Sitcom

Açılış sahnesi

Emre'nin elinde tek bir sayfa var. Üstünde kurşun kalemle bir not: "Gece Masası, sitcom denemesi." Masadakilere önce bunun bir oyun olduğunu söylüyor. Dizi yine devam eden drama kalacak. Yalnız bir geceliğine aynı masayı güldürmeyi deneyecek.

Sayfayı yüksek sesle okuyor. Akşam devri. Figen koridorda yürüyor, kolunda katlanmış bir refakatçi sandalyesi. Karşıdan gündüz hemşiresi geliyor, onun kolunda da bir sandalye. Ortada karşılaşıyorlar ve durmadan geçiyorlar. Figen sandalyeyi götürüyor, gündüz hemşiresi geri getiriyor.

Selim gülüyor. Nermin Hanım da gülümsüyor. Sandalye savaşında kimsenin canı yanmıyor.

Emre devam ediyor. Gece yarısı masada telefon titriyor, ekranda «Annem». Figen telefonu bakmadan devir defterinin altına itiyor. Emre burada gülmeyi bekliyor. Kimse gülmüyor.

Selim kalemi masaya koyuyor. "Sandalyeye güldüm," diyor. "Telefona gülemem. O kadın merdivende düşecek."

Nermin Hanım sayfayı çeviriyor ve arkasını bir çizgiyle ikiye bölüyor. Sol yarıya "her hafta dönebilir", sağ yarıya "dönemez" yazıyor. Sandalye sola, telefon sağa düşüyor.

Sitcomda espri her hafta başa dönebilen bir şeyin üstüne kurulur; dönemeyecek bir acı espriyi taşımaz.

Bu derste ne olacak

Bu derste Gece Masası'nı bir geceliğine sitcom olarak yazacağız. Önce komediyi her hafta yeniden üreten düzeneği bulacağız. Sabit kadronun kimin kime boyun eğdiği bir sıra içinde nasıl durduğunu çizeceğiz. Karakterin hiç düzelmeyen kör noktasını seçeceğiz. Bölümün iki hikâyesini bir nesnede çarpıştıracağız. Bir kurulumu espriyle ödeyeceğiz ve her hafta geri gelen bir espri kuracağız. Jenerikten önceki açılışı ve kapanıştaki kısa sahneyi sitcom gözüyle yeniden okuyacağız. Kamera sayısının yazıyı nasıl değiştirdiğine bakacağız. En sonda, bu denemenin neden bir deneme olarak kaldığını konuşacağız. Örneklerimiz İngiliz kıyısında bir otelden, New York'ta bir apartmandan, bir banliyö evinden, gürültülü bir aileden ve bir haber odasından gelecek.

Sıfır noktası

Sitcom, İngilizcede durum komedisinin kısaltılmış adı. Sözlükteki tanıma göre kadro aynı yerde kalmaya mecbur, her hafta bir dert çıkıyor ve bölüm başladığı yerde bitiyor. Gece Masası için bu kart daha önce açılmış ve kapanmıştı. Selim'in o zamanki itirazı açıktı: masada gülen hep konuktu. Figen, Serkan ve gündüz hemşiresi yalnız bekliyordu.

Emre'nin yeni sayfası bu itiraza bir cevap. Sandalye savaşında gülen konuk değil. İki hemşire koridorda birbirinin işini sessizce bozuyor. Gülme sabit kadronun içinden çıkıyor.

Bir dramayla bir sitcom aynı malzemeden yapılabilir. Aynı hastane, aynı masa, aynı kural. Ayrıldıkları yer, olanın kime ne bedel ödettiği. Dramada bir gece iz bırakır. Önceki derste Figen'in telefonu defterin altına itmesi bir hataydı ve bir gün tanınmalıydı. Sitcomda aynı hareket hiç tanınmaz. Çünkü bölüm bitince her şey yerine dönecek ve gelecek hafta yeniden oynanacak.

Bu dönüş seyirciye bir güvence verir. Seyirci kimsenin gerçekten kırılmayacağını bilir ve gülmeye kendini bırakır. Ama güvence yalnız dönebilen şeyler için geçerli. Sandalye her sabah yerine gelebilir. Merdivende düşen bir anne gelemez.

