Sorunları önem sırasına koymak

Açılış sahnesi

Çarşamba akşamı. Burcu atölyeye dizi odasından geliyor, çantası açık. Masaya üç kâğıt koyuyor. Taslağın arkasından söktüğü film sorunları sayfası. Pazartesi okumasından kalan, kenarları işaretli nüsha. Bir de küçük defter, «Perşembe düzeltilecekler» sayfasında açık.

«Yarın sabah sekizde başlıyorum,» diyor. «Selahattin'in adıyla. Beş dakikalık iş. Elim ısınır, sonra büyüklere geçerim.»

Emre başını sallıyor. «Mantıklı. Kolaydan zora. Ben de öyle yaparım. Öğlene kadar on satır biter, insanın morali yerine gelir.»

Selim üç kâğıdı yan yana değil, üst üste koyuyor. «Bunlarda kaç ayrı sorun var?»

Burcu sayamıyor. Film sorunları sayfasında bir satır Ceren'den söz ediyor. Defterde başka bir satır da. Kenar notlarının hangisi hangi satırla aynı şeyi söylüyor, onu da bilmiyor. Bir sorunu birkaç kez mi yazmış, yoksa ayrı sorunları mı? Emin değil.

«Kurgu odasında ilk gün ne yaparız, biliyor musun?» diyor Selim. «Renk düzeltmeye dokunmayız. Önce filmin nerede başlayıp nerede bittiğine bakarız.»

Nermin Hanım boş bir kâğıt çekip ortaya koyuyor. «Kolaydan zora sıralama, emeğe göre sıralamadır. Perşembe sabahı sana gereken başka bir sıra. Hangi satırı çözersen kaç satırın kaderi değişir? Önce onu bul.»

Burcu kalemi alıyor, ama yazmıyor. Gözü film sorunları sayfasında bir satıra takılmış: «Erteleme kapanmıyor. Nüzhet'in kararı yok.»

Sorunlar ne kadar kolay çözüldüklerine göre değil, çözüldüklerinde kaç sorunu daha değiştirdiklerine göre sıralanır.

Bu derste ne olacak

Burcu'nun üç kâğıdını tek bir listeye indireceğiz. Aynı sorunu üç ayrı ağızdan söyleyen notları birleştireceğiz. Bir notun yanlış satıra nasıl düşebildiğini göreceğiz. Sonra listeyi en geniş karardan en dar işe doğru, on basamaklı bir merdivende sıralayacağız. Bazı notların bir başka sorunun cevabını beklediğini fark edeceğiz. Perşembe sabahının yapı turuna hangi satırların gireceğini belirleyeceğiz. Kolay işlerin neden bu kadar çekici olduğunu da konuşacağız. Bu akşam hiçbir sahne yazılmayacak; masada yalnız kâğıt ve kalem olacak. Filmler ve diziler bir okul koridorundan, bir kumsaldan, bir apartman sahanlığından, bir cenaze evinden ve bir haber stüdyosundan gelecek.

Sıfır noktası

Bir taslağı okuyan yazar sorun bulmakta zorlanmaz. Zorluk, bulduklarını ne yapacağındadır. Notlar okuma sırasında düşülür, yani taslağın sırasıyla. Üçüncü sayfadaki bir yazım hatası, yirminci sayfadaki bir yapı kırığından önce gelir. Listenin sırası okumanın sırasıdır, önemin değil.

Yazar listeyi olduğu gibi izlerse iki şey olur. Önce küçük işler biter. Liste kısalır, yazar ilerlediğini hisseder. Sonra büyük bir sorunun sırası gelir. Çözümü sahnelerin yerini oynatır, birilerinin ne istediğini değiştirir. Az önce düzeltilmiş satırların bir kısmı o sahneyle birlikte gider. Emek iki kez harcanmış olur.

Önem sırası bu israfı önler. Fikir basit: bir sorun ne kadar geniş bir alana dokunuyorsa o kadar önce ele alınır. Filmin ne anlattığına dokunan sorun, tek bir replikteki aksaklıktan önce gelir. Bunun nedeni değerli olması değil. Geniş sorunun çözümü, dar sorunların yerini değiştirir. Dar sorunun çözümü ise hiçbir şeyi değiştirmez.

Burcu bu fikri yabancı bulmuyor. Bir hafta önce defterine katmanlar yazmıştı. Listenin başında yazım ve adlar, sonunda filmin sorusu duruyordu. Ama katmanları bilmek ile notları onlara dağıtmak ayrı işler. Elinde hafızadan yazılmış bir defter, bir okuma, bir de taslak boyunca biriken bir sayfa var. Üçü aynı taslağa bakıyor, üçü başka bir dille konuşuyor.

