Spec script ve çekim senaryosu

Açılış sahnesi

Düzeltilmiş dosya masada. Emre çantasından ikinci bir çıktı daha çıkarıyor. Kapakta aynı ad duruyor, altında yeni bir satır var: "Çekim senaryosu".

Selim ilk sayfayı açıyor. Yağmurlu yolun başlığı artık iki yanından numaralı. Solda "bir", sağda "bir". Birkaç sayfa sonra arka kapı geliyor. Kadir eşikte duruyor, nefesi buhar oluyor. Hemen altında büyük harfle yeni bir satır: ALÇAK AÇI. Kantinde, Murat'ın kaşığının durduğu yerde bir satır daha: YAKIN PLAN — KADİR.

Emre açıklıyor. Dosya kabul edilirse hazırlık uzamasın istemiş. Yazılımın bir düğmesiyle numaraları açmış. Selim'in kırmızı noktasını da unutmamış: kamera Kadir'den yüksekte durmayacak. Kural artık sayfada yazıyor.

Selim kantin sayfasında parmağını numaranın üstüne koyuyor. Bunu kim kullanacak, diye soruyor. Yönetmen yardımcısı, diyor Emre. Selim gülümsüyor. Onun kendi çizelgesi olur, diyor. Numarayı da o koyar, büyük ihtimalle seninkinden başka türlü. Kurgu masasına gelen her görüntü dosyası o numarayı taşır. Senin numaran orada hiçbir şeye karşılık gelmez.

Nermin Hanım iki çıktıyı üst üste koyuyor. Üstteki okunmak için, diyor. Alttaki çekilmek için. Alttakini bugün tek başına yazamazsın. İçine henüz tanımadığın insanların kararları girecek.

Spec senaryo okunmak için yazılır, çekim senaryosu çekilmek için. İkincisi birincisinden doğar ama başka ellerde tamamlanır.

Bu derste ne olacak

Bu derste aynı hikâyenin iki belgesini ayıracağız. Önce okumak için yazılan sayfaya bakacağız: numarasız, kamerası az, teknik bilgisi ölçülü. Sonra dosya kabul edildiğinde ne olduğunu izleyeceğiz. Sahne numaralarının ne zaman geldiğini, sayfaların nasıl kilitlendiğini, sayfa sonlarının nasıl işaretlendiğini göreceğiz. Kamera yönergesinin kime ait olduğunu soracağız. Kilitten sonra eklenen ve silinen sahnelerin nasıl korunduğunu kısaca anacağız. Çekim senaryosunun ekibe nasıl dağıtıldığını da konuşacağız. Emre'nin ikinci çıktısı ders boyunca masada kalacak. Los Angeles'ta iki polis, bir otel kapıcısı, bir çiçekçi dükkânı, İrlanda'da iki kardeş ve Londra'da uyumayan bir adam eşlik edecek.

Sıfır noktası

Bir senaryo hayatında en az iki kez başka bir okura gider. İlk okur karar verir. İkinci okur iş yapar.

İlk okur yapımcı ya da onun okuyucusudur. Dosyayı bir oturuşta okur. Aradığı şey bir hikâye, bir ses ve bir karakterdir. Sayfa ona ne kadar az engel çıkarırsa o kadar iyi okur. Emre'nin düzeltilmiş dosyası bu okur için hazırlandı. Bu biçime okuma taslağı diyoruz. Kimse sipariş etmeden yazıldığı için aynı zamanda bir spec senaryo.

İkinci okur tek kişi değildir. Yönetmen, yönetmen yardımcısı, görüntü yönetmeni, sanat yönetmeni, oyuncular, ses ekibi, kurgucu. Her biri sayfayı başka bir soruyla açar. Bu sahne hangi gün çekilecek? Hangi nesne lazım? Kim var? Ne kadar sürer? Bu okur hikâyeyi bir kez okur, sonra yüz kez arar.

