Sessizlik

Açılış sahnesi

Selim son gecenin sayfalarını masaya diziyor ve bir kelimenin altını çiziyor. Sonra bir sonrakinin. İki sayfada beş kez aynı kelime: SESSİZLİK.

Bunu nasıl keseyim, diye soruyor. Kurgu masasında sessizlik diye bir plan yok. Elimde bir yüz olur, bir el olur, bir kapı olur.

Emre ilk işaretli satırı gösteriyor. Asansörün kapıları Murat'ın arkasından kapanıyor. Ardından tek satır: "Sessizlik." Burada oda boşalıyor, diyor. Ne yazayım ki?

Nermin Hanım sayfayı kendine çeviriyor. Kimin sessizliği bu? Kadir'in mi, babanın mı, odanın mı? Ve ne kadar sürüyor?

Emre cevap veremiyor. Sonra kalemi alıp kelimenin üstünü çiziyor. Altına yazıyor: Asansörün uğultusu aşağı iner ve kesilir. Monitörün düzenli sesi kalır. Kadir sandalyedeki ceketi düzeltmez. Babanın eli örtünün altından çıkar.

Selim satırları okuyor. Bunu kesebilirim, diyor. Uğultu bittiğinde başlarım. El çıktığında bitiririm.

Ya öteki dördü, diye soruyor Nermin Hanım. Emre sayfaları geri çeviriyor. Kantinde bir tane var, doktorun sabahında bir tane, ilk gecelerde iki tane. Okuyunca hepsinin aynı göründüğünü fark ediyor. Oysa biri bir kırgınlık, biri bir korku, biri bir bekleyiş. Kâğıtta aralarında hiçbir fark yok.

Öteki dört kelimeye dönüyorlar. Her birinin yanına aynı iki soru yazılıyor: kim, ne kadar?

Sessizlik sayfaya bir kelimeyle değil, o sırada kimin ne yaptığıyla, ne kadar sürdüğüyle ve onu kimin bozduğuyla yazılır.

Bu derste ne olacak

Sessizliğin dramatik işlerini ayıracağız: gerilimi, yası, şoku, yakınlığı, iletişimsizliği, tehdidi ve beklentiyi. Aynı odadaki iki insanın aynı sessizliği nasıl farklı yaşadığına bakacağız. Bir sesin bittiği an ile ardından gelen boşluğu konuşacağız. Sonra sayfaya geçeceğiz: o kelimeyi ne zaman yazmalı, yerine hangi davranışı koymalı? Sessizliği kimin bozduğunu ve ne kadar sürdüğünü soracağız. Nöbet'in gecelerinde ve kantininde bu kararları tek tek vereceğiz. Beş filmde sessizliğin hangi işi gördüğünü adlandıracağız: bir soygunda, bir meyhanede, bir kilisede, bir sahilde ve yas tutan bir evde. Sonunda kendi sayfandaki her susmanın bir sahibi ve bir süresi olacak.

Sıfır noktası

Sessizlik sinemada hiçbir zaman tam değildir. Oda tonu hep oradadır. Bir buzdolabı uğuldar, uzakta bir araba geçer, bir saat tıkırdar. Seyircinin sessizlik dediği şey çoğu zaman konuşmanın durmasıdır. Ya da büyük bir sesin çekilip geride küçük seslerin kalmasıdır.

Bu yüzden seyirci sessizliği bir olay gibi okur. Beklenen konuşma gelmezse dikkat keskinleşir. Gözler yüzlere döner. Küçük bir hareket büyür. Bir öksürük bir cümle kadar ağır gelir.

Gündelik hayatta bunu biliriz. Bir soruya hemen cevap vermeyen birinin duraksaması bize bir şey söyler. Bir odaya girdiğimizde konuşma kesilirse hakkımızda konuşulduğunu sezeriz. Hastane koridorunda bekleyen iki akraba saatlerce konuşmadan oturabilir. Bu suskunluk aralarındaki bağı da gösterir, kırgınlığı da.