Önem ile aciliyet de karıştırılır. Acil görünen not çoğu zaman en çok rahatsız edendir. Yanlış yazılmış bir ad göze batar, her okumada yeniden batar. Ama ad, filmin ne anlattığını değiştirmez. Öte yanda sessiz bir sorun vardır. Hiçbir okumada göze batmaz, yalnız sonda bir eksiklik hissi bırakır. Okur neyin eksik olduğunu söyleyemez, yalnız sonun yerine oturmadığını söyler. Bu sessiz sorunlar çoğu zaman merdivenin en üstündedir. Yazar onları ancak bilerek ararsa bulur.

Bir zorluk daha var. Önem sırası her zaman çalışma sırası değildir. En önemli sorun bazen bir karar ister. Karar verilmeden onun üstüne yazmaya oturulmaz. Yazar o zaman ya kararı verir ya da ona bağlı olan işleri bekletmeyi öğrenir. İkisinin de yeri bu derste.

Mekanizma

Üç kâğıttan tek liste

Burcu'nun üç kâğıdı üç ayrı zamanda yazıldı. Film sorunları sayfası taslak boyunca doldu. Kenar notları pazartesi tek oturuşta düşüldü. Defter ise dinlenme haftasında, hafızadan tutuldu.

Burcu boş kâğıda ilk satırı yazıyor. Sonra üç kaynağı tek tek tarıyor. Film sorunları sayfasında Ceren'in ilk kartlarındaki kırmızı noktalar var. Defterde «Ceren soruyor. Nereye kadar?» satırı. İkisi aynı kıza bakıyor. Burcu onları tek satırda topluyor ve yanına kaynaklarını kısaltmayla yazıyor. Sonra okuma nüshasını sayfa sayfa çeviriyor. Her kenar notunu ya var olan bir satırın yanına bağlıyor ya da yeni bir satır açıyor. Bir sorunun birden çok kaynakta görünmesi bir bilgidir. Taslak orada sesini yükseltiyor demektir.

Birleştirme bitince liste kısalıyor. Üç kâğıdın toplamından çok daha az satır kalıyor. Selim satırları sayıp gülüyor. «Sorun sandığından az. Ama her biri sandığından büyük.»

Yanlış satıra düşen not

Defterdeki «Ceren soruyor. Nereye kadar?» satırı ilk bakışta replik sorunu gibi duruyor. Ceren çok soru soruyor, birkaçı kesilir, iş biter.

Emre hemen bir çözüm öneriyor: Ceren'in ikinci ve üçüncü sorusu silinsin. Selim itiraz ediyor. Ceren'in soruları kendi başına fazla değil. Fazlalık, onları neden sorduğunun belli olmamasından geliyor. Ceren köye büyükannesini götürmek için geldi, sonra adın peşine düştü. İlk sahnelerinde hâlâ eski amacın kızı var. Seyirci bir kızın neden ısrar ettiğini bilmezse ısrarı tekrar gibi duyar. Not böylece replik basamağından kalkıyor, karakter arkı basamağına çıkıyor. Burcu eski yerinin üstünü çiziyor ama silmiyor. Yanlış katmanın izi de bir bilgi.

Merdiven

Burcu'nun önündeki satırlar şimdi bir sıraya girecek. Nermin Hanım ona on basamaklı bir merdiven veriyor. En üstte konsept. Sonra başkarakter ve amacı, ardından ana çatışma ve yapı. Karakter arkı, alt öyküler ve sahnenin işlevi ortada. Sonra ritim ve diyalog. En dipte format ve yazım. Bir hafta önceki katmanlar bu merdivenin içinde duruyor, yalnız ters çevrilmiş ve daha sık basamaklı. Bu merdivende ise sıra tersine döner; filmin sorusu tepeye çıkar, yazım ve adlar tabana iner.

Burcu en üstten başlıyor. Konsept satırı boş kalıyor. Yıkımdan önceki son hafta, adı söylenmeyen bir ağabey, gitmeyen bir kadın: bunlar yerinde. Boş satır da yazılıyor, çünkü bakıldığını gösteriyor.

Ana çatışma basamağına geçen haftanın köy satırı çıkıyor. Ceren adı soruyor, köy cevap vermiyor. Ama sayfadaki köy kaçıyor, oysa kuralı unutmak üzerine kurulu. Çatışmanın öbür ucu yanlış çizilmiş. Burcu satırı oraya yazıyor ve yanına Emre'nin eski replik önerisini küçük harflerle not ediyor.

