Sessiz karakter eylemi

Açılış sahnesi

Selim Nöbet'in ilk yarısını kurgucu gözüyle okumuş. Sayfaların kenarına kurşun kalemle küçük çentikler atmış. Her çentik, Kadir'in bir şeyi düzelttiği satırın hizasında. Battaniyenin ucu, yastığın köşesi, serumun hızı, komodindeki bardağın yeri. Bazı sayfalarda çentikler alt alta dizilmiş.

Bunların hepsini çekersek, diyor Selim, Kadir'i hastanenin bir çalışanı sanırız. Kurgu masasında yarısını atarım. Hangi yarısını atacağımı bilmiyorum.

Emre itiraz ediyor. Kadir böyle biri, diyor. Bakım ustası. Elleri boş duramaz. Dedeme refakat ederken ben de durmadan bir şeyleri düzeltiyordum.

Selim omuz silkiyor. Olabilir, diyor. Ama seyirci senin dedeni görmeyecek. Her düzeltmede bir şey olmasını bekleyecek.

Nermin Hanım çentiklerden birinin yanına bir soru işareti koyuyor. İlk gecenin devri. Murat kapıdan çıkmış, Kadir serumun hızına bakıyor ve yastığı düzeltiyor.

Bu yastığa ne olmuştu, diye soruyor.

Hiçbir şey, diyor Emre. Yastık yerindeydi.

O zaman yastık bir şeye cevap veriyor, diyor Nermin Hanım. Neye?

Emre sayfaya dönüyor. Bir satır yukarıda Murat eşikte ilacın saatini soruyor. Kadir gözünü kitaptan ayırmadan saati söylüyor. Yastık o sorudan hemen sonra geliyor.

Selim kalemini o çentiğin üstünde tutuyor. Bunu bırakırım, diyor. Ötekilerin sorusunu da bulursan onları da bırakırım.

Sessiz bir eylem, sahnedeki bir söze, bir bakışa ya da bir yokluğa cevap verdiğinde yazılır. Hiçbir şeye cevap vermeyen hareket, karakterin değil yazarın alışkanlığıdır.

Bu derste ne olacak

Bu derste konuşmanın yerine geçen küçük eylemleri tek tek ele alacağız. Bakmamakla başlayacağız. Konuşana değil başka birine bakmaya, eşikte beklemeye ve adım adım uzaklaşmaya geçeceğiz. Bir nesneyi düzeltmenin, bir soruyu duymamış gibi yapmanın ve konuşmayı bir işle bölmenin ayrı fiiller olduğunu göreceğiz. Odadan çıkmayı ve yerleşmiş bir alışkanlığı bozmayı da işleyeceğiz. Nöbet'in hastane odasından, babanın evinden ve son geceden örnekler alacağız. Filmler bir Kalküta konağından, bir Bengal köyünden, savaş sonrası bir Amerikan kasabasından, yağmurlu bir kaldırımdan ve eski bir New York evinden geliyor. Dersin sonunda senaryondaki her sessiz hareketin neye cevap verdiğini sorabileceksin.

Sıfır noktası

Alt metni çoğu zaman kelimelerde ararız. Kelimeler bir yöne gider, anlam başka bir yöne. Ama bir sahnede söylenmeyen şeyin en sık taşıyıcısı kelime değildir. Bir el, bir göz, bir adım, bir kapıdır.

Senaryoda bunlar eylem satırına yazılır. Yeni yazarlar bu satırlara iki yoldan yanlış yaklaşır. Bir kısmı hiçbir şey yazmaz. Hareketi oyuncuya ve yönetmene bırakır. Öteki kısım her satırın arasına bir hareket koyar. Karakter sürekli bir şey tutar, bir şeyi çevirir, bir yere bakar. İki yol da aynı sonuca varır. Seyirci hangi hareketin önemli olduğunu ayıramaz.

Konuşmayan karakterin sahnenin gidişini değiştiren küçük eylemine sessiz hamle denir. Soruyu elleriyle karşılayan karakterin hamlesine de eylem cevabı. Bu iki ad işin genel çerçevesini çiziyor. Bu ders bir adım daha içeri giriyor. Sessiz eylemlerin her biri ayrı bir fiil. Bakmamanın karşıdakine ilettiği, cevap vermemenin ilettiğiyle aynı değil. Bir nesneyi düzeltmek ile odadan çıkmak da ayrı mesajlar taşır.