Senaryoda sorun burada başlar. Okur sessizliği duymaz. Yalnızca okur. Yazar bir anın sessiz olduğunu bildirmek için çoğu zaman o kelimeye sarılır. "Sessizlik." "Uzun bir sessizlik." "Ağır bir sessizlik." Kelime bir şey yapılması gerektiğini söyler ama ne yapılacağını söylemez. Oyuncu ne yapacağını bilmez. Kurgucu ne kadar bekleyeceğini bilmez. Okur da sahnenin neden durduğunu anlamaz.

Sessizliğin bir türü de yoktur, çok türü vardır. Bir kavganın ortasındaki susma ile bir ölümden sonraki susma aynı değildir. Biri patlamak üzeredir, öteki her şeyin bittiğini bilir. Yazarın işi, sahnedeki susmanın hangisi olduğunu bilmek ve okura bunu göstermektir.

Bunu göstermenin yolu her zaman aynıdır. Sessizliğin içinde ne olduğunu yazmak: kim susuyor, ne yapıyor, hangi küçük ses kalıyor, kim ve ne zaman bozuyor? Bu sorulara cevap veren bir sayfa, kelimenin kendisini hiç kullanmadan sessizliği duyurur.

Sessizlik bir de çevresiyle anlam kazanır. Gürültülü bir sahnenin ardından gelen susma, sessiz bir sahnenin içindeki susmadan daha derin duyulur. Uzun bir konuşmanın ortasındaki tek cevapsız soru, baştan sona suskun bir sahneden daha çok dikkat çeker. Yani sessizliği yazmak, çoğu zaman ondan önceki ve sonraki sesi de yazmaktır.

Bir soruyu daha baştan sormak gerekiyor: bu sessizlik kimin? Kamera aynı odada iki susan insandan birine bakar. Seyirci susmanın anlamını o yüzden okur. Senaryo da bu seçimi yapmak zorundadır. Sessizlik bir karakterin eylemidir. Karakter susmayı seçer, susmaya mecbur kalır ya da susmaya dayanamaz. Her biri başka bir insan anlatır.

Mekanizma

Sessizliğin işleri

Sessizlik bir sahnede çok farklı işler görür. Gerilimde patlamayı geciktirir. Seyirci bir şeyin olacağını bilir ve her saniye o şeyi bekler. Tehdit sessizliği buna benzer ama kaynağı başkadır: dünya susar, çünkü bir şey yaklaşmaktadır. Beklenti sessizliğinde herkes bir cevabı, bir kararı, bir haberi bekler.

Nöbet'te doktorun tahlil sonuçlarını okuduğu sabah böyle geçiyor. Doktor kâğıtları çeviriyor. Kadir ayakta, Murat kapıda. Kimse soru sormuyor. Kâğıdın hışırtısı odadaki tek ses.

Yas sessizliği ise bekleyiş değildir. Olan olmuştur. Hazırlık haftasında Murat babanın evinde mutfak kapısının önünde duruyor. Kasada boy çizgileri var. Murat'ın çizgileri bir yerde bitiyor, Kadir'inkiler biraz daha yukarı çıkmış. Buzdolabı uğulduyor. Murat uzun süre bakıyor ve hiçbir şey söylemiyor. Burada kimse ölmedi. Yas tutulan şey, kaybedilmiş yıllar.

Şok sessizliğinde karakter henüz kelime bulamaz. Kadir babanın hastalığını üç aydır bildiğini öğrendiğinde böyle bir an yaşıyor. Elindeki termosu kapatıyor, açıyor, yine kapatıyor.

Yakınlık ve iletişimsizlik ise iki kişi arasında doğar. Ve ikisi aynı odada, aynı sandalyelerde yaşanabilir.

Aynı odada iki sessizlik

Nöbet'in dördüncü gecesinde iki sandalye ilk kez dolu. Murat kantinden iki çay getiriyor. Kadir'in bardağına sormadan iki şeker atıyor. Kadir çocukluktan beri çayını öyle içiyor. Kimse bir şey söylemiyor. Kadir kitabını açıyor, Murat babanın soluğunu dinliyor. Bu suskunluk bir şey saklamıyor. Yıllar sonra ilk kez söze gerek kalmamış.

