Soyut bilgiyi somutlaştırmak

Açılış sahnesi

Emre'nin karakter defteri açık. Her sayfanın kenarına kısa notlar düşülmüş. Kadir yorgun. Murat suçlu. Baba yalnız. Ev boş. Kardeşler birbirine güvenmiyor. Baba her şeyi kontrol etmek istiyor.

Nermin Hanım defteri alıyor ve her notun altına bir soru yazıyor. Yorgunluk neye benziyor? Suçluluk ne yapıyor? Yalnızlık nerede duruyor? Boş bir evin içinde ne var?

Emre ilk soruya cevap vermeye çalışıyor. Kadir yorgun, çünkü geceleri uyumuyor. Nermin Hanım başını sallıyor. Bu bir sebep, diyor. Ben sana yorgunluğun neye benzediğini soruyorum. Kameranın göreceği şey ne?

Emre bir süre düşünüyor. Sonra yazıyor. Sabah, işyerinin önü. Kadir vanın içinde, motor kapalı. Başı direksiyona düşmüş. Silecekler duruyor, cam buğulanmış. Ustabaşı cama vuruyor. Kadir irkilerek uyanıyor ve saatine bakıyor.

Nermin Hanım okuyor. Şimdi yorgunluğu görüyorum, diyor. Ve bir şey daha görüyorum: geç kaldığını. Tek bir görüntü, defterdeki iki notun işini birden yapıyor.

Soyut bir bilgi, seyircinin görebileceği bir davranışa, bir mekâna ya da bir nesneye dönüştürülmeden ekrana çıkamaz.

Bu derste ne olacak

Bu derste soyut bir bilginin nasıl somut bir görüntüye dönüştüğünü inceleyeceğiz. Korkunun bir davranışa, yalnızlığın bir mekâna, statünün alan kullanımına dönüşmesini göreceğiz. Suçluluğun kaçınmayla, kontrol ihtiyacının düzenle gösterilmesine bakacağız. Geçmişin bir nesneyle ima edilmesini, bir ilişkinin bozulmasının rutindeki bir değişimle görünmesini konuşacağız. Temanın bir karar ve onun sonucuyla gösterilmesini ele alacağız. Sonra altı küçük dönüşüm çalışması yapacağız: üzgün, zengin, güvensiz, yerleşik, takıntılı ve değişmiş olmanın somut karşılıkları. Bütün bunları Emre'nin karakter defteri üzerinde izleyeceğiz. Beş film de soyut bir bilgiyi kameranın görebileceği bir şeye nasıl çevirdiğini gösterecek.

Sıfır noktası

Bir yazar karakterini tanımak için onu önce kelimelerle düşünür. Cesur, korkak, yalnız, kıskanç. Bu kelimeler yazarın zihninde bir karakteri toparlar. Ama kamera bu kelimelerin hiçbirini çekemez. Kamera yalnızca bir yüzü, bir eli, bir odayı, bir nesneyi görür.

Bu yüzden senaryo yazmak bir çeviri işidir. Yazar kafasındaki soyut bilgiyi, kameranın görebileceği somut bir şeye çevirir. Çeviri yapılmazsa iki şey olur. Ya soyut bilgi eylem satırına bir sıfat olarak girer ve oyuncu ile yönetmen onu kendileri çözmeye çalışır. Ya da bir karakterin ağzına girer ve bir itiraf cümlesine dönüşür.

Sözlükteki özelliğin eylem karşılığı, bir kişilik özelliğinin bir sahnede bir seçime dönüşmüş hâliydi. Sözlükteki fiziksel seçim ise iç durumun replikle değil bedenle ve mekânla görünmesiydi. Bu ders bu iki fikri bir yöntemde birleştiriyor. Her soyut bilgi için aynı soruyu soruyoruz: kamera ne görecek?

