iki sürüm götür. Biri bütün haneleriyle uzun döküm. Öteki her adımın yalnız başlığı ve dönüşü. Toplantıda kısa sürüm masada durur, uzun sürüm tartışılan sahne için açılır.

Bir adımı kesmeden önce bağını kontrol et. Kesilen adımın bağı bir sonraki adıma ne bırakıyordu? O şey başka bir yerden geliyor mu? Gelmiyorsa kesilen sahne değil, filmin bir eklemi olur.

Montajı tek adım olarak yaz ama içini madde madde göster. Hazırlık haftası tek adım. Ama Murat'ın elini soğuk peteğe koyduğu madde bir dönüş taşıyor. O madde dökümde ayrıca anılmalı.

Sütun okumasını bir başkasına yaptır. Yazar kendi sütununu okurken eksik halkaları aklından tamamlar. Selim gibi bir okur yalnız yazılanı görür.

Haneleri eşit uzunlukta tutmaya çalışma. Kantinin bilgi hanesi iki cümle, arka kapınınki tek kelime. Uzunluk farkı filmin ritmi hakkında bilgi verir.

Dökümü dondurup tarihle kaydet. Taslak değiştikçe döküm de değişir. Hangi dökümün hangi taslağa ait olduğu dosya adından okunabilmeli.

Dönüş hanesini önce, amaç hanesini sonra doldur. Bitmiş bir senaryoyu dökerken sahnenin nereye vardığı bellidir. Oradan geriye bakınca kimin ne istediği daha kolay görünür. Amaçtan başlarsan yazarın eski niyetini yazma tehlikesi var.

Bir hanede iki karakter varsa ikisini ayrı satıra yaz. Kantinde Murat'ın amacı ile Kadir'in amacı farklı. Tek cümleye sıkıştırılınca çatışma kaybolur. İki satır, iki karşı isteği yan yana tutar.

Adım sayısını sayfa sayısına bölme. Sahne başına ortalama süre bir şey söylemez. Uzun bir sahnenin dökümü kısa olabilir. Önemli olan her adımın bir dönüş taşıması.

Kesilen adımları ayrı bir sayfada tut. Silinen bir sahnenin adımı, gerekçesiyle birlikte saklanırsa geri dönüş kolaylaşır. Emre'nin koridordaki çay sahnesi böyle bir sayfada duruyor. Yapımcı bir gün nefes alacak bir sahne isterse ilk bakılacak yer orası.

Bir adımın bağını bir sonraki adımın amacıyla karşılaştır. Kantinin bağı bir soruydu: Murat gidiyor mu? Arka kapının amacı bu soruya Kadir'in tarafından bakıyor. Bağ ile amaç birbirini tutmuyorsa iki sahne arasında bir halka eksiktir.

Dökümü yüksek sesle okut. Bir başkası yalnız dönüş hanelerini sırayla okusun. Film bir hikâye gibi duyuluyorsa döküm sağlamdır. Takılan yer, filmin takıldığı yerdir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Adım dökümü senaryonun bütün sahnelerini sırayla ve işleriyle gösteren çalışma belgesidir.
• Beat sheet büyük dönüşleri tutar, adım dökümü aradaki sahneleri de gösterir, senaryo sayfanın kendisidir.
• Her adımda mekân, zaman, amaç, çatışma, dönüş, bilgi, ark ve sonraki sahneye bağ yazılır.
• Adım bağı, bir sahnenin sonrakine bıraktığı soru, nesne ya da sonuçtur.
• Boş hane ya bir belirtidir ya bir tasarım; gerekçenin yazılıp yazılamadığı ikisini ayırır.
• Sütun okuması tek bir çizgiyi bütün film boyunca görünür kılar.
• Adım numarası geçicidir; sahne numarası çekimden önce kilitlenir.
• Bitmiş bir senaryonun dökümü geliştirme toplantısının ortak haritasıdır.
• Döküm kuru ve tekrarlıdır; her adım aynı haneleri aynı sırayla doldurur.
• Aynı mekânda geçen iki sahne, dönüşleri farklıysa iki ayrı adımdır.

Sonraki derse köprü

Emre'nin dökümü kâğıt üstünde sabit bir liste. Arka kapıyı terlik sabahından sonraya almak istese, numaraları baştan vermek zorunda. Peki her adım ayrı bir karta yazılıp masaya dizilse ne olur? Kadir'in geceleri, Murat'ın arabası ve babanın evi ayrı hikâye çizgileri olarak ayrı renklere boyansa, masada hangi renk seyrekleşir? Kartlara bir de süre tahmini yazılsa, son gecenin kartıyla arka kapınınki arasındaki fark neyi söyler? Sonraki ders sahne kartlarını konuşuyor: masada elle taşınan, renkle okunan sahneleri.