Bu fiillerin ortak bir koşulu var. Yapılmayan bir hareketin okunabilmesi için önce beklenmesi gerekir. Seyirci bir bakışın eksik olduğunu, o bakışın gitmesi gereken yeri bildiğinde fark eder. Bir rutinin bozulduğunu, o rutini daha önce gördüyse anlar. Cevapsız kalan bir soru ancak soru duyulduysa ağırlık taşır. Yani sessiz eylemin yarısı, ondan önce kurulan şeydir.

Bir de ölçü meselesi var. Sessiz eylem bir sahnede bir kez geldiğinde konuşur. Üç kez geldiğinde gürültüye döner. Selim'in çentikleri bu gürültünün haritası. Kadir'in elleri her sahnede bir iş bulunca, bir sözden sonra gelen düzeltme ile sıradan bakım birbirine karışıyor.

Sessiz eylemin bir de tanığı var. Karşıdaki karakter hareketi görebilir ya da göremez. Gördüğünde hareket bir mesaja döner. Görmediğinde yalnız seyirciye açılmış bir pencere olur. Yazar bu farkı her eylemde ayrıca seçer.

Bu yüzden sessiz eylemi yazmanın ilk sorusu biçimle ilgili değil. Bu hareket neye cevap veriyor? Bir söze mi, bir bakışa mı, bir boşluğa mı? Cevabı olmayan hareket sayfadan çıkar. Cevabı olan hareket bir replik kadar dikkatle yazılır.

Mekanizma

Gitmeyen göz

Babanın mutfağında, kapı kasasında kurşun kalemle çizilmiş boylar duruyor. İki çocuğun yıllar boyunca işaretlenmiş boyu. Murat'ın çizgileri bir yerde bitiyor. Hazırlık haftasının ilk günlerinde Murat bu kasanın önünden birkaç kez geçiyor. Kadir yanındayken gözünü bir kez bile o tarafa çevirmiyor. Ceketi üstünde, telefonu elinde, kapıya yakın duruyor.

Bu esirgenen bakışı sayfaya yazmanın bir sırası var. Önce kasa ve çizgiler görünür. Sonra Murat önünden geçer. Seyirci çizgileri gördüğü için Murat'ın bakmadığını da görür. Çizgiler kadraja girmeseydi Murat'ın geçişi sıradan bir geçiş olurdu.

Esirgenen bakışın bir de karşılığı var. Merdiven tartışmasının ardından Murat alt kata ancak kardeşi dışarıdayken iniyor. Ev boşken kasanın önünde duruyor ve çizgilere uzun uzun bakıyor. Kardeşinin yanında esirgediği bakışı yalnızken veriyor. Seyirci iki sahneyi birleştirince Murat'ın neden bakmadığını anlıyor: o bakışın görülmesine katlanamıyor.

Konuşana değil

Son gece Figen taburcu formunu uzatıyor. Form Murat'a doğru tutuluyor. Murat'ın gözü forma ya da Figen'e gitmiyor. Kadir'e gidiyor. Kadir'in gözü ise yataktaki babada. Babanın gözleri kapalı. Figen'den başka kimse forma bakmıyor. Kâğıt onun elinde havada duruyor.

Bu bakış zinciri bir soruyu üç kez başkasına havale ediyor. Murat imzayı kardeşine bırakmak istiyor. Kadir kararı babaya bırakmak istiyor. Baba hiçbir şeye karar veremeyecek durumda. Sonra Murat'ın telefonu titriyor ve kalemine uzanan eli geri çekiliyor. Form Figen'de kalıyor. Üçüncüye bakış burada bir sorumluluğun kimseye ait olmadığını sözsüz gösteriyor.

Ne giren ne çıkan

İlk gecelerde Murat odanın kapısında duruyor. Ceketini çıkarmıyor. Bir omzu kasaya yaslı, öteki koridora dönük. Odanın kapısı zaten hiç tam kapanmıyor. Bu aralık Murat'a hem içeride hem dışarıda kalma imkânı veriyor. Kadir'in sandalyesi doluyken karşıdaki sandalye boş bekliyor.

Eşik bekleyişinin süresi bir şeyle ölçülmeli. Burada ölçü serum torbasından düşen damlalar. Kamera damlaları gösteriyor, Murat eşikten ayrılmamış. Seyirci bekleyişi dakikayla değil, damlalarla sayıyor. Murat sonunda bir bahane bulup ilacın saatini soruyor. Soru, eşikte biraz daha kalmanın yolu.