İki okurun ihtiyacı birbirine ters düşer. İlki akış ister, ikincisi işaret. Numaralar, sayfa sonu notları, revizyon izleri ikinci okura hizmet eder. İlk okura ise gürültü gibi gelir. Bu yüzden ortada iki ayrı belge vardır: spec senaryo ve çekim senaryosu.

Hikâye iki belgede de aynıdır. Kadir yine yağmurda hastaneye sürer, Murat yine kapıda durur. Değişen, sayfanın etrafına eklenen bilgidir. Spec senaryoda bu bilgi neredeyse yoktur. Çekim senaryosunda ise her sayfanın kenarında, başında ve sonunda bir işaret vardır. Bu işaretlerin hiçbiri hikâyeye bir şey katmaz. Hepsi hikâyeyi çekmeyi kolaylaştırır.

Spec senaryonun kazancı da kaybı da buradan gelir. Okur dikkatini yalnız Kadir'e, Murat'a, babaya verir. Ama sayfa bir ekibin sorularına cevap vermez. Çekim senaryosu o soruları cevaplar, karşılığında okuma zevkinden bir parça kaybeder.

İkisinin arasında bir kapı durur: kabul. Dosya satın alınmadan ya da bir yapım planına girmeden çekim senaryosu yazılmaz. Çünkü onu yazmak için gereken bilgi henüz yoktur. Yönetmen kim olacak? Kaç günde çekilecek? Hastane gerçek bir hastane mi, bir stüdyo mu? Bu soruların cevabı sayfaya girer.

Emre'nin ikinci çıktısı bu cevapları beklemeden yazılmış. Numaraları vardı ama kimsenin çizelgesine bağlı değildi. Kamera satırları vardı ama hiçbir yönetmenin kararı değildi. Bir belgenin biçimini taşıyor, işini taşımıyordu.

Mekanizma

Okurun sayfası

Nermin Hanım önce üstteki dosyayı açıyor. Okuma taslağı bir okuru sayfadan sayfaya taşımalı. Her satır o yolculuğa ya yardım eder ya da onu durdurur.

Numara durdurur. Okurun gözü başlığa giderken iki kenarda iki kelimeye takılır. Kamera satırı da durdurur. YAKIN PLAN okurun hikâyeyi değil, çekimi düşünmesine yol açar. Lens, ışık düzeni, plan sırası aynı etkiyi yapar. Teknik bilgi okuma taslağında yalnız hikâye için zorunluysa kalır.

Kantindeki satır buna iyi bir örnek. Emre'nin ikinci çıktısında şöyle:

Murat'ın kaşığı durur.

YAKIN PLAN — KADİR

Kadir'in yüzü kıpırdamaz.

Okuma taslağında ise şöyle:

Murat'ın kaşığı durur.

Kadir'in yüzü. Kıpırdamaz.

Plan yine orada. Yeni paragraf ve yeni özne onu sezdiriyor. Bu örtük çekim, okura kamerayı söylemeden kadrajı veriyor.

Her teknik bilgi aynı değildir. Bazıları hikâyenin parçasıdır. Telefondaki ses için yazılan dış ses kısaltması, tıraş anısının başlığındaki GERİ DÖNÜŞ etiketi, Murat'ın ekranını gösteren EKRAN başlığı okura neyi, nereden duyduğunu ya da gördüğünü söyler. Bunlar okuma taslağında kalır. Ötekiler ekibin işini anlatır: açı, lens, plan sırası, ışık düzeni. Okur onlarsız da sahneyi görür. Okuma taslağındaki teknik bilgi bu yüzden ekonomiktir. Yalnız okurun anlaması için gereken kadar yazılır.

Geriye kalan alan hikâyeye ve karakterlere açılır. Spec senaryonun okuru Kadir'in ellerine, Murat'ın ceketine, babanın alyansına bakar. Sayfadaki her satır bu bakışı ya besler ya böler.

Kamera kimin elinde

Selim arka kapı sayfasını açıyor. ALÇAK AÇI satırı orada duruyor.