Sitcomun yazarı bu yüzden önce bir ayıklama yapar. Dünyadaki her şeyi iki sütuna dağıtır. Bir sütunda haftadan haftaya yeniden oynanabilecek dertler durur. Öbüründe bir kez olup her şeyi değiştiren olaylar. Komedi birinci sütundan beslenir. İkinci sütun ise ya hiç girmez ya da girdiği hafta dizinin tonunu değiştirir.

Gece Masası'nın ikinci sütunu kalabalık. Hastalar, tahliller, refakatçisiz geceler, bir annenin düşüşü. Bunların hiçbiri espri konusu olamaz. Emre'nin işi, birinci sütunu bu kalabalığın arasından bulmak. Bulduğu ilk şey bir sandalye.

Bu ayıklama bir haritadır. Sitcomlar ölümü, hastalığı, ayrılığı da anlatabilir. Ama o hafta gülme acıyı yaşayandan değil, onun çevresindeki küçük utançlardan doğar. Hastanede bir komedi kurmak isteyen yazar önce şuna karar verir: gülme hangi koridorda dolaşacak, hangi odanın kapısında duracak? Emre'nin cevabı basit. Gülme masada ve koridorda. Hasta odalarının kapısında bitiyor.

Mekanizma

Komik motor

Gece Masası'nın komik motoru tek refakatçi kuralının kör noktasında. Kural odadaki insanı sayıyor. Sandalyeyi saymıyor. Figen her akşam ikinci sandalyeleri odalardan çıkarıyor. Gündüz hemşiresi her sabah onları geri koyuyor. İkisi de kurala uyduğunu söylüyor ve ikisi de haklı.

Emre motoru sınamak için konuksuz espriler listeliyor. Figen sandalyeleri çamaşır dolabına kilitliyor. Gündüz hemşiresi bir sandalyeyi Figen'in masasının yanına bırakıyor. Serkan sabaha karşı o sandalyeye oturuyor. Motor konuk olmadan da dönüyor.

Selim soruyor: bu sürtünme bir gün biter mi? Bitmez, çünkü iki kadın da kuralı kendi nöbetinde doğru uyguluyor. Bir taraf haksız olsaydı ilk bölümde kaybederdi.

Statü düzeni

Sözlükte statü iki kişi arasındaki anlık güç dengesiydi. Statü düzeni bütün kadroyu bir sıraya diziyor. Sıra kâğıt üstünde başka, masada başka olabilir.

Kâğıt üstünde Serkan en üstte, çünkü doktor. Ama gece masası Figen'in. Sitcom denemesinde Serkan sabaha karşı masaya gelince önce izin istiyor: "Şuraya bir dakika oturabilir miyim?" Figen başını kaldırmadan kalemiyle sandalyeyi gösteriyor. Gece yarısından sonra sıra ters.

Gündüz hemşiresi sırada Figen'in altında. Daha genç, daha yeni. Ama sabah devrinde masaya ilk o oturuyor. Figen kalkmadan önce sandalye ısınmış oluyor. Devir saati iki kadının sırasının el değiştirdiği sınır. Her bölüm bu sınırda biraz itişiyor ve her bölüm sıra yerine dönüyor.

Emre bir sayfada gündüz hemşiresini bir geceliğine nöbet sorumlusu yapıyor. Nermin Hanım buna bir haftalık oyun olarak izin veriyor. Ertesi hafta sıra eski yerinde olmalı.

Kör nokta sözleşmesi

Sözlükteki karakterin kör noktası, karakterin tek göremediği ve çevresindeki herkesin gördüğü şeydi. Dramada bu kör nokta bir gün açılır. Sitcomda açılmaz. Açıldığı gün karakter değişir ve durum ölür.

Emre Figen'e ilk olarak telefonu kör nokta yapmıştı. Selim'in itirazı buradaydı. Telefonun arkasında bir gün açılması gereken bir hikâye var. Kör nokta sözleşmesi ona uymuyor.

Emre ikinci bir kör nokta buluyor. Figen kendini kuralın tek koruyucusu sayıyor. Masasının yanındaki sandalyeyi ise masanın eşyası sanıyor. Oysa o, akşam odalardan topladığı sandalyelerden biri. Gündüz hemşiresi onu oraya bırakmış. Figen her gece Serkan'a o sandalyeyi kalemiyle gösteriyor ve hiç fark etmiyor. Seyirci her hafta fark ediyor.

Bu kör nokta zararsız. Figen bir gün fark etse bile kimse kırılmaz. Sözleşme bu yüzden yıllarca sürebilir.