Bir adım geri

Uzaklaşmak her zaman odadan çıkmak demek değil. Bazen tek bir adımdır. Tahlil sabahı doktor sonuçları odada okuyor. Kadir o yüksekliğin ne kadar eski olduğunu öğrenmek istiyor. Doktor önceki tahlillerden söz ediyor. Murat o anda kapı eşiğinden koridora doğru bir adım atıyor. Telefonu henüz titrememiş.

Bu adım bütün sahnenin sırasını değiştiriyor. Telefon bir nefes sonra titriyor ve Murat koridora çıkıyor. İlk izleyen telefonu bir rastlantı sanıyor. Ama beden ondan önce gitmeye başlamıştı. Telefon yalnızca gidişe bir gerekçe veriyor. Senaryoda uzaklaşma böyle sabit bir şeye göre yazılır: bir eşiğe, bir sandalyeye, bir yatağa göre. "Murat geri çekilir" demek yetmez. Neyin gerisine çekildiği ve bunun hangi sözden sonra olduğu yazılmalı.

Elin bulduğu iş

Açılıştaki yastık bir düzelten el. Yastık yerindeydi, ama Kadir onu düzeltti. Hemen öncesinde Murat ilacın saatini sormuştu. Kâğıdı okumadan cebine koyduğunu Kadir görmüştü. Kadir'in söyleyemediği şey bir sitem. El o sitemi yastığa harcıyor.

Düzelten eli sıradan bakımdan ayıran tek bir ipucu var: nesne bozuk değil. Yastık gerçekten kaymış olsaydı düzeltmek bir iş olurdu. Kaymamışsa düzeltme bir cevap. Selim'in çentiklerinin çoğu bu yüzden gereksizdi. Emre nesneleri önce bozuyor, sonra Kadir'e düzelttiriyordu. Hiçbiri bir söze bağlı değildi.

Filmin son karanlığında Kadir babasının battaniyesini düzeltiyor. El yine bir kumaşın kenarında. Ama bu kez evde soru soran kimse yok, kaçılacak bir söz yok. Düzelten el ilk kez yalnızca bakıyor.

Duymamış gibi

Hazırlık haftasında Kadir alt katta yatağı pencerenin önüne sürüklüyor. Murat üst kattan, merdiven başından konuşuyor. Kadir yukarının peteğinin ısıtmadığını söylemiş. Yukarıdan Murat'ın sorusu iniyor: "Ne zamandan beri?" Kadir yatağın ayak ucuna eğiliyor ve onu bir karış daha çekiyor. Demir ayakların döşemede çıkardığı ses yukarı kadar çıkıyor. Cevap gelmiyor.

Bu susuşu bir ceza olarak da okumak mümkün. Burada fiilin kendisine bakıyoruz. Susmak ile duymazdan gelmek ayrı işler. Susan karakter durur ve bekler. Duymazdan gelen durmaz. Kadir'in işi hiç kesilmiyor, sesi de kesilmiyor. Murat'ın sorusu bu sesin içinde boğuluyor. Murat yukarıda, elinde çarşaflar, dinliyor. Cevapsız kalan sorudan kendi cevabını çıkarıyor. Dinleyenin böyle bir cevapsızlıktan kendi sonucunu çıkarmasına okunan susuş denir. Murat'ın çıkardığı sonuç şu: Kadir bu evin dertlerini aylardır tek başına taşımış ve ona anlatmayacak.

İşle bölünen söz

Bir akşam babanın odasında Murat'ın sorusu geliyor: "Düştüğü gün yanında kim vardı?" Kadir sandalyeden kalkıyor. Termosun kapağını açıyor, bir bardağa çay dolduruyor. Bardağı Murat'a uzatıyor. Murat bardağı alıyor, içmiyor. Kadir ancak bundan sonra konuşuyor. Sözü kaloriferdeki havaya, peteklerin gürlemesine getiriyor.

Zor bir konudan her seferinde aynı yöne sapmaya konu kaçışı denir. Bu kaçış kelimelerle yapılır. Konu kesen hareket ise ona yolu açan eldir. Çay olmasaydı kalorifer cümlesi çıplak kalırdı. Murat soruyu tekrarlayabilirdi. Ama elinde sıcak bir bardak var. Soruyu ikinci kez sormak, ikram edilen çayı reddetmek gibi duruyor. Hareket, sözlü kaçışa bir kılıf veriyor.