Okuma taslağında kamera yönergesi ancak sahnenin anlamı ona bağlıysa yazılır. Arka kapıda öyle değil. Kadir'in yalnızlığı eşikte, buharda, koltuk altına sokulan ellerde okunuyor. Açının adı bir şey eklemiyor.

Peki kural ne olacak? "Kamera Kadir'den yüksekte durmaz" satırı Nöbet'in ton belgesinde yazıyor. Ton belgesi yönetmene ayrıca verilecek. Kural oradan çekime geçer.

Selim kurgucu olarak bu listeyi iyi tanıyor. Masasına gelen görüntüler o listeye göre adlanır. Arka kapıdaki alçak açı, bir gün bir yönetmenin listesinde ilk satır olabilir. Emre'nin sayfasında ise yalnız bir tahmin.

Çekim senaryosuna kamera yönergesi girebilir. Bazı yönetmenler kendi nüshasına yazar, bazıları ekibe dağıtılan metne ekler. Ama bunu yazan, kamerayı yönetecek olandır. Görüntü yönetmeni o yönergeyle ışığını kurar, sanat ekibi kadraja ne gireceğini bilir. Emre'nin tahmini bu zincire bağlı değil. Yanlış olursa ekip onu silmekle uğraşır. Doğru olsa bile kimin kararı olduğu belirsiz kalır.

Dosya el değiştirince

Nermin Hanım bir varsayım kuruyor. Dosya kabul edildi diyelim. Sıra nasıl işler?

Önce bir yönetmen gelir. Metni kendi gözüyle okur, değişiklik ister. Yazar bu turda masada olabilir de olmayabilir de. Sözleşme ne derse o olur. Emre için en önemli an burası. Dosya artık yalnız onun değil. Bir sahnenin neden öyle yazıldığını sayfa anlatmıyorsa, kimse sormadan değişebilir. Sonra yönetmen yardımcısı metni sahne sahne tarar. Yapım dökümünü çıkarır, çekim planını kurar. Bu iş başlamadan önce metnin numaralanması gerekir.

bir İÇ. KADİR'İN VANI (YOLDA) — GECE bir

Numara iki yanda durur; sayfa hangi kenarından tutulursa tutulsun görünür. Hazırlıkta kimse "yağmurlu yol sahnesi" demez. "Bir" der. Döküm kâğıdında, çekim planında, kurgucunun klasöründe aynı numara geçer. Emre'nin çıktısında bir sorun daha vardı. Merdiven başındaki ÜST KAT ve ALT KAT ara başlıkları ayrı numaralar almıştı. Ara başlığın numara alıp almayacağı yapımdan yapıma değişir. Merdivenin iki ucu ayrı günlerde çekilecekse ekip iki numara isteyebilir. Bu kararı yazar değil, çizelgeyi kuran verir.

Kilit

Numaralar bir kez dağıtılınca değişmez. Bu noktadan sonra metin kilitlenmiştir.

Çoğu yapımda önce sahne numaraları kilitlenir, sayfalar ilk değişiklikle birlikte. Nöbet kilitlenirse kantin hep aynı sayfada kalır. Kadir'i oynayacak oyuncu kenara bir not düşerse, o not haftalar sonra da aynı sahneyi gösterir. Kilitten sonra yeni bir sahne gelirse harfli bir numara alır. Taşan malzeme ek sayfaya yazılır. Silinen sahnenin numarası boş kalmaz, yerinde onu bildiren bir ibare durur. Selim bunun nedenini kendi işinden biliyor. Kurgu masasında her plan bir sahne numarası taşır. Numara kayarsa görüntü sahipsiz kalır.

Sayfa sonları

Kilitli metinde ekip sayfa sayarak çalışır. Bir sahnenin hangi sayfada bitip hangisinde sürdüğünü bilmek ister.

Dördüncü akşamın sahnesi bir sayfanın dibinden taşıyor. Çekim senaryosunda şöyle görünür:

Murat bardakları masaya bırakır. Kadir'inkine iki şeker atar. Sormaz.