A ve B hikâyeleri

Hatları harfle sıralayan düzen, onları kapladıkları süreye göre diziyordu. Sitcomda iki hat çoğu zaman bir nesnede çarpışır ve en çok orada gülünür.

Emre'nin denemesinde A hikâyesi bir konuk ailenin. Rıza Bey şeker ayarı için yatıyor, iki gün sonra taburcu olacak. Yanında kalmak isteyen iki kişi var: karısı Saniye Hanım ve kız kardeşi Nebahat Hanım. Yıllardır birbirlerine üstünlük taslıyorlar. Kural ikisinden birini eve gönderecek.

B hikâyesi sandalye savaşı. O gece Figen ikinci sandalyeleri kilitlemeye karar veriyor. Gündüz hemşiresi ise çıkarken bir sandalyeyi Rıza Bey'in odasına bırakmış.

İki hat o sandalyede buluşuyor. Figen sandalyeyi almaya geliyor, Nebahat Hanım üstünde oturuyor. "Ben refakatçi değilim," diyor. "Oturuyorum, kalmıyorum." Figen bir oturan kadının altından sandalye çekemez. Kural bir kişiyi sayıyor, oturan bir kadını değil. Motor bu kez konuğun elinde dönüyor.

Gülme kimin üstüne düşüyor? Rıza Bey uyuyor ve espri ona dokunmuyor. Hastalığı hiçbir replikte geçmiyor. Gülünen şey iki kadının inadı ve bir sandalyenin kime ait olduğu.

Kurulum ve espri karşılığı

Sözlükteki kurulum ve karşılık, bir bilginin önce yerleştirilip sonra iş görmesiydi. Sitcomda karşılık bir gülmeyle ödenir.

Bölümün başında Figen sandalyeleri çamaşır dolabına kilitliyor ve anahtarı cebine koyuyor. Elini cebine bir kez daha vuruyor. Seyirci bunu görüyor ve unutuyor.

Karşılık sabah geliyor. Gündüz hemşiresi dolabın önünde duruyor. Kendi anahtarlığından bir anahtar çıkarıyor ve kapağı açıyor. Bir sandalye alıp koridora çıkıyor. Figen arkasından cebine dokunuyor.

Süregiden espri

Sözlükteki kayan nakarat bir karakterin aynı sözü değiştirerek yinelemesiydi. Süregiden espri bir kişiye bağlı olmak zorunda değil. Bir nesne de olabilir, bir durum da.

Gece Masası denemesinin süregiden esprisi ikinci sandalye. Her bölümün son sahnesinde bir yere geri gelir. Denemenin ilk bölümünde Rıza Bey'in odasına. Sonraki hafta Figen'in masasının yanına. Bir başka hafta tam Figen'in oturduğu yerin karşısına, üstünde bir yastıkla.

Üçüncü haftadan sonra seyirci son karede sandalyeyi arar. Emre bunu bir kez bozuyor. Bir sabah sandalye hiçbir yerde yok. Figen koridoru yürüyor ve onu gündüz hemşiresinin kendi yerinde buluyor.

Soğuk açılış ve etiket

Sözlükteki soğuk açılış jenerikten önce gelen kısa açılıştı. Etiket sahnesi de doruktan sonra gelen kısa kapanıştı. Sitcomda ikisi motorun iki ucunu tutar.

Emre'nin soğuk açılışı denemenin en kısa sayfası:

İÇ. DEVLET HASTANESİ, KORİDOR — AKŞAM

Devir saati. FİGEN koridorun bir ucundan yürür. Kolunda katlanmış bir refakatçi sandalyesi.

Öbür uçtan GÜNDÜZ HEMŞİRESİ gelir. Onun kolunda da bir sandalye.

Ortada karşılaşırlar. Durmazlar. Başlarıyla selamlaşırlar.

JENERİK.

Açılışta tek söz yok. Motor yarım dakikada anlatılıyor.

Etiket sabah devrinde. Figen devir defterine yazıyor: "İkinci sandalyeler kaldırıldı." Gündüz hemşiresi satırı okuyor ve başıyla onaylıyor. Arkalarında, aralık bir kapının ardında, bir sandalye çoktan yerine dönmüş. Etiket bölümü kapatırken sıfırlamayı da gösteriyor.