Kapıdan çıkmak

Mekânı terk etmek de bir cevaptır. Duymak istemediği bir bilgi konuşulurken odadan, konudan ya da konuşmadan uzaklaşan karaktere kaçan dinleyici denir. Murat'ın kaçışları hep aynı yoldan geçiyor. Telefonu titreyince odadan çıkıyor. Telefon ona bir izin belgesi veriyor. Kimse çalan bir telefonu bir kaçış olarak suçlayamaz.

Kadir'in çıkışları başka türden. O, kimse bakmazken çıkıyor. Sabaha karşı hastanenin arka kapısına iniyor. Orada boş otoparka bakıyor, ustabaşını arıyor. Murat bir sözden kaçmak için çıkıyor. Kadir ise yalnız kalabilmek için. Kapıdan çıkmak, iki kardeşin farkını tek bir hareketle çiziyor.

Bozulan alışkanlık

Bir karakterin tekrarlanan davranışındaki beklenmedik kırılmaya rutin sapması denir. Seyirci rutini tanıdığı için sapmayı hemen fark eder. Nöbet'in son gecesinde iki rutin birden bozuluyor.

Baba bir şey istediğinde zile uzanmaz. Parmağındaki alyansla yatağın korkuluğuna vurur, metal metale çarpar. Film bu sesi gece gece kurdu. Son gece baba korkuluğa vurmuyor. Eli korkuluğa uğramadan oğlunun bileğini buluyor. Metalin sesi gelmeyince dokunuş daha yakın duruyor.

Murat evde ceketini hiç çıkarmadı, hastanede de pek çıkarmadı. Son gece ceket, sahibi olmayan sandalyenin sırtına asılı kalıyor. Sahibi asansörde. Bir alışkanlık ilk kez bozuluyor ve bir nesne geride kalıyor. Seyirci Murat'ın bir şeyi bıraktığını, ondan tek kelime duymadan anlıyor.

Filmlerden okuma

Bu kutuların her birinde sessiz eylemin karşısında bir ses duruyor. Sarbajaya'nın karşısında Harihar'ın neşeli anlatısı var. Catherine'in karşısında kapıdaki yumruklar, Stella'nın karşısında perdenin ardındaki dedikodu. Charu'nun sessizliğini bile kitabına gömülmüş bir kocanın geçişi çerçeveliyor. Homer'ın korkusu ise ancak Wilma geri çekilmeden yanında kaldığında çözülüyor. Sessiz eylem boşlukta çalışmıyor. Bir sözün, bir sesin ya da bir bekleyişin karşısında anlam kazanıyor.

Demek ki fiil tek başına anlamı belirlemiyor. Anlamı, fiilden hemen önce söylenen söz ve elin ya da gözün yöneldiği kişi belirliyor. Senaryoda bu yüzden sessiz eylemden önceki satır, eylemin kendisi kadar özenle yazılır. Harihar'ın neşeli sözleri olmasa Sarbajaya'nın susuşu bir yorgunluk gibi okunurdu. Morris'in sesi olmasa Catherine'in merdiveni yalnızca bir yatma saati olurdu.

Usta katmanı

Her karaktere kendi fiillerini ver. Kadir düzeltir, Murat çıkar. Fiiller karışırsa iki kardeş birbirine benzer. Doruğa doğru bir fiil el değiştirirse seyirci bir şeyin değiştiğini sözsüz anlar. Son gece Murat ilk kez bir şeyi geride bırakarak çıkıyor: ceketini.

Düzeltilen nesneyi bozuk yazma. Yastık gerçekten kaymışsa düzeltmek yalnızca bakımdır. Yerindeyse düzeltmek bir cevaptır. Nesneyi bir satır önce sağlam göster, sonra elini ona gönder.

Bakılmayan şeyi önce kadraja koy. Esirgenen bakış seyircinin göremediği bir şeyle kurulamaz. Boy çizgileri sayfada Murat'tan önce görünür. Ardından Murat'ın geçişi yazılır.

Beklemenin süresini bir nesneye bağla. "Uzun bir süre" yazma. Serumun damlası, kapanmayan kapının aralığı, soğuyan çay. Kurgucu süreyi o nesneden okur, oyuncu da.

Hareketi yarıda kes. Tamamlanan eylem bir bilgi verir, yarıda kalan eylem bir karar. Murat'ın kaleme uzanıp geri çekilen eli tamamlanmış bir imzadan daha çok şey söylüyor.

Zarf yazma, fiil ve nesne yaz. "Sinirle düzeltir" ya da "kaçamak bakar" oyuncuya bir sonuç dikte eder. Fiili ve nesnesini yaz. Duyguyu oyuncu bulur, seyirci okur.