Bu soruya her soyut bilgi farklı biçimde cevap verir. Bir duygu çoğu zaman bir davranışta görünür. Bir durum çoğu zaman bir mekânda görünür. Bir ilişki çoğu zaman iki insanın bir alanı nasıl paylaştığında görünür. Bir geçmiş çoğu zaman bir nesnede görünür. Bir değişim ise çoğu zaman yeni bir seçimde görünür.

Emre'nin defterindeki her not bu türlerden birine ait. Yorgunluk bir beden durumu, yalnızlık bir mekân durumu, suçluluk bir davranış biçimi, güvensizlik bir ilişki biçimi. Her biri kendi türüne uygun bir somut karşılık arıyor. Yanlış türde bir karşılık, örneğin yalnızlık için bir davranış aramak, çoğu zaman zorlama bir sahne üretir.

Son bir uyarı. Somut karşılık seçerken genel olandan kaçınmak gerekir. "Kadir yorgun görünüyor" bir somutlaştırma değil, soyutun yeniden söylenmesidir. "Kadir'in başı direksiyona düşmüş" ise kameranın göreceği bir görüntüdür.

Mekanizma

Duygudan davranışa

Emre'nin defterindeki her kenar notu bir soyut etiket. "Kadir yorgun" yazarın Kadir hakkında bildiği bir şey. Ama seyirci bu cümleyi hiçbir zaman duymayacak, okumayacak. Seyirci yalnızca vanın içinde direksiyona düşmüş bir baş görecek ve yorgunluğu oradan çıkaracak.

Korku da böyle. Kadir babasını kaybetmekten korkuyor. Bu bir soyut etiket. Kamera ne görüyor? Kantinde biri bir bardağı elinden kaçırıyor, cam yere çarpıyor; Kadir yerinden sıçrıyor. Gece, babasının nefesi çok yavaşladığında, Kadir elini babasının ağzının önüne tutuyor ve bekliyor. Korku bir davranışa dönüşmüş.

Mekân, alan ve kaçınma

Yalnızlık çoğu zaman bir mekânda görünür. Baba hastanedeyken Kadir onun evine bir şey almaya gidiyor. Mutfakta lavabonun yanında tek bir fincan, masada tek bir sandalye dışarı çekilmiş, ötekiler masanın altına itilmiş. Kimse babanın yıllardır yalnız yaşadığını söylemiyor. Mutfak söylüyor.

Hastanedeki ilk gün, Serkan koridorda babanın durumunu anlatıyor. Murat'a dönerek konuşuyor. Murat takım elbiseli, Serkan'ın karşısında, göz göze. Kadir iş tulumuyla bir adım geride duruyor. Serkan ona bir kez bile bakmıyor. Kimse kardeşler arasında bir statü farkı olduğunu söylemiyor. Ama koridordaki üç kişinin duruşu bunu söylüyor.

Sözlükteki kaçınma haritası, karakterin gitmediği yerler, yapmadığı şeyler ve açmadığı konulardı. Suçluluk çoğu zaman bir kaçınmayla görünür. Murat notu sakladığından beri yatağın kenarına hiç oturmuyor. Hep kapıya yakın sandalyede. Kadir'e çay uzatırken gözleri bardağa bakıyor, Kadir'in yüzüne değil. Kimse Murat'ın suçluluk duyduğunu söylemiyor. Ama gözünün kaçtığı yer bunu söylüyor.

Düzen, iz ve rutin

Baba eve döndüğü ilk akşam Kadir komodinin alt çekmecesine uzanıyor. Baba "Dokunma oraya" diyor. Sonra kendi eliyle yastığını düzeltiyor, Kadir'in yerleştirdiği ilaç kutularını kendi istediği sıraya diziyor. Kimse babanın her şeyi kontrol etmek istediğini söylemiyor. Ama ilaç kutularının yeniden dizilişi bunu söylüyor.

Babanın evinde mutfak kapısının çerçevesinde kurşun kalemle çizilmiş iki sıra çizgi var. Yanlarında iki küçük harf. Biri Kadir'in, biri Murat'ın boyu. Çizgiler bir yerde kesiliyor. Duvardaki takvim, babanın düştüğü günün yaprağında kalmış. Kimse bu evin yıllarca nasıl yaşandığını anlatmıyor. Çerçeve ve takvim anlatıyor.