İlk gecelerde de kimse konuşmuyor. Ama bu başka bir susma. Kadir sandalyede, Murat kapıda ayakta. Murat'ın suskunluğu bir suçluluk: yıllardır gelmemiş, şimdi neyle başlayacağını bilmiyor. Kadir'in suskunluğu bir kırgınlık: ağabeyine "gel otur" demeyecek. Kamera aynı sessizliği çekiyor. Seyirci iki ayrı insanı görüyor.

Bu iki terimin farkı sayfada bedenle yazılır. Paylaşılan sessizlikte bedenler birbirine açıktır: bir bardak uzatılır, bir örtü düzeltilir. Bölünmüş sessizlikte bedenler birbirinden kaçar. Biri kapıda kalır, öteki pencereye bakar.

Sesten sonra

Kesilen bir ses, kesildiği anda bir haber verebilir. Ses sonrası boşluk ise o andan sonra gelir. Taşıdığı şey bir ağırlıktır.

Son gecede Murat asansöre biniyor. Kapılar kapanıyor. Asansörün uğultusu katlar boyunca aşağı iniyor, inceliyor ve bitiyor. Geriye monitörün düzenli sesi ve koridorun uzak uğultusu kalıyor. Seyirci bir süre bu boşlukta Murat'ın gidişini dinliyor. Odada kimse yok gibi. Sonra babanın eli örtünün altından çıkıp Kadir'in bileğini tutuyor.

Sessizliği yazmak

Emre'nin üstünü çizdiği kelime bir boşluk bırakıyordu. Yerine yazdığı satırlar o boşluğu dolduruyor. Kadir ceketi düzeltmiyor. Bu tek davranış ağabeyine dair bir karar. Seyirci onu söze dökmeden okuyor.

Kelimenin kendisi yasak değil. Bir sahnede bir kez, en ağır yerde kullanılırsa okuru durdurur. Ama her duraksamaya yazılırsa anlamını yitirir. İyi bir kural şu: kelimeyi yazdıktan sonra yanına o sırada kimin ne yaptığını ekle. Eklediğin satır yeterliyse kelimeyi sil.

Kim bozuyor, ne kadar sürüyor

Kantinde öğle saati. Etraf kalabalık, tepsiler, kaşıklar. İki kardeş bir masada, uzun süredir konuşmuyor. Yan masada bir çocuk kahkahayla gülüyor. Murat başını kaldırıyor. "Amcamız," diyor. Sessizliği önce bir yabancı çocuğun sesi çatlatıyor. Ama bozan Murat. Susmaya dayanamayan o. Ve ağzından çıkan ilk kelime, evde hiç söylenmeyen bir ad.

Son gecede de bir ilk söz var. Asansörden sonraki boşluğu bir kelime bozmuyor. Babanın eli bozuyor. Sonra Kadir'in telefonu komodinin üstünde titriyor. Murat'ın mesajı. Sessizliği odada olmayan kardeş bozuyor.

Bir sabah baba, "Ben söyleyecektim," diyor. Kadir cevap vermeden önce çayını karıştırıyor. Kaşık bardağın içinde dönüyor. Sonra eğilip terlikleri yatağın altına koyuyor. Ancak ondan sonra: "Biliyorum."

Cevap hemen gelseydi "biliyorum" bir kapı kapatmak olurdu. Sus, konuşmayalım. Uzun bir aradan sonra geldiği için başka bir şey söylüyor: düşündüm ve kabul ettim. Süreyi sayfada davranışla ölçersin. Kaşığın dönüşü ve terlikler, oyuncuya ve kurgucuya ne kadar bekleneceğini söylüyor.

Filmlerden okuma

Bu filmlerde sessizliğin uzunluğu her seferinde başka bir şeyi ölçüyor. Kırmızı Çember'de uzun susma bir riskin süresi. Her saniye yakalanma ihtimali büyüyor. Rio Bravo'da sözsüz açılış bir dünyanın kurallarını öğretecek kadar sürüyor, daha fazla değil.