Kaderleri değiştiren satır

Başkarakter basamağında tek bir satır duruyor: Nüzhet'in kararı yok. Yıkım yaklaşıyor; Nüzhet'in kente mi gideceği, köyde mi kalacağı sayfada hâlâ yok.

Burcu satırın etrafına bir kutu çiziyor. Sonra kutudan aşağıya oklar indiriyor. Yıkım sabahının boş sahnesi bu karara bağlı. Geçici sondaki «NÜZHET NEREDE?» parantezi de öyle. Mektubun okunacağı anın yıkıma göre yeri de. Ceren'in kapıdaki son sözleri de. Oklar bittiğinde kutunun altında beş satır toplanmış.

Buradaki iş bir karar. Burcu bu kararı perşembe sabahı masada veremeyebilir. Ama kararın listenin başında durduğunu bilirse, ona bağlı sahneleri boşuna yazmaz.

Bekleyen notlar

Okların ucundaki satırların kendi basamakları var. Yıkım sabahı yapıda, Ceren'in sözleri diyalogda. Ama hiçbiri kendi basamağında çözülemez.

Burcu bağlı notları kendi basamaklarından alıp kutunun altına girintiyle yazıyor. Liste böylece iki biçim kazanıyor. Bir yanda basamak sırası, öbür yanda bağlar. Ceren'in son sözleri diyalog basamağında beklese, bir gün replik turunda cilalanabilirdi. Nüzhet'in kararı onları sonra boşa çıkarırdı. Girinti bu kazayı önlüyor. Notun yeri, bağlı olduğu satırın yanı.

Kolayın çekimi

Liste kurulunca Burcu'nun gözü yine Selahattin'in adına gidiyor. En dipte, format basamağında. Beş dakikalık iş.

Nermin Hanım çekimi ayıplamıyor. Her yazar onu duyar. Sorun, sabahın ilk saatinin ona gitmesi. Yazı saati sabah sekizden öğlene. İlk saat zihnin en açık saatidir. Kolay işe giderse, taşıyıcı soruna yorgun bir zihin kalır. Burcu bir çözüm buluyor. Format basamağındaki satırları ayrı bir kâğıda kopyalıyor ve o kâğıdı akşam için ayırıyor. Akşam yorgun zihin onlara yeter.

Perşembenin çizgisi

Merdiven artık dolu. Ama perşembe sabahı yalnız bir turun sabahı. Bütün listeyi bir turda bitirmek, bütün katmanları birbirine karıştırmak demek.

Burcu çizgiyi yapı basamağının altına çekiyor. Çizginin üstünde beş satır kalıyor: konsept, Nüzhet'in kararı, köyle Ceren arasındaki çatışma, gençlik hattının ilk açılışı ve Ceren'in köye hangi noktada vardığı. Altta Ceren'in amacı, Hümeyra'nın iki sahneden sonra kaybolan hattı, sekideki sahne, kilidin tarifi, Selahattin'in adı. Çizginin altı unutulmuyor, yalnızca bekliyor. Perşembenin turu filmin iskeletine bakacak. Sahnelerin içi, replikler ve yazım sonraki turlara kalacak.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Listeyi okuma sırasından kopar. Notlar taslağın sırasıyla düşülür. Sıralamaya geçmeden önce bütün notları kâğıttan kesip masaya dağıt. Okuma sırası bozulmadan önem sırası kurulamaz.

Kaynağı satırın yanına yaz. Bir notun film sorunları sayfasından mı, okumadan mı, hafızadan mı geldiğini kısaltmayla işaretle. Üç kaynakta birden geçen not, taslağın en yüksek sesle konuştuğu yerdir.

Merdiveni boş basamaklarla birlikte yaz. Konsept satırı boşsa «boş» yaz. Boş satır bakıldığının kaydıdır. Yazılmayan satır ise bakılmadığını gösterir.

Belirtiyle değil, çözümün dokunduğu yerle yerleştir. Bir notu basamağa koymadan önce çözümünü kaba hatlarıyla düşün. Çözüm bir kişinin isteğine dokunuyorsa not oraya gider, belirtisi bir replikte görünse bile.

Taşıyıcı sorunu oklarla bul. Her satırdan, ona bağlı olan satırlara ok çiz. En çok ok çıkan satır taşıyıcı sorundur. Önem çoğu zaman bir sayımla görünür.