Kamera sayısı

Emre ilk taslağını bu düzene göre yazmış. Masa üç duvarlı bir dekor. Rıza Bey'in odası ikinci dekor. Koridor yalnız bir kapı. Repliklerden sonra seyircinin gülmesi için boşluk bırakmış.

Selim'in itirazı odada: hasta uyurken salonun kahkahası yatağın başına dolacak. Bir de koridor sorunu var. Soğuk açılıştaki karşılaşma uzun bir yürüyüş istiyor ve dekorda koridor yok.

Tek kameralı denemede koridor bütün uzunluğuyla görünüyor. İki kadın uzaktan birbirine yaklaşıyor. Kahkaha sesi yok, espri sessizlikte iniyor. Emre bu düzeni seçiyor.

Duygusal sonuç

Sözlükte duygusal sonuç, doruğun bir olay değil, bir bakış ya da bir dokunuş olarak bıraktığı izdi. Sitcomda bu değişim küçük tutulur. Bölüme bir sıcaklık katar ama düzeni bozmaz.

Rıza Bey'in gecesinde gece yarısı Nebahat Hanım kalkıyor. Figen ona gitmesini söylemiyor. Kimin kalacağını aile seçiyor. Kapıdan çıkmadan önce hırkasını çıkarıyor ve sandalyede uyuyakalmış Saniye Hanım'ın dizlerine örtüyor. Kimse bir şey söylemiyor.

İki kadın barışmadı. Ama bölüm bir sıcaklık bırakıyor ve sabit kadroya dokunmuyor.

Durumun sıfırlanması

Sözlükte sıfırlama, bölüm biterken insanların ve bağlarının ilk hâline geri getirilmesiydi. Dramada neyin döneceği seçilir. Sitcomda neredeyse her şey döner.

Sitcom denemesinde sabah her şey yerinde. Sandalye döndü, Serkan yine izin isteyerek oturacak. Kimse bir şey öğrenmedi.

Nermin Hanım burada denemeyi bir sınamaya sokuyor. Gece Masası'nın sezon omurgasını sitcoma taşı, diyor. Figen'in annesi merdivende düşüyor. Ertesi hafta ne olacak?

Emre yazmaya çalışıyor ve yazamıyor. Sitcom sıfırlanırsa anne düşmemiş gibi olur. Sıfırlanmazsa bölüm bir drama bölümüne döner. Telefonun ekranındaki ad bir espri olarak kalamaz.

Bir satır daha var. Ton belgesine göre Figen hiç ağlamaz. Emre denemeye bir an eklemiş. Konuk ağlıyor, Figen bakmadan mendil kutusunu masanın öbür ucuna itiyor. Selim gülüyor ve sonra susuyor. "Dramada bu satır bir bedel," diyor. "Burada bir numara oldu."

Nermin Hanım kartı geri çeviriyor. Gece Masası devam eden drama olarak kalacak. Sitcom denemesi çekmeceye giriyor. Emre yalnız koridordaki karşılaşmayı saklıyor. Dramada da iki kadın sandalyeleriyle karşılaşabilir. Ama orada kimse gülmeyecek.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Motoru konuksuz sına. Sabit kadroyla, kapıdan kimse girmeden on espri yaz. Yazamıyorsan motor konuğa bağlı. O zaman dizi bir konuk komedisi olur ve her hafta sıfırdan başlar.

İki tarafı da haklı kur. Sürtünmenin iki ucu da kendi gözünde doğru olmalı. Figen gece kuralı koruyor, gündüz hemşiresi gündüz insanları. Bir taraf haksızsa seyirci bir kazanan bekler ve motor ilk kazanmada durur.

Statü sırasını bir kâğıda çiz. Kâğıt üstündeki sırayı ve masadaki sırayı ayrı ayrı yaz. İkisinin ayrıldığı her yer bir espri kaynağı. Gece yarısından sonra doktorun izin istemesi bu farktan doğuyor.

Sıranın el değiştirdiği sınırı bul. Devir saati, kapı eşiği, bir masa. Statü en çok bu sınırda itişir. Her bölüm sınırda biraz oynasın ama bölüm sonunda yerine dönsün.

Kör noktayı zararsız seç. Kör nokta sözleşmesi yıllarca sürecek. Arkasında bir gün açılması gereken bir acı varsa o kör nokta sitcoma ait değil. Figen'in telefonu bu yüzden denemenin dışında kaldı.