Kış Işığı'nda susmanın süresini papaz kısaltıyor. Dayanamıyor ve konuşuyor. Balıkçı için süre, kendisine kimsenin cevap vermediği bir zamana dönüşüyor. Hana-bi'de süre bir ömrün sonuna yayılıyor. Kadının sözleri gecikerek geldiği için ağırlaşıyor.

Oğulun Odası'nda ise süre bir yasın uzunluğu. Ailenin susmaları haftalarca sürüyor ve yalnızca bir yolculukla kırılabiliyor.

Bu sessizliklerin hiçbiri sayfada tek bir kelimeyle yazılamazdı. Soygun sayfası bir eylem listesi olmak zorunda: el, tüfek, kilit, nefes. Meyhanenin açılışı bir dizi hareket. Papazın odasındaki sahne bir monolog ve onun karşısında cevap vermeyen bir yüz. Bunu sayfaya geçiren biri, o yüzün susmasını papazın cümlelerinin arasına ayrı satırlar olarak koyardı. Sahildeki son ise bir kameranın başını çevirmesi ve iki el silah sesi. Her birinde yazar susmayı kimin yaptığını ve ne kadar sürdüğünü davranışla yazıyor.

Nöbet'in sessizlikleri bu ölçülerin hepsini küçük bir odada taşıyor. Kapıdaki Murat ile sandalyedeki Kadir bölünmüş bir susmanın iki ucu. Dördüncü gecenin şekerli çayı paylaşılan bir susma. Asansörden sonraki boşluk bir gidişin ağırlığı. Terliklerden sonra gelen "biliyorum" ise bir bağışlamanın süresi.

Usta katmanı

Kelimeyi bir kez harca. "Sessizlik" sayfada bir kez yazıldığında okuru durdurur. Beş kez yazıldığında bir noktalama işaretine döner. En ağır anına sakla ya da hiç kullanma.

Kimin sessizliği olduğunu seç. Bir odada susan iki kişiden hangisine kameranın bakacağı, sessizliğin anlamını değiştirir. Kapıdaki Murat'a bakarsan suçluluk görürsün. Sandalyedeki Kadir'e bakarsan kırgınlık.

Sessizliğin içine küçük bir ses koy. Tam sessizlik seyirciyi filmden çıkarır, salonu hatırlatır. Bir monitör, bir saat, bir uzak anons sahneyi dünyanın içinde tutar. Bu küçük ses aynı zamanda sürenin saatidir.

Bozanı bir karakter yap. Sessizliği kimin bozduğunu baştan belirle. Bozan kişi ya en sabırsızdır ya en korkulu ya da en çok söyleyecek şeyi olan. Bu seçim karakteri bir replikten daha iyi anlatır.

Bozan bir yabancı da olabilir. Kantindeki çocuk kahkahası gibi, dışarıdan gelen bir ses susmayı çatlatabilir. Karakter o çatlağı bekliyormuş gibi konuşur. Seyirci de onun ne zamandır konuşmak istediğini anlar.

Süreyi davranışla say. Okur saniye saymaz. Bir kaşığın dönüşü, bir kapının kapanması, bir bardağın masaya bırakılışı süreyi ölçer. Kurgucu bu davranışlara bakıp kesmeyi nereye koyacağını bilir.

Ses sonrası boşluğu kesme ile yutma. Büyük bir sesten sonra hemen kesersen boşluk hiç doğmaz. Sesin bittiği yerde bir süre kal. Seyirci o sesin yankısını kendi içinde duysun.

Cevapsızlığı bir yanıt olarak kur. Karakter cevap vermediğinde soru havada kalmaz. Seyirci cevabı susmanın içinde okur. Bunun için sorunun açık, cevabın beklenen olması gerekir.

Paylaşılan sessizliği hak ettir. İki karakter rahatça birlikte susabiliyorsa bu bir varış noktasıdır. Seyirci önce onların konuşamadığı, susmanın acı verdiği geceleri görmeli. Yoksa rahat susma bir boşluk gibi okunur.