(SÜRÜYOR)

kırk SÜRÜYOR: kırk

Bu ibare repliğin ortasındaki bölünme ibaresinden farklıdır. O konuşmayı bağlar, bu sahneyi. Okuma taslağında ikisinin de az görünmesi iyidir. Okur sayfayı çevirir ve sahnenin sürdüğünü zaten görür.

Kopyaların yolu

Selim son bir şey anlatıyor. Çalıştığı bir filmde ses ekibi yeni bir sayfayı iki gün geç almıştı. Bir repliğin yeri değişmişti, kayıt eski sayfaya göre yapıldı.

Liste genellikle yapım ofisinde tutulur. Kimin elinde hangi sayfanın olduğunu bilmek, yanlış sayfayla çekilmiş bir planı önler. Nöbet çekilirse Figen'i oynayacak oyuncu, babanın evini kuracak sanat ekibi, hastanenin sesini toplayacak ses ekibi bu listede olur. Her biri değişikliği aynı gün almalıdır.

Filmlerden okuma

Black ile Mayer kamerayı iki uçtan gösteriyor. Black okura yazıyor ve açıyı başkasına bırakıyor. Mayer kamerayı kuracak kişiyle aynı masada yazıyor ve açıyı sayfaya koyuyor. Aradaki fark üslupta değil, okurun kim olduğunda. Emre'nin okuru henüz bir yapımcı.

Çekim senaryosunun canlı bir belge olduğunu Oz'un filmi de Loach'unki de hatırlatıyor. Birinde çekilmiş bir son çıkıyor ve kaydı korunuyor. Ötekinde sayfaların sırası bile bir karar oluyor. İkisinde de numara, kilit ve dağıtım bir ekibin ortak hafızası.

Leigh ise sırayı tersine çeviriyor. Okuma taslağı hiç doğmuyor, çekim belgesi metinle birlikte doğuyor. İki belge bir merdivenin basamakları gibi görünse de aslında iki ayrı iştir. Biri satmaya, öteki çekmeye yarar. Bir film birincisi olmadan da yapılabilir. İkincisi olmadan kalabalık bir ekip yolunu bulamaz.

Emre'nin alttaki çıktısı bu yüzden erken. Üstteki bugün yola çıkacak. Alttaki ancak bir ekip toplandığında, başka ellerle birlikte yazılacak.

Usta katmanı

Okuma taslağını kendi çekim senaryon gibi hazırlama. Numara, kamera ve sayfa devri ibaresi okura bir şey vermez. Okur bunları gördüğünde yazarın kendi işini yönetmeye çalıştığını düşünebilir.

Kamera yönergesini kural belgesine taşı. Bir açı ya da plan senin için önemliyse onu sayfaya yazmak yerine ton belgesine ya da yönetmenle konuşacağın notlara yaz. Kural kaybolmaz, sayfa hafifler.

Zorunlu kamera bilgisini ayıkla. Bazı anlar ancak belli bir görüşle anlaşılır. Yanlış ad gecesinde sesin Kadir'in kulağına geçmesi böyle bir an. Orada kamerayı değil, algıyı yaz: "Koridor boğuklaşır. Monitör net." Okur aynı yere gider.

Numarayı yazılıma bırakma, kararı bırakma. Yazılım sahne numarası verebilir. Ama hangi ara başlığın numara alacağını, hangi geri dönüşün ayrı sahne sayılacağını çizelgeyi kuran bilir. Düğmeye basmadan önce soruyu sor.

Kilitten önce bütün sahne sınırlarını netleştir. Kilitten sonra bir sahneyi ikiye bölmek yeni numaralar, yeni harfler ister. Sınırı belirsiz bir sahne çizelgede iki gün tutabilir. Okuma taslağında başlıklar tutarlıysa bu iş kolaylaşır.

Çekim senaryosunda üslubunu koru. Numaralar ve ibareler eklenir ama aksiyon satırlarının sesi değişmez. Oyuncu sayfayı yine okur. Telgraf gibi kısa hastane satırları çekim senaryosunda da kısa kalmalı.