Gülmenin kime düştüğünü işaretle. Her esprinin yanına gülmenin bedelini kimin ödediğini yaz. Hasta, ölü ya da çaresiz biri ödüyorsa espriyi sil. Gece Masası'nda bedeli kural, inat ve bir sandalye öder.

Konuk hikâyeyi kadronun aynası yap. Rıza Bey'in odasında iki kadın bir sandalyeye sahip çıkıyor. Koridorda iki hemşire bir kurala. Seyirci benzerliği adlandırmaz, ama iki hikâyenin neden aynı bölümde olduğunu hisseder.

İki hikâyeyi bir nesnede çarpıştır. A ve B paralel akarsa bölüm iki ayrı bölüm gibi durur. Ortak bir nesne bul: bir sandalye, bir anahtar, bir defter. Çarpışma oraya düşsün.

Kurulumu bir hareketle gizle. Figen'in cebine vurması bir replikten daha iyi bir kurulum. Seyirci görür, ama dikkat etmez. Karşılık geldiğinde geriye doğru hatırlar.

Süregiden espriye bir merdiven kur. Her dönüşte küçük bir değişiklik ver. Sandalye önce odada, sonra masada, sonra Figen'in karşısında. Aynı yerde dönen espri üçüncü kezden sonra tükenir.

Süregiden espriyi bir kez boz. Seyirci beklediği anda beklediğini bulamazsa espri yeni bir yüz kazanır. Bunu sezonda bir kez yap. Sık bozulan espri bir beklenti kurmaz.

Soğuk açılışı motorun özeti yap. Sitcomun soğuk açılışı bir soru değil, bir durum göstermeli. Yarım dakikada dizinin neden komik olduğunu anlat.

Etikete sıfırlamayı yükle. Kapanış sahnesi bölümün olayını bitirir ve durumu başa döndürür. Seyirci gelecek hafta aynı yere döneceğini orada öğrenir.

Kamera sayısını yazmadan önce seç. Çok kameralı yazıda replik ve gülme boşluğu taşır. Tek kameralı yazıda kadraj ve kesme taşır. İkisine aynı sayfayı yazamazsın.

Duygusal sonucu sabit kadrodan uzak tut. Bölümün sıcaklığını konuklara ver. Sabit kadronun duygusal sonucu birikirse sitcom yavaş yavaş dramaya döner.

Dramayı sitcoma çevirmeden önce sezon omurgasını sına. Omurgadaki olayı bir sitcom bölümüne koy ve ertesi haftayı yaz. Yazamıyorsan dizin bir sitcom değil.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Sitcomda espri her hafta başa dönebilen bir şeyin üstüne kurulur.
• Komik motor sabit kadronun arasında çalışır, konuksuz da döner.
• Motorun iki tarafı da haklı olursa motor uzun yaşar.
• Statü düzeni bölüm içinde sarsılır, bölüm sonunda yerine döner.
• Kör nokta sözleşmesi karakterin kör noktasını hiç açmaz.
• Kör nokta zararsız seçilir; arkasında bir acı varsa sitcoma ait değildir.
• A ve B hikâyeleri bir nesnede çarpışır.
• Kurulum bir hareketle gizlenir, karşılık bir gülmeyle ödenir.
• Süregiden espri her dönüşünde biraz değişir.
• Soğuk açılış motoru gösterir, etiket sıfırlamayı.
• Çok kameralı yazı replik taşır, tek kameralı yazı kadraj.
• Duygusal sonuç küçük kalır ve sabit kadronun düzenini bozmaz.
• Omurgası bir kez olan olaylara dayanan drama sitcoma dönüşmez.

Sonraki derse köprü

Sitcom denemesinde vaka yoktu, yalnız bir sandalye vardı. Oysa Gece Masası'nın her bölümü aynı sırayla ilerliyor: devir, kabul, gece, yine devir. Bu sıra bir meslek iş akışı gibi okunursa konuk aile haftanın vakasına dönüşür mü? Dönerse vakayı kim kapatır: Figen'in masası mı, Serkan'ın tahlil kâğıdı mı? Bir de doğruluk sorusu var. Bir ilacın adını sayfaya yazmadan önce yazar neyi bilmek zorunda? Sonraki ders prosedürel diziyi, haftanın vakasını ve formülün içindeki çeşitliliği ele alıyor.