Sessiz eylemi iki replik arasına yerleştir. "Sessizlik" diye bir parantez boş bir yer bırakır. O boşluğa karakterin yaptığı şeyi yaz. Termos ile çay, soru ile kaçış arasında bir menteşe gibi çalışıyor.

Suskunluğun karşısına bir konuşkan koy. Sessiz eylem, karşısında süren bir konuşma varsa ağırlaşır. Harihar'ın anlattıkları Sarbajaya'nın susuşunu büyütüyor. Murat'ın iş dili de Kadir'in düzelten elini görünür kılıyor.

Bir fiili sonda başka bir yönle geri getir. Kadir film boyunca kaçmak için düzeltiyor. Finalde battaniyeyi düzeltirken kaçacak bir söz kalmamış. Hareket tanıdık, gittiği yer yeni. Seyirci bu dönüşü hiçbir açıklama olmadan hisseder, çünkü elin aynı işi yüz kez yaptığını görmüştür.

Eylemin tanığını seç. Karşıdaki karakter sessiz eylemi görüyorsa bu bir mesajdır. Görmüyorsa yalnız seyirciye yapılmış bir itiraftır. Kadir'in yastığını Murat görmüyor, çünkü çoktan koridorda. Termosu ise görüyor ve bardağı eline alıyor. İkisi aynı sahnede bambaşka işler görür. Eylemi yazmadan önce kimin gördüğünü belirle.

Sessiz eylemin sesini yaz. Sessiz eylem sessiz olmak zorunda değil. Kadir'in sürüklediği yatağın gıcırtısı merdivenden yukarı çıkıyor ve Murat'a ulaşıyor. Ses, hareketi görmeyen birine bile taşır. Bir kapının sürgüsü, bir bardağın tezgâha bırakılışı, bir sandalyenin çekilişi. Bunları sayfaya yazarsan eylem duvarların ardına da ulaşır.

Rutini bozmadan önce en az iki kez göster. Alyansın korkuluğa vurduğu geceler kurulmadan son gecedeki sessizlik okunmaz. Kurulmamış bir rutini bozmak, yalnızca yeni bir hareket eklemektir.

Çıkılan yerin adresini bir karar say. Kadir'in gittiği yer hep aynı arka kapı. Murat'ın telefonla nereye gittiğini seyirci bilmiyor. Bilinen bir adres bir sığınak kurar. Belirsiz kalan adres ise bir kaçışı. Senaryoda bu ikisinden birini seçmeden çıkış yazma.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Sessiz eylem bir söze, bir bakışa ya da bir yokluğa cevap verdiğinde yazılır.
• Yapılmayan hareketin okunması için önce beklenmesi gerekir.
• Esirgenen bakış, bakılmayan şey kadrajdayken görünür.
• Üçüncüye bakış bir sorumluluğu başkasına devreder.
• Eşik bekleyişi kalmakla gitmek arasındaki kararı bedende tutar.
• Uzaklaşma sabit bir nesneye göre yazılır.
• Düzelten el, düzeltilemeyen şeyin yerine bir nesneyi düzeltir.
• Duymazdan gelen karakter susmaz, işini sürdürür.
• Konu kesen hareket sözlü kaçışa yol açar.
• Odadan çıkış bir kaçış da olabilir, bir hüküm de.
• Rutin sapması ancak kurulmuş bir rutinden sonra okunur.
• Bir fiilin anlamını önceki söz ve elin yöneldiği kişi belirler.
• Sessiz eylemin bir tanığı olup olmadığı onun anlamını değiştirir.
• Bekleyişin ve uzaklaşmanın süresi bir nesneyle ölçülür.
• Bir sahnede tek bir sessiz eylem çoğu zaman yeter.

Sonraki derse köprü

Son gecenin sonunda Figen formdaki o satırı soruyor: yakınlığı. Kadir bu kez hiçbir şeyi düzeltmiyor. Kimseye bakmıyor, bir işe sığınmıyor. Tek kelime söylüyor ve imzalıyor. Film boyunca her şeyi eller, gözler ve kapılar taşımıştı. Bu an neden düz bir kelimeyle geliyor? Seyirci her hareketin ve her sözün altını çözmeye çalışırsa ne zaman yorulur? Bazı gerçekler şifresiz söylenmeyi hak eder mi? Sonraki ders, Alt metnin sınırları, gizlemenin nerede durması gerektiğini ve maskenin hangi basınçta düştüğünü soruyor.