Tehdit sessizliğinde dünyayı sustur. Tehlike yaklaşırken arka plandaki sesleri azalt. Kuşlar, trafik, konuşmalar çekilir. Seyirci neyin değiştiğini fark etmeden önce bir şeyin değiştiğini hisseder.

Sessizliği sesle hazırla. Bir sahne ne kadar gürültülüyse ardından gelen susma o kadar derin duyulur. Kalabalık bir kantin, ıssız bir koridordan daha güçlü bir sessizlik doğurur.

Sessizliği bir replikle açıklama. Susmanın ardından bir karakter "neden sustun?" diye sorarsa seyirciye okuduğu şeyin ne olduğunu söylemiş olursun. Susma kendi işini gördüyse sahne bir sonraki davranışa geçsin.

Bölünmüş sessizliği mekânla ayır. İki karakterin susmaları farklıysa onları odanın farklı noktalarına koy. Kapı ile sandalye arasındaki birkaç adım, iki ayrı suskunluğu tek kareye sığdırır. Mekân bu farkı söze gerek bırakmadan taşır.

Paylaşılan sessizlikte bir nesneyi dolaştır. Bir bardak, bir şeker kavanozu, bir battaniye iki kişi arasında el değiştirir. Konuşma olmadan bir alışveriş olur. Seyirci bağı bu küçük alışverişten okur.

İlk sözü sahnenin geri kalanıyla tart. Uzun bir susmadan sonra gelen ilk kelime olağandan ağır duyulur. O kelimeyi boşa harcama. Bir selam, bir hava durumu yorumu bu ağırlığı taşıyamaz. Kantindeki "Amcamız" taşıyor, çünkü yılların söylenmemiş adı.

Okurun gözünü de durdur. Sayfada bir sessizliği kısa, tek satırlık paragraflarla yazmak okumayı yavaşlatır. Okurun gözü satır başlarında nefes alır. Süre, sayfanın beyaz boşluğunda da hissedilir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Sinemada tam sessizlik yoktur; seyirci konuşmanın durmasını ya da büyük sesin çekilmesini duyar.
• Sessizlik gerilimden yasa, yakınlıktan tehdide çok farklı işler görür.
• Paylaşılan sessizlik bir bağı, bölünmüş sessizlik iki ayrı yalnızlığı gösterir.
• Ses sonrası boşluk, biten bir sesin ağırlığını taşır.
• Dolu sessizlikte sözün yerini davranış alır.
• "Sessizlik" kelimesi ölçülü kullanılır.
• Sessizliği kimin bozduğu, karakter hakkında bir bilgidir.
• Susma süresi davranışla ölçülür ve bir anlam taşır.
• Cevap vermemek de bir cevaptır.
• Aynı odadaki iki susma, kameranın kime baktığına göre başka bir şey söyler.
• Sessizlik, ondan önceki gürültüyle derinleşir.
• İlk söz olağandan ağır duyulur ve boşa harcanmamalıdır.
• Tam sessizlik yerine küçük, düzenli bir ses sahneyi dünyanın içinde tutar.
• Susmanın ardından onu açıklayan bir replik, susmanın işini elinden alır.

Sonraki derse köprü

Asansörden sonraki boşluğu Emre artık sevdi. Taburcu sabahına yazdığı yumuşak piyanonun silindiği gün de aklında. Ama bir şeyden emin değil. Seyirci o anda yalnızca monitörü mü duymalı, yoksa bir müzik usulca girmeli mi? Girerse, Kadir'in hissettiğini mi destekleyecek, yoksa ona karşı mı çalışacak? Ya Murat'ın arabasında yarıdan çalan o eski şarkı? Kaynağından çıkıp bu odaya gelebilir mi? Sonraki ders müziği açıyor. Nöbet'in müziğine hâlâ karar verilmedi ve ilk soru, bu sessizliğe bir müzik gerekip gerekmediği.