Eklenen her sahnenin bir gerekçesi olsun. Kilitten sonra gelen sahne bir maliyettir. Yeni oyuncu çağrısı, yeni nesne, yeni gün demektir. Yazar bunu yazarken yalnız sahneyi değil, çizelgedeki yerini de düşünür.

Silinen sahneyi kendi dosyanda da sakla. Ekip numarasını korur. Sen de metnini koru. Bir gün yeniden lazım olabilir, kurgu masasında bir eksik o sahneyle kapanabilir.

Dağıtımda yazarın adı da listede olsun. Bazı yapımlarda yazar çekimden sonra metne yabancılaşır. Yeni sayfaları alması, filmin hangi hâle geldiğini bilmesini sağlar.

İki belgeyi iki ayrı dosyada tut. Okuma taslağı sende kalan ana metindir. Çekim senaryosu ondan türetilir ve başka ellerde değişir. İkisini aynı dosyada yürütürsen hangi değişikliğin kime ait olduğu karışır.

Adları kilitten önce sabitle. Kilitten sonra bir karakterin etiketini değiştirmek dökümdeki her satırı, oyuncu listesindeki her ismi değiştirir. KUZEN ya da ÇOCUK gibi etiketler okuma taslağında oturmuş olmalı.

Başlıkları dökümcü gibi oku. Bir başlıkta yer, zaman ya da iç/dış bilgisi eksikse yönetmen yardımcısı onu sana sormak zorunda kalır. Okuma taslağındaki tutarlı başlık, çekim senaryosunun yarısıdır.

Sayfa sayını çekim senaryosuna göre tahmin etme. Numaralar ve sayfa devri ibareleri dosyayı biraz uzatır. Okuma taslağının sayfası yine okuma süresiyle ölçülür. Çekim senaryosunun kalınlığı başka bir hesaptır.

Teslim anını yazıya dök. Dosyayı yönetmene verirken bir sayfalık not ekle. Hangi kararlar bilinçli, hangi sahneler esnek, hangi satırlara dokunulmamasını istiyorsun. Yönetmen bunlara uymak zorunda değil. Ama neyle çalıştığını bilir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Spec senaryo bir okur için, çekim senaryosu bir ekip için yazılır.
• Okuma taslağında numara, sayfa devri ibaresi ve gereksiz teknik bilgi yer almaz.
• Kamera yönergesi okuma taslağında ancak anlam ona bağlıysa yazılır.
• Planlar yönetmenin plan listesinde durur, senaryonun yanında.
• Sahne numarası metin kabul edilip planlama başlayınca gelir.
• Kilitli sayfa değişikliği engellemez, yerini korur.
• Kilitten sonra eklenen sahne harfli numara alır, silinenin numarası korunur.
• Sayfa devri ibaresi sahnenin sayfadan taştığını bildirir.
• Dağıtım listesi her değişikliğin herkese ulaşmasını sağlar.
• Yazar dosyayı teslim ederken kararlarını bir notla bırakabilir.
• Okuma taslağındaki teknik bilgi yalnız okurun anlaması için gereken kadardır.
• Çekim senaryosu filmin son hâli değildir; çekim ve kurgu onu da değiştirir.

Sonraki derse köprü

Diyelim Nöbet kilitlendi ve dağıtıldı. Bir hafta sonra Emre dördüncü akşamdan bir satır siliyor, hazırlık haftasına kısa bir an ekliyor. Kapaktaki taslak satırı ise hâlâ eski tarihi gösteriyor. Yeni sayfalar ekibe gidecek. Ama Figen'i oynayan oyuncu hangisinin yeni olduğunu nereden anlayacak? Sayfanın hangi tarihi, hangi işareti taşıyacağına kim karar verir? Eski sayfalar ne olacak? Sonraki ders, Revizyon sistemi, değişen bir metnin ekip içinde nasıl izlendiğini konuşuyor.