Karar isteyen sorunla yazım isteyen sorunu ayır. Nüzhet'in kararı bir sahne değil, bir seçim. Onu sayfada aramak, yazara günler kaybettirir. Kararı ayrı bir kâğıtta tart, sonra sayfaya dön.

Kararı veremiyorsan ona bağlı işi durdur. Taşıyıcı sorun açık kaldıkça bağlı notlara dokunma. Çizginin üstündeki başka basamaklarda çalış. Bekleyen not boşa gitmez, boşa giden emektir.

Aynı basamaktaki iki notu bağ sayısıyla sırala. İki not aynı basamaktaysa, altında daha çok bağlı not olan önce gelir.

Birbirini çeken notları üst basamakta çöz. Emre bir şey, Selim tersini önerdiğinde ikisini kendi basamağında tartma. Bir üst basamağa çık ve hangisinin oraya hizmet ettiğine bak.

Dokunulmazları süzgeç yap. Burcu'nun iki çizgisi var: ad yüksek sesle söylenmeyecek, Raşit'in akıbeti yazılmayacak. Bu çizgileri çiğneyen bir çözüm önerisi listeye girmez. Tartışması bile vakit alır.

Kolay işin saatini ayır. Sığ notları günün sonuna yaz. Zihnin en açık saati en derin satıra gitsin.

Her turdan sonra merdiveni baştan oku. Bir tur üst basamakta bir şeyi değiştirdiyse alttaki satırların bir kısmı kaybolur, bazıları yer değiştirir. Eski liste turdan sonra eskimiştir.

Kaybolan notu sevinçle sil. Üstteki bir karar alttaki bir notu gereksiz kıldıysa, o not bir başarıdır. Çözülen iki sorunun bir emekle kapandığını gösterir.

Sessiz sorunu sonda ara. Okurun «sonu oturmadı» dediği yer, çoğu zaman merdivenin üst basamaklarına işaret eder. Final hissindeki bir eksikliği önce amaç ve çatışma basamaklarında ara, sonra sahnede.

Bir satırı iki basamağa birden koyma. Bir not iki basamakta duruyorsa, çözümü hangisine dokunuyorsa oraya yaz. Öbür basamağa yalnız bir ok çiz. Aynı not iki kez yazılırsa iki kez çözülmeye çalışılır.

Listeyi bir başkasına sesli oku. Basamakları ve okları anlatırken nerede duraksadığına dikkat et. Duraksadığın satır, ya yanlış basamakta ya da iki sorunu tek satıra sıkıştırmışsın.

Merdiveni projeye göre ayarla. On basamak bir uzun metraj için kuruldu. Kısa bir filmde alt öykü basamağı boş kalabilir, bir dizide çatışma basamağı bölüm ve sezon diye ikiye ayrılabilir. Sıranın mantığı aynı kalır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Okuma sırası taslağın sırasıdır, önemin değil.
• Ana sorun listesi üç kaynağı tek kâğıtta toplar ve aynı sorunu söyleyen notları birleştirir.
• Katman yanılgısında not, belirtinin göründüğü basamağa düşer; doğru basamağı çözümün dokunduğu yer belirler.
• Merdiven en üstten okunur, boş basamaklar da yazılır.
• Taşıyıcı sorun, çözümüyle başka satırların kaderini değiştirir; en çok ok ondan çıkar.
• Bağlı not kendi basamağında değil, bağlı olduğu satırın altında bekler.
• Kolay iş çekimi doğaldır; ona günün en açık saatini verme.
• Tur eşiği bir turun neye bakacağını ve neyi bilerek bekleteceğini gösterir.
• Bazı önemli sorunlar yazım değil karar ister; karar verilmeden ona bağlı sahneler yazılmaz.
• Her turdan sonra merdiven baştan okunur, çünkü üstteki her değişiklik alttaki listeyi değiştirir.

Sonraki derse köprü

Burcu'nun önünde sıralı bir liste ve kırmızı bir çizgi var. Perşembe sabahı masaya bu kâğıtla oturacak. Ama listedeki satırlar hâlâ birer ad. «Nüzhet'in kararı yok» bir sorunun adı, çözümü değil. Perşembe sabahı Burcu bu satırın hangi sahnelere dokunduğunu nereye yazacak? Önerdiği çözüm hangi sahneleri zincirleme değiştirecek? İşin bittiğini neye bakarak anlayacak? Çizginin altında bekleyen satırlar hangi tura, hangi haftaya düşecek? Sıradaki ders bu sorulara cevap arıyor: revizyon planı.