Geçmiş de bir nesneyle ima edilir. Sözlükteki yara yerine iz, yaranın kendisinin değil bugüne bıraktığı izin gösterilmesiydi. Çekmecedeki fotoğraf ve defter, babanın geçmişini anlatmıyor, yalnızca var olduğunu gösteriyor.

Akşam devirleri her gün aynı. Kadir kapıda beliriyor, Murat ceketini sandalyeden alıyor, ikisi başlarıyla kısa bir selam veriyor ve Murat çıkıyor. Bir söz yok. Seyirci bu rutini birkaç akşam görüyor. Sonra dördüncü devirde Murat kapıda, iki bardağı tutarak bekliyor. Rutin kırılıyor. Kadir uzatılan bardağı almıyor. Kimse kardeşlerden birinin bir adım attığını, ötekinin geri çekildiğini söylemiyor. Ama elde kalan bir bardak, söylenebilecek her şeyden daha açık.

Temadan karara

Tema da somutlaştırılır. Nöbet bir evi korumanın ne demek olduğunu soruyor. Bu soru bir sözle cevaplanmıyor, bir kararla cevaplanıyor. Kadir son gece koridorda taburcu kâğıdını imzalıyor. Sonuç: baba eve dönüyor ve Kadir'in nöbeti hastaneden eve taşınıyor. Sözlükteki görünür seçim, başkarakterin kararının bir sözle değil, seyircinin gördüğü bir eylemle verilmesiydi. Temanın en somut hâli, bir kararın sonuçlarıyla birlikte görülmesidir.

Filmlerden okuma

Beş filmi birlikte düşününce somutlaştırmanın türleri ayrışıyor. Kontrol bir tekrarda, korku bir kaçınmada, statü kaybı bir nesnede, yalnızlık bir mekânda ve bir seste, yas bir ritüelde görünüyor. Hiçbirinde soyut bilgi bir sıfat olarak söylenmiyor. Her biri kameranın görebileceği bir şeye çevrilmiş.

Bir şey daha dikkat çekiyor. Beş filmde de somut karşılık karaktere özgü. Takıntılı romancının sabunu, savaştan dönen babanın orman ateşi, emekli adamın dosyaları, genç kadının pencereden yukarı seslenişi, annenin yıllık daveti. Aynı soyut bilgi başka bir karakterde başka bir nesneye, başka bir davranışa dönüşürdü. Nöbet'te de öyle: Kadir'in yorgunluğu bir vanın direksiyonunda, babanın yalnızlığı tek bir fincanda görünüyor.

Usta katmanı

Defterindeki her sıfatın altını çiz. Karakter notlarındaki her soyut kelimeyi işaretle. Her birinin yanına kameranın göreceği bir şey yaz.

Sebeple görüntüyü ayır. "Kadir yorgun, çünkü uyumuyor" bir sebeptir. Görüntü, yorgunluğun neye benzediğidir. Önce görüntüyü yaz.

Genelden kaç. "Yorgun görünüyor" soyutun tekrarıdır. "Başı direksiyona düşmüş" kameranın göreceği şeydir.

Duyguyu davranışa, durumu mekâna ver. Bir duygu için bir davranış ara, bir durum için bir mekân ara. Her soyut bilgi kendi türüne uygun bir somut karşılık ister.

Rutini önce kur, sonra kır. Bir ilişkinin değiştiğini göstermek için önce bir rutini birkaç kez göster. Sonra onu bir kez kır. Kırılma, ancak rutin tanınmışsa görünür.

Kaçınmayı say. Bir karakterin suçluluğunu göstermek için onun yapmadığı şeyleri listele, ve en az birini sahneye koy. Oturmadığı yer, bakmadığı yüz, açmadığı konu.

Mekânı karakterin geçmişiyle doldur. Bir karakterin yıllardır bir yerde yaşadığını göstermek için o yerde zamanın bıraktığı izleri ara.

Statüyü duruşla kur. Bir sahnede kimin oturduğunu, kimin ayakta durduğunu, kimin önce konuşulduğunu yaz. Kimin kapıya yakın durduğunu da unutma. Statü bu düzenden okunur.

Değişimi yeni bir seçimle göster. "Artık değişmiştir" yazma. Karakterin daha önce yapmadığı bir şeyi yapmasını göster.

Temayı bir kararın sonucuna bağla. Temayı bir karakterin ağzından değil, bir kararın doğurduğu sonuçtan göster.

Somut karşılığı oyuncuya ve yönetmene bırak. Bazı ayrıntıları sen yazarsın, bazılarını onlar bulur. Ama yönü sen vermelisin.

Sessiz ayrıntıyı bir sese bağla. Bazen somut karşılık bir sestir: soğumuş bir çayın kaşıkla karıştırılması, boş bir evin yankısı. Ses de kameranın görmediğini taşıyabilir.

Sıfatı karakterin ağzına da verme. Soyut etiketi eylem satırından çıkarıp diyaloğa koymak bir çözüm değildir. "Çok yorgunum" demek, "yorgun" yazmakla aynı şeydir.

Somut karşılığı karaktere özgü seç. Herkes yorgunken başka bir şey yapar. Kadir'in yorgunluğu bir vanın direksiyonunda, başka birinin yorgunluğu bir masada görünür.

Somut karşılığı sahnenin olayına bağla. En iyi ayrıntı, sahnede zaten olan bir şeyin içinde durur. Kadir'in yorgunluğu işe geç kalmanın içinde görünüyor, ayrı bir sahneye ihtiyaç duymuyor.

Etiketi bir test cümlesine çevir. "Kadir yorgun" yerine şunu sor: bu sahnede yorgun biri ne yapmazdı, neyi beceremezdi? Cevap çoğu zaman en güçlü somut karşılıktır.

Bir sıfatın yerine iki somut ayrıntı yazma. Çoğu zaman tek bir doğru ayrıntı yeterlidir. Fazlası sahneyi doldurur ve asıl ayrıntıyı gömer.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Kamera soyut bir bilgiyi çekemez; yalnızca bir davranışı, mekânı ya da nesneyi görür.
• Soyut etiket yazarın notunda kalır, eylem satırına bir davranış olarak girer.
• Korku bir davranışta, yalnızlık bir mekânda görünür.
• Statü alanı kimin oturduğu, kimin beklediği ve kimin önce konuşulduğuyla kurulur.
• Suçluluk çoğu zaman bir kaçınmada görünür.
• Kontrol düzeni nesnelerin yerleşiminde ve onlara verilen tepkide okunur.
• Çevresel iz, zamanın bir mekânda bıraktığı işarettir.
• Rutin sapması, ancak rutin önce kurulmuşsa görünür.
• Değişim yeni bir seçimle, tema bir kararın sonucuyla gösterilir.
• Bir sıfatın yerine tek bir doğru ayrıntı çoğu zaman yeterlidir.
• Somut karşılık karaktere özgü olmalıdır.
• Etiketi diyaloğa taşımak bir çözüm değildir.

Sonraki derse köprü

Emre defterini yeniden yazıyor ve her sıfatın yerine bir ayrıntı koyuyor. Babanın evinin mutfağı artık çizgilerle, takvimle, tek fincanla, itilmiş sandalyelerle, hizalı kalemlerle ve soluk bir duvar lekesiyle dolu. Nermin Hanım sayfayı okuyor ve gülümsüyor. Şimdi çok fazla şey var, diyor. Seyirci hangisine bakacak? Hangisi bu evi anlatıyor, hangisi yalnızca bir mutfağı? Emre listeye yeniden bakıyor. Sonraki ders görsel seçimi ve ayrıntıyı